Lufta e grave

Nga Roberto Saviano

Kjo është parathënia e shkrimtarit dhe gazetarit italian për librin e shkrimtares së njohur Elvira Dones me titull “Luftë e vogël e përkorë”

 

Fill pasi ke lexuar këto faqe, mëson se nuk ekziston një luftë përnjëmend e rrëfyer, po të mos kesh dëgjuar rrëfimin e grave që e kanë përjetuar atë.

“Luftë e vogël e përkorë”, roman i shkëlqyer i shkrimtares Elvira Dones, shqiptare që jeton në Shtetet e Bashkuara e shkruan në italisht, në gjuhën e saj të dytë, është një libër i vogël që përmban gjithë tmerrin që mund të shpërthejë nga Kutia e Pandorës në një komunitet që shpërbëhet nga themelet. Një komunitet ku tjetri, fqinji, në fillim i afërt, për shkak të ndërhyrjes së një politike të marrë kthehet tashmë në Armik, në Të Keqen. Ky roman i shkurtër ndërthur me origjinalitet e mjeshtëri dy fije narrative – rrethimin dhe kthimin –  tema që ushqejnë letërsinë që nga kohët e Homerit. “Luftë e vogël e përkorë” rrëfen rrethimin e çuditshëm të tri grave të ngujuara në shtëpi pa ushqim e pa ndihma, në një qytet tashmë pré e një armiku të egër. Dhe rrëfen, njëkohësisht, përpjekjen e pamundur të dy vëllezërve adoleshentë për t’i shpëtuar dhunës së skajshme e vdekjes, drejt një shtëpie të re, një atdheu të ri të mundshëm.

“Luftë e vogël e përkorë” është një libër që kam mbajtur me vete për një kohë të gjatë: në çantën e shpinës, në xhepin e xhakaventos, në trastën e ndenjëses cip me letra të makinës së shpurës sime.

Ky libër rrëfen për herë të parë se sot, në këtë të sotmen tonë të mallkuar, në Perëndimin demokratik e me të drejta universale njerëzore të përmbushura, morti, arratia, kthimi ndoshta i pamundur në komunitetin tënd të humbur, nuk janë përvoja aliene e fantastike, por ngjasi reale. Sepse kanë ndodhur, në zemër të Europës, pas një paqeje të gjatë. Elvira Dones na thotë se lufta nuk është diku tjetër; në të kundërt, ajo mund të jetë këtu, një fije larg gjërave që na janë të shtrenjta e që pandehnim të sigurta deri dje. Dhe kjo mund të ndodhë sa herë që një komunitet sakatoset në elementet e vet përbërës, elementë këta që më parë ishin pjesë e një të tëre. Natyrisht, një roman nuk është një profeci. Na takon ne, i takon lexuesit, të kapë e të krijojë të vërtetën e vet.

Qyteti i romanit të Elvira Donesit është Prishtina, një hije në hartën gjeografike, kryeqytet i Kosovës, ku dikur jetonin sëtoku kosovarë shqiptarë, në shumicën myslimanë, dhe serbë. Në vitin 1999, Prishtina u bë teatër i një lufte që, ndonëse kaq pranë në kohë e gjeografi, nuk zë më vend në bisedat tona prej kohësh. Qe teatër i një lufte të frikshme, po cila luftë nuk është e tillë? Dhe sa prej nesh dinin, sa për të marrë një shembull, për Benghazin, para se gazetat të shkruanin për gratë e vrara nga snajperët, teksa nga ballkonet përpiqeshin t’u jepnin ujë opozitarëve të regjimit libian?

Le ta themi që në krye: “Luftë e vogël e përkorë” nuk ka kurrfarë simpatie për luftëtarët filoshqiptarë që iu kundërvunë epërsisë dërrmuese ushtarake serbe dhe pastrimit etnik të Millosheviçit. Në roman dhuna vërshon mbi viktimat si kamzhik, e toni mbizotërues është ai i “pietas” kundrejt viktimës, jo thjesht vetëm një indinjatë. Por, kushdo që do ta lexojë, do të gjejë – me të gjitha elementët tipikë të një romani e në thurjen e personazheve –  paragrafë që hedhin dritë mbi arsyet se si edhe një qytetar çfarëdo, një përkrahës i bindur i liderit Ibrahim Rugova, u shtrëngua, për shkak të realitetit historik, t’u qaset  formacionet të armatosura (nganjëherë të udhëhequra nga veteranë të luftës boshnjake) të separatistëve shqiptarë të UÇKsë. Dhe pa bërë shumë pyetje mbi prejardhjen e financimeve të UÇKsë; pa ia bërë pyetjen vetes në kishte qenë UÇKja ajo që i kishte nisur veprimet luftarake nëpërmjet terrorizmit antiserb. Nuk ia bën aspak këtë pyetje vetes burri i Ajkanës, gjinekologe kurajoze e spitalit të Gjakovës, i arrestuar nga milicët serbë, sepse kishte vënë në dispozicion të UÇKsë shtëpinë në këmbim të premtimit për ta përdorur “vetëm natën”.

Qenë të shumtë ata që nuk i bënë pyetje vetes, por Elvira Dones nuk na tregon vetëm historinë e atyre që u rreshtuan, që rrokën armët, na rrëfen, sidomos e mbi të gjitha, fatin e atyre që gjithë këtë e pësuan, e përjetuan në një situatë ekstreme, duke u kapur me thonj e me dhëmbë pas dinjitetit njerëzor.

Deri para sulmit ajror të NATOs, lufta e Kosovës kish njohur një fazë të parë. Nga 1996 deri më 1999, forcat e sigurisë së Millosheviçit ushtruan një represion e një pastrim etnik aq të egër në Kosovë, sa shqetësimi ndërkombëtar në rritje, nuk mund të mos fillonte presionin kundër Serbisë. Kjo politikë çoi në fund në një sukses formal me nisjen e bisedimeve të Rambujesë, bisedime që nuk u ratifikuan kurrë nga UÇKja. Bisedimet u mbyllën me njohjen e autonomisë së Kosovës, por jo të pavarësisë së saj të plotë. Dhe Millosheviçi nuk e pranoi kurrë atë që ai përkufizoi si një pavarësi të maskuar nën petkun e autonomisë. Kështu, më 1999, në hapje të  romanit, Aleanca Atlantike bombardon tokën duke përdorur qiellin e gjuajtësit e NATOs -përfshirë edhe tornadot italiane, që ngriheshinn në fluturim nga aeroporti i Avianos.

Kjo qe lufta e vogël e përkorë, që natyrisht nuk qe as e vogël, e as e përkorë. Në fund të saj u numëruan rreth trembëdhjetë mijë civilë shqiptarë të vrarë. Njëzet mijë gra u përdhunuan e iu nënshtruan gjithfarëlloj dhune nga ushtarakët, dhe sidomos nga milicitë serbe. Një milion kosovarë shqiptarë u strehuan në Shqipërinë e rraskapitur për t’i shpëtuar gjenocidit.

“Luftë e vogël e përkorë” rrëfen gjithçka që ndërkohë e kemi harruar, por edhe gjithçka që ndoshta kurrë nuk e kemi ditur. Ky libër është një histori femrash, sepse është pikërisht nga këndvështrimi i tyre, ndërthurur në filigranë, që autorja ka vendosur të na rrëfejë. Dhe ajo çka shohim, na magjeps.

Rea dhe Nita janë dy femra të ngujuara. Kuturisen  e rrezikojnë jetën për të shkuar në shtëpinë e Besës, ku një telefon i regjistruar nën emrin e një serbi, ende punon. Dhe prej andej i telefonojnë botës, lëshojnë alarmin për atë ç’ka po ndodh aty brenda. Dhe njëkohësisht, nga ai kënd, nuk mund të mos shohin sa çnjerëzore është ajo që po përjetojnë: të mos kenë të lahen, të gjenden papritmas hedhur pas, në kohë që kurrë nuk do t’u kishte shkuar mendja se do të ktheheshin më. Atëherë gjithçka pushon së qeni, deri edhe tradita e nënshtrimit sipas së cilës një femër e Ballkanit – kurdoherë e pavarësisht – duhet të kujdeset për mashkullin në çfarëdo roli të dhënë, në atë të shoqes, të motrës, të nënës. Në një të tillë situatë të kapërthyer, në një të tillë kontekst çnjerëzor, mashkulli dhe femra përurojnë një modernitet në marrëdhëniet mes tyre, gjë që në traditën klasike të deriatëhershme do të kish qenë e pamendueshme.

Dhe është fjala për një histori femrash edhe kur Nita, duke kujtuar një çast të shkuar me të dashurin e saj serb, Tomasin, tek sjell ndër mend një përlotje të tij, i lejon vetes të mendojë se: “Janë të bukur lotët e një mashkulli, e nëse janë lot të një burri Ballkani, fitojnë një bukuri gati sublime”.

Dhe ndoshta, përfundimisht, “Luftë e vogël e përkorë” është një histori femrash, pra është një histori e të gjithëve, sidomos kur zbulon, pikërisht nëpërmjet pikëvështrimit të veçantë, natyrën e tij të vërtetë.

Jo një roman për luftën, as një roman lufte ku heronjtë veprojnë në kontekst militaresk. Jo, ky roman është drejtpërdrejt lufta. Është përqasja e luftës nëpërmjet syri të viktimës që nuk gjykon, nuk dënon, por u komunikon të gjithëve vizionin e vet.

Është një shikim i kthjellët, klasik, i dhembshur, që nuk shtrembëron asgjë.

Rea dhe Nita dalin sërish në rrugë. Është me rrezik jete dalja jashtë shtëpisë, por kanë nevojë për bukë. Furra e bukës është simboli i jetës, i normalitetit. “Atëherë, a do të na e japësh bukën?” “Shkoni te Blairi e te Clintoni”, ua kthen shitësja, “se do ju japin bukën e, edhe ndonjë gjë tjetër.” Jo, ajo nuk ua shet shqiptarëve. “Bukën e ruan për djemtë që po bëjnë luftën dhe që do t’ua kthejnë Kosovën pronarëve të ligjshëm”. Pra vendi më i ngrohtë bëhet kështu i huaj e i tmerrshëm, familjarja kthehet në të panjohur, ngaqë rregullat e vjetra janë shtrembëruar papritmas.

Pak faqe më pas, përsëri Rea, këtë herë vetëm, te furra e bukës sfidon vdekjen duke u rrekur të kalojë për “armike”, për serbe, për të siguruar bukën nga ai vend i ndaluar, nga ajo çezmë që është tharë, e për t’ua çuar femrave të tjera të uritura. E papritur ia beh një ushtarak e shqipton ato fjalë ngjethëse, në dukje kaq normale, por të një normaliteti të kundërt nga ai i mëparshmi: “Jemi të gjithë tanët këtu, apo jo?” Një grua serbe sheh frikën e Reas, e kap për dore, i ledhaton flokët dhe i pëshpërit: “Bëj sikur po flet me mua, je ime bijë”.

Normaliteti i vdekjes është diçka që depërton në metabolizëm, që prodhon rregulla të reja e surreale. Sepse normaliteti tani është të të vrasin, e jo të mbetesh gjallë. Aftësia narrative për t’i bërë të natyrshme këto rregulla të përmbysura, është vlera e vërtetë e romanit. Ritmi i fjalëve është i qetë dhe italishtja e Elvira Donesit i përshtatet këtij vizioni të deformuar të normalitetit; formësohet pas kësaj qetësie të rremë e vdekshmërisht të ankthshme.

“Zbrita për herë të parë në aeroportin e Prishtinës në dhjetor të 1999ës”, shkruan shkrimtarja në një shënim në fund të romanit, “gjashtë muaj pas përfundimit të luftës. Pas atij udhëtimi u ktheva përsëri e përsëri. Nuk do të kisha mundur kurrë ta shkruaja  “Luftë e vogël e përkorë” pa dëshmitë e atyre që atë luftë e kishin pësuar e përjetuar.”

Autorja pohon se: “Ky është një roman, jo një ese historike”. Dhe ka të drejtë, sepse dëshmitë tronditëse të grave kosovare, që ajo ka kërkuar e mbledhur me kujdes, ende nuk kanë mbetur si duhet në dokumente. Dhe tani bërtasin. Gjurmët e dhunës së gjatë e të egër që, si çdo dhune, i volit të lëvizë në padrejtësi të plotë e pa shërim, pa dëshmitarë, janë bash këndvështrimi mbi të cilin është ndërtuar, është vënë në kornizë romani.

Krejt e kotë t’i kërkosh një romani të jetë i paanshëm: nuk është detyra e tij të jetë i tillë, edhe pse shkrimtarja bën kujdes për të kapur çdo gjurmë humanizmi të mundshëm në mes të ferrit, edhe nga ana serbe.

Gratë shqiptare u bënë objekt i një dhune të padëgjuar, dhe ky është romani i tyre. I tyri, por në emër të çdo gruaje e të çdo burri, të çdo viktime e të çdo vuajtjeje, përtej çdo drejtësie tokësore.

Nëse libri “Njoftime” i reporterit Michael Herr, siç më ka rastisur të shkruaj, është një “roman lufte”, domethënë një roman ku stili është letrar, por lënda është realitet e metoda është ajo e hulumtimit të kryer me sy, ndjesi, të dhëna, perceptime, ku shikimi njerëzor bëhet shkrim, “Luftë e vogël e përkorë” bën një hap më shumë, pikërisht sepse kaq mbizotërues është këndvështrimi femëror dhe, nëpërmjet këtij vështrimi, ai i viktimave.

Nuk është një roman lufte: kjo është lufta.

Ashtu si vetë Michael Herr ka thënë, ta rrëfesh luftën ashtu si vërtet është zhvilluar, “do të thotë të shkatërrosh çdo argument, çdo mendësi që ka çuar në atë konflikt dhe të shënosh pikën ku njeriu humbet mundësinë e të qenit njeri”.

“Luftë e vogël e përkorë” i autores Elvira Dones e merr për të mirëqenë këtë, dhe që prej andej niset. Për t’i rrëfyer botës nga këndvështrimi i njeriut që luftën e dhunën as i deshi, as i kërkoi, e as që mori pjesë të gatiste shfarosje, por në të kundërt padrejtësinë e pësoi. Kur nga ky kënd, nga ky plan minimal, i hollë e madje i diskutueshëm, krijohet narrativë, gjithçka na shfaqet në një dritë rrëzëlluese shpëtimi paradoksal.

Elvira Donesit i dhuroj këto fjalë nga shënimet e mahnitshme të luftës, të quajtura Fletë të Hipnosit, që kapiteni Aleksandër – emri i betejës i René Char – shkroi gjatë Rezistencës, e që i zbuluan Francës lartësitë e tij letrare.

“Nuk i përkasim askujt, në mos asaj pikës së praruar të asaj llambe për ne të panjohur, për ne të paarritshme, që mban zgjuar kurajën e heshtjen.”

 

REMOTE_ADDR:[]
                 Loading...