REPORTAZHI/ Rapsodi bohemiane: Në bibliotekat dhe nëpër kafenetë e Pragës

Nga Sarah Perry

Më 2 janar 2018, mbërrita në Republikën Çeke, për të qëndruar për dy muaj në Pragë, qytetin e UNESCO-s për Letërsi, në një rezidencë shkrimtarësh.

Më dhanë një apartament të vogël që shihte mbi lumin Vëltava e kur rrija shtrirë mbi shtrat sodisja kurorën e praruar të Teatrit Kombëtar, godinës ngjitur.

Apartamenti kishte dysheme të bukur parketi, nga ai lloj me të cilin shtroheshin shtëpitë e mëdha angleze dhe apartamentet e rëndomta në Evropë, me një dritare të madhe me parvaz të ngushtë e të gjatë mbi të cilin rrija shpesh mbështetur për të kundruar mjellmat tek ngjiteshin lumit përpjetë.

Nuk kisha qenë më parë në Pragë, por e kisha menduar qysh në fëmijëri. Njëherë në orkestrën e shkollës luajta pjesën «Vëltava», motivin e lumit në poemën simfonike Ma Vlast («»Atdheu im»).

Është pjesë e ëmbël e sentimentale, jo nga ai lloj muzike që fanatikët e BBC Radio 3 do të ia lejonin vetes ta adhuronin në publik, por për një 13 vjeçare, në një qytezë të vogël të Essex-it që nuk ka dalë kurrë jashtë vendit, melodia e saj e vrullshme qe pa rezistueshëm dehëse. Vodha fletën muzikore, e ushtroja pjesën në shtëpi e ëndërroja për botën bohemine që nuk e kisha parë kurrë e që shpresoja ta shihja një ditë.

Evropa Lindore e sapunëve

Nuk e kisha shume idenë se çfarë kishte për të ofruar Evropa Lindore- besoj do të me ketë vajtur mendja tek Klimti, apo tek ata posterët e mëdhenj të Alfons Mucha-s që reklamonin sapun nga lule gardenia dhe tek poetët që pinin cigare nëpër kafene. Por për një gjë isha e bindur, që do të ishte më mirë se në Chelmsford.

Natën që mbërrita, kuptova se nga dritarja ime mund të dëgjoja zogjtë në brigjet e Vëltavës, nxitimthi hapa dritaren, lëshova laptopin mbi parvaz dhe tek po dëgjoja Smetanën, tymosja shtruar cigaret e këqija që kisha blerë në aeroport.

Kisha vendosur ta kaloj kohën time në Pragë duke lexuar e shkruar, por mendjen ma mbante ngritur muzika.

Shpejt kuptova që tendenca angleze anti-intelektualizëm (kurrë mos pranoni që ju pëlqeni Proust-in apo Poulenc-in nëse nuk dëshironi të ju tallin) ishte e huaj për Pragën, ku për shembull, biletat për në opera mund të blihen me 5 funta. Ma merr mendja, diçka të tillë kanë të trashëguar nga regjimi komunist.

Gjatë gjithsejtë tetë javëve sa qëndrova atje, pashë 10 shfaqje opere, shumicën e herëve e pashoqëruar dhe gjithmonë e veshur më mirë se zakonisht, ndoqa traditën çeke- gjatë intervaleve përherë merrja një gotë sekt të shoqëruar me një sanduiç të vogël e të hapur.

Tek Teatri Kombëtar- pavarësisht emrit aty viheshin shfaqje opere, baleti dhe teatrale- të prisnin gra të reja të veshura me pelerina të mëdha të kadifenjta e të shoqëronin tek ulësja. Në publik kishte po aq fëmijë, të veshur me rrobat e tyre më të mira, sa edhe zonja të rënda (grandes dames).

Teatri u ndërtua në vitin 1881 dhe kur u dogj dy muaj pas shfaqjes së parë, ishte një katastrofë aq e rëndë, sa çekët, i madh e i vogël me gjithë princat e tyre, u bashkuan për ta financuar godinën e re.

Larg lumit – në Sheshin Vençeslas, aty ku ju duhet të negocioni hyrjen në ato festat e beqarisë së britanezëve, ndodhet godina hijerëndë e Pallatit të Operas, një operë tjetër ka në Teatrin barok të Pasurive (Stavovské divadlo) dhe pastaj një në godinën brutalist të Teatrit të Ri (New Stage) që iu aneksua Teatrit Kombëtar. Po të doni, ju mund të shihni çdo ditë të javës nga një shfaqje, dhe ngado që të bridhni do të rastisni në biletari e në dyer të parezistueshme teatrosh.

Në Qytetin e Vjetër shumë kisha janë, nëse jo krejtësisht të çkushtuara, shumë herë më të devotshme në adhurimin e muzikës sesa vet Zotit.

E kam vizituar disa herë Kapelën Pasqyrë (Zrcadlová Kaple) në Klementinum, ku njëherë Mozarti i pati rënë organos, dhe ku pasditeve, muzikantët e sopranot luanin Dvorak-in dhe Pachelbe-in para se të shkonin në punë, në pallatin e operas.

Një shëtitje nëpër Urën Çarls është koncert në vetvete: po të nisesh nga bregu lindor mund të dëgjosh tingujt e Bach-ut që një burrë i nxjerr duke luajtur mbi buzët e gotave të mbushura me ujë e të vendosura mbi tavolinë dhe pastaj sapo t’i jesh afruar bregut perëndimorë dëgjon Vivaldin tek luhet në violinë. Tashmë më kishte pushtuar Melmoth-ose më mirë të them ideja për të.

Për herë të parë e kisha lexuar Melmoth Endacakun e Charles Maturin-it (1820) vite më parë, por asnjëherë nuk kam për ta harruar takimin me atë shpirt të mallkuar 150 vjeçar që bridhte botën dukë kërkuar ata që ishin llahtarisur aq shumë nga jeta saqë pranonin të shkëmbenin edhe vendet me të.

E dija që doja t’i bëja homazh këtij romani dhe e dija që Melmothi im do të ishte patjetër një grua. Po ashtu e dija që doja t’i lija pas rrafshinat e Essex-it dhe Norfolk-ut, ku zhvilloheshin ngjarjet e librave të mi të mëhershëm: po ashtu e dija se nuk doja të largohesha nga kufijtë e Anglisë lindore sa për sy e faqe.

Melmoth-i im gjendej tjetërkund. Ecja shumë. Kjo nuk ishte e lehtë ngase bora e bënte kalldrëmin të pa besueshëm. Vizitoja përditë sheshin e qytetit të vjetër, në të cilin ngadalë rrotullohej pema mekanike e Krishtlindjes dhe ku nëpër tezga shiteshin stoli druri të ngjyrosura dhe gota prej letre mbushur përplot verë të nxehtë mjalti.

Po ashtu, e dija se nëse doja të zbuloja Pragën e “vërtetë’’ atëherë sigurisht që nuk do ta gjeja këtu: fasadat e godinave përreth sheshit duken sikur peizazh i pikturuar skenik dhe mua më bëhej sikur prisja që dikush të tërheqë litarin e ta uli poshtë. Rrija ulur poshtë këmbëve të Mjeshtrit Jan Hus, të cilin në vitin 1415 e kishin djegur për së gjalli si radikal fetar e martir politik, e kundroja minjtë tek trasheshin me mbeturinat që binin nga kazanët.

Çdo një orë turmat mblidheshin përqark orës së madhe astronomike mesjetare për të pritur tingëllimat e ziles së saj: Edhe unë prita njëherë dhe s’mund të ndaloja së qeshuri me përfundimin e paradës së figurinave me një zog të vogël mekanik që hapte krahët e lëshonte një krokamë krejt të mekur.

Më vonë mësova për legjendën që rrëfente se si autoritetet e kohës e kishin verbëruar me kunja orëpunuesin për t’u siguruar se asnjë qytet tjetër nuk do të mund të mburrej me një orë të këtillë. Burra të rinj të veshur me kostume frynin flluska të mëdha sapuni që kishin shkëlqim vajor të ylbertë: pak hapa më tutje ndodhen muret e Katedrales Shën Kiril dhe Metodi, mbuluar nga vrima plumbash ku shumë luftëtarë çekë të rezistencës humbën jetët.

Flakët e rënies martir të Jan Hus-it janë shuar shekuj më parë, por vetëm disa jardë larg anijeve që shëtisin turistët nëpër lum e u shërbejnë kek xhenxhefili e birrë, studenti Jan Palach dogji vetën në shenjë proteste kundër okupimit sovjetik, 10 vjet para se unë të kisha lindur.

E kaluara e përçarë

Natyrisht secili qytet është i ndërtuar mbi art arkitekturë që kanë histori të dhunshme, por kurrë nuk kisha kaluar kaq gjatë kohë në një qytet, ku e kaluara është aq e përçarë, aq e dhunshme dhe këmbëngulësish aq e pranishme. Aty këtu është e vendosur një pllakë prej bronzi midis kalldrëmi – një stolpersteine ose siç njihet ndryshe ‘’gur pengesë”, që mban emrin, datën e lindjes dhe datën në të cilin ishin vrarë hebrenjtë çekë, të cilët i nxirrnin nga shtëpitë e tyre dhe i nisnin nëpër kampe vdekjesh.

Në kuartin hebraik, në muret e sinagogës Pinkas janë gdhendur emrat e 78,000 hebrenjve bohemë dhe moravas që u vranë gjatë holokaustit, ndërsa vizitorët në varrezat hebraike sjellin me vete guralecë dhe copëza të palosura letre për t’i lënë mbi gur varresh. Dy muaj nuk mjaftojnë për të qenë më shumë se sa një turist,  por mjaftojnë për të qenë një turist i llojit të veçantë.

Pothuaj çdo ditë kaloja nëpër urën e vjetër Çarls përskaj përmendoreve të nxira të shenjtorëve dhe apostujve, dhe me ndihmën e një lypsari që rrinte ulur përballë përmendores së Shën Gjonit të Nepomuk-ut ushtroja çekishten time të çalë.

Në shkëmbim të një grushti përplot monedha të vogla, ai duke qeshur më korrigjonte shqiptimin dhe me kalimin e kohës u miqësuam aq sa të më lejonte t’i jepja nga një biskotë qenit të tij të quajtur Tigrër që e mbante përbrenda palltos së tij.

M`u bë zakon të rrija në parapet, në skajin perëndimor ku ura të çonte të rruga e mbushur me dyqane që tregtonin stoli prej granatesh të imta e të errëta që nxirreshin nga minierat e Republikës Çeke, e të ushqeja me biskota galat që mblidheshin mëngjeseve. Pas ndonjë një jave e kisha bindur veten se ato më dallonin qysh nga larg e më dukej sikur më prisnin. Tek më vonë e kuptova se galat ishin krijesa dinake e po më merrnin për pre të lehtë.

Më mahnitnin sytë e tyre të kaltër e të kristaltë dhe shikimet e tyre të mprehta sa nisa të mendoj se po që se ndonjë shpend do të mund të ndjente arritjen e Melmoth-it ajo padyshim do të ishte një galë. Në Çeki galës i thonë kavka dhe mësova së një e tillë ishte e pikturuar në shenjen e vendosur mbi dyqanin e babait të Franz Kafkës.

Pak më tej urës Çarls, ku tufa galash presin për thërrime, ndodhet muzeu i Franz Kafkës, i cili duket sikur është projektuar i tillë për t’i shtyrë vizitorët të ndjehen si të çoroditur e pakëndshëm, sikur të ishin vet personazhe të Kafkës. Në sheshin e afërt prej kalldrëmi është vendosur statuja e dy burrave që shurrojnë mbi hartën e Republikës Çeke e ajo rri gjithmonë rrethuar nga fotografë të shumtë e të qeshur. Shpejt fillova të ndjej se megjithëse e huaj, tashmë isha bërë një e huaj e njohur.

U regjistrova në Biblotekën Kombëtare në Klementinum, hapësirën e harkuar gotike me ngrohësin e zi të farkëtuar dhe me tavanin me suva të zbukuruar (dikur kishte qenë kolegj jezuit dhe mbrëmjeve përpiqesha të kapja pamjen e fantazmës së mbuluar me kapuç, por kurrë nuk  ia dola).Brenda pak ditësh përvetësova një tavolinë dhe çdo mëngjes ulesha në kafene për të pirë kafe dhe për të ngrënë pastë me mollë apo me fara lulëkuqeje.

Asgjë nuk e dallonte nga kafenetë e shtrenjta në bibliotekën britanike që shesin sanduiç artizanal mbështjellë me plastmas: noçka derri mbaheshin ngrohtë në banak dhe tasi me sallatë patatesh mund të blihej për shumë pak para.

U ndjeva pamasë krenare kur gruaja që bënte kafenë më njohu tek prisja në radhë, nuk korrigjoi asgjë nga e folura ime në çekisht dhe më pyeti nëse do të merrja të zakonshmen. Kafenetë lavdërohen se dikur kanë qenë strofulla për Václav Havel-in apo Sarah Bernhardt-in.

Në Café Louvre në Narodni Trida mund të hani shnicël dhe sallatë patatesh, në tavolinat ku dikur uleshin Kafka apo Ajnshtajn, ndërsa përballë në rrugën Narodni Kavarna muret janë gdhendur me citate nga poetët çek të shekullit njëzet (këtu mëngjesi më i mirë është vezë rrufkë të shërbyera me djathë parmezan, lule qepe e me një kosh mbushur me bukë). Shpesh baret e kafenetë lënë letër e laps përmbi tavolina, sikur ta dinin që mysafirët mund t’i pushtojë frymëzimi.

Gjatë javës së fundit të qëndrimit në Pragë ulesha në Café Louvre. Tek pija kafe turke, skicoja pemë degë-zhevshura mbushur përplot me gala vigjiluese, e më vonë në Norëich, tanimë kur Praga po zinte vendin më të gjallë e të çuditshëm në kujtesën time, skicoja gala në cepat e fletores sime. Unë gjeta Melmothin në Pragë dhe ajo më ndoqi deri në shtëpi.

Përktheu: G.S.

Sarah Perry është autore e librit «Pas meje vjen përmbytja» dhe romanin e «Gjarpri nga Eseksi». Libri i saj i ri «Melmoth» është botuar nga shtëpia botuese Serpent’s Tail. Botuar fillimisht nga FT.      

REMOTE_ADDR:[]

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email nuk do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme shënohen *