Me rastin e ditëlindjes ( 27 gusht 1910) - 94 vjetorit të lindjes së Nënë Terezë shqiptarte

Gonxhe Bojaxhiu: madhështia e dashurisë

Granit Zela 

Askush nuk e kishte menduar se vajza shqiptare nga Shkupi, ajo që në rininë e vet qe poete dhe luante me mandolinë, do të bëhej njëra prej grave më të famshme në historinë e njerëzimit dhe shqiptarja më e njohur mbi tokë gjer më sot. Mirëpo kur gazetarët e shtypit botëror i bënin pyetje për familjen e saj, ndërkohë që shtypi shqiptar as që e përmendteasfare emrin e kësaj shenjtoreje të pashoqe, Nënë Tereza jepte gjithmonë përgjigje të prera, duke iu shmangur kësisoj çdo hollësie që kishte të bënte me familjen e saj, për të fshehur  dhimbshëm misterin e një drame familjare, që mbeti pengu i përjetshëm i saj. Kjo dramë lidhej me faktin se ajo, e mbetur jetime qysh ne moshën tetëvjeçare, nuk mundi të shihte kurrëmë nënën e motrën e vet, ngase ato jetonin në Shqipëri, vendin e vetëm në botë ku ateizmi ishte sanksionuar me kushtetutë dhe vendet e kultit ishin kthyer në muze, kinema, ndërsa klerikët persekutoheshin e burgoseshin.

Nënë Tereza kishte frikën e tyre pasi ajo e dinte fort mirë se ndërsa  jetonin në Tiranë, ato mbaheshin nën mbikqyrje sepse ishin farefisi i Llazar Bojaxhiut, një refugjat në Itali, i dënuar me vdekje në mungesë nga shteti shqiptar, si dhe Gonxhe Bojaxhiut, një murgeshe të njohur në botë me emrin Nënë Tereza e Kalkutës. (Vijon nga faqja 1)

Prej mëse dhjetë vjetësh Gonxhja nuk pati ndonjë letër prej tyre. Paskësaj mësëfundi ajo mori vesh se ato jetonin në Tiranë, porse u lejohej të shkruanin vetëm njëherë në muaj, megjithëse dihej se të gjithë letrat kalonin në duart e një censure shtetërore, e cila kontrollonte edhe hollësitë më të vogla. Biografë të shumtë të Nnë Terezës shkruajnë se ajo kishte një dëshirë të zjarrtë të vizitonte Shqipërinë, madje për këtë ajo fliste shpesh me miq të ngushtë të saj, por ky vend në mënyrë absurde ishte një tokë e ndaluar për të.

“Dua të të shoh par se të vdes,  ky është hiri i vetëm që i kërkoj Perëndisë,” i shkruante e ëma Drane Bojaxhiu, të cilën fëmijët e saj e thirrnin “Nanëloke” e që Gonxhja gjithmonë thoshte për të se ishte “një grua e shenjtë që na ka edukuar me dashurinë për njerëzit dhe Zotin” “Nuk dij-ka thënë ajo- nëse ka qenë shembulli i nënës sonë e dashunia e saj për të vobegtit apo frekuentimi ynë ndër jezuitët. Jam e bindun veçse fillova me mendu për me marrë këtë rrugë qysh në moshën dymbëdhjetë vjeçare. Nuk i tregova askujt se çka mendojsha. Vijova studimet dhe kreva studimet. E kur mbarova tetëmbëdhjetë vjetët nënës i tregova gjithçka. “Në rast se është vullnesa e Zotit – mu për gjigj ajo grua e shenjtë - nuk do të jem unë qe kam me të pengue. Dranja dhe Ag’ja jetonin në varfëri. Ag’ja punonte si folëse te Radio Tirana, por, menjëherë pasi regjimi nisi një nga shtrëngimet e kohëpaskohshme  kundër “armiqve të shtetit socialist”, Ag’ja u pushua nga puna. Ajo ishte i vetmi ngushëllim i së ëmës dhe nuk u martua për t’i ndenjur praën asaj. “Age , ti je ëngjëlli mbrojtës i nënës sonë,’ i shkruante Nnë Tereza.

Aty kah fillimi i viteve 70, kohë kur Nënën Tereza mësoi për sëmundjen e nënës së saj, ajo i dendësoi përpjekjet për t’iu dhënë mundësia që të vizitonte vendin e saj. Shkoi të takonte Atasheun e Ambasadës Shqiptare në Romë me shpresë që të paktën do të lejoheshin që e ëma dhe e motra të iknin nga Shqipëria. Kur Nënë Tereza po dilte prej ambasade,- shkruan Dom Lush Gjergji në librin “Nënë Tereza Jonë’,- për herë të parë në jetë e pashë t’i shkonin lotë nëpër faqe. U ndal, drejtoi sytë kah qielli dhe tha:”O Zot, unë e kuptoj dhe e pranoj këtë vuejtje për vedi, por shumë e vështirë ta pranoj dhe kuptoj për nënën, Loken time, e cila në pleqëri të shtyeme nuk dëshiron asgjë tjetër përpos të na shoh edhe një herë”. E pyetur nga shoqëruesja dhe biografja e saj Eileen Egan se çfarë i tha atasheut të ambasadës, ajo i qe përgjigjur: ”I thashë të vërtetën, që kam shkuar tek ai si një çupë që kërkon të ëmën. I shpjegova se nëna ime është tetëdhjetë e një vjeçe dhe se unë nuk e kam parë qëkur isha tetëmbëdhjetë vjeçe dhe se do të doja aq shumë që t’i jepnin vizën që të vinte në Itali me motrën time”.

Në Itali, gjatë vizitës së saj të parë në Romë, Nënë Tereza takoi për herë të parë pas 31 vjetësh të vëllain, Në vitin 1934, ai me të me të ëmën dhe të motrën ishin vendosur në Tiranë. Më 1 shtator 1928, kur Zogu i Parë u shpall mbret, Llazari shërbeu si oficer i tij, Për këtë, ai i shkroi me krenari Nënë Terezës  për t’ i thën se po shërbente në ushtrinë e Mbretit të Shqiptarëve, po Nënë Tereza duke shprehur përkushtimin e saj ndaj besimit, i qe përgjigjur se ndërsa ai po i shërbente mbretit të një popullsie tremilionshe, ajo po i shërbente mbretit të gjithë botës. Nga qeveria shqiptare e kohës Llazari mori një bursë studimi si jetim në Akademinë Ushtarake të Vienës ku studioi artin ushtarak. Si shumë të tjerë pas pushtimit të Shqipërisë më 1939, ai u dërgua me shërbim në ushtrinë Italiane në Torino si oficer artilerie.  Nuk deshi kurrë të hiqte dorë nga nënshtetësia shqiptare dhe kjo ndikoi në vendimin e tij për të hequr dorë nga ushtria. Në Shqipëri nuk mund të kthehej sepse pas vendosjes së regjimit të Enver Hoxhës u ngrit padi ndaj tij si “tradhtar” dhe u dënua me vdekje. E bija e Lllazarit, të cilën ai e quajti Age, kujton takimin e të atit me Nnënë Terezën. “Babai dhe nëna flisnin papushim shqip” ,-kujton ajo.”Halla tani ishte bërë e famshme por babai e trajtonte si një motër të vogël. I bëri përshtypje që e pa ashtu të mplakur. Puna kishte lënë shenjat e veta. Ajo kishte kaluar një jetë me shumë lodhje dhe mundime”.

Përgjigja, që Nënë Tereza mori nga shteti shqiptar për kërkesën e saj që t’u jepej të ëmës dhe motrës vizë për në Itali ishte e prerë: ”Drane dhe Age Bojaxhiu nuk janë në gjendje fizike të ndërmarrin një udhëtim jashtë shtetit”. “Gënjeshtër”,-kishte komentuar Llazari. “Sëmundja e vetme e nënës dhe Ages quhet vetmi dhe dëshpërim. Janë të varrosura për së gjalli,-kishte thënë ai. Pasi nuk pati sukses në mabasadë Nënë Tereza nuk reshti përpjekjet për të nxjerrë të ëmën dhe të motrën nga Shqipëria. Për këtë çështje, ajo kërkoi ndihmën e shumë personaliteteve botërore si të J.F.Kenned-it, president i SHBA-sëtë De Golit, president i Francës, të Indira Gandit, kryeministre e Indisë, por pa sukses. “Nuk mund të bëj gjë tjetër, vetëm se të lutem për ju”, i shkruante të ëmës dhe të motrës pasi pa se ëndrra e saj e kahershme po shuhej.

E megjithatë, ajo nuk shprehej kurrë publikisht për këtë ashtu siç nuk komentonte vrasjen e të atit, për të cilin ajo deklaroi se ‘kishte vdekur papritur në moshën 46 vjeçare”, pasi kjo ngjarje kishte të bënte me rrethana politike, ndërkohë që ajo, duke qenë një besimtare e devotshme, nuk merrej kurrë me politikë. Mirëpo Llazari kishte një natyrë krejt tjetër dhe në Stokholm, kur vajti për të shoqëruar Nënë Terezën për marrjen e çmimit “Nobel” ,  ai deklaroi përpara gazetarëve se vdekja e babait të tij kishte qenë “një helmim për arsye politike, sepse babai i tij, Kolë Bojaxhiu, , ishte një nacionalist i fortë që kërkonte bashkimin e Kosovës ne Shqipërinë”.

Kreu i familjes Bojaxhiu, Nikolla, ishte përzier me politikë dhe luftonte për të drejtat e popullit të Kosovës.  Në vitin 1912, kur Shqipëria shpalli pavarësinë, në shtëpinë e tij për të festuar këtë ngjarje ishin edhe Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Sabri Qyteza. Ai sihte një sipërmarrës i suksesshëm ndërtimesh dhe gëzonte dhe përkrahjen morale të popullit. Pas shpërbërjes së Shqipërisë më 1913-ën dhe kalimin e Kosovës në përbërjen e Jugosllavisë, Kolë Bojaxhiu merrte pjesë në të gjitha mbledhjet e atdhetarëve shqiptarë. Për këtë, ai ishte nga ata persona që përndiqej nga policia e fshehtë sllave. I ftuar në Beograd në nëntor të 1919-ës. Me cilësinë e këshilltarit të komunë së Shkupit, ai u kthye prej andej me dhimbje të forta që i shkaktuan vdekjen e menjëhershme.  Kolë Bojaxhiu u varros në Shkup, por Llazar Bojaxhiu nuk mënonte të shprehej se ai ishte helmuar nga Beogradi.

Ishte po Llazari, i cili, duke parë spekullimet në lidhje me origjinën e tyre edhe pas deklaratës së Nnën Terezës se “ nga gjaku dhe prejardhja jam shqiptare”, deklaroi me vendosmëri” Dëshiroj mbi të gjitha me ba të kjartë njëherë e përgjithmonë se na jena shqiptarë e jo jugosllavë siç po don me thanë gati në përgjithsi i gjithë shtypi në botë. Keqkuptimi ka lindun nga fakti se Shkupi, qyteti ku kemi lindun, ishte ma përparë një qytet shqiptar pastaj I kaloi Jugosllavisë.;porn a të gjithë vijojmë me folun shqip e letrat ime motër që flet anglishten dhe pak frëngjishten) m’I shkruen në gjuhën shqipe”. Mbrëmjen e ceremonisë së Nobelit ai ishte gati të rrëfente shumëçka për gazetarët por ishte bllokuar nga buzëqeshja e Nënë Terezës. “Dashunija, duhet ta keni gjithmonë parasysh, don me thanë mbi të gjitha me dijtë me falun” thoshte ajo. Por ato që nuk I tha atë mbrëmje Lazar Bojaxhiu i rrëfeu vite më vonë për të treguar se: motra e vogël, e përulura, ajo e cila u pat ardhur në ndihmë miliona të braktisurve, ajo që u ka dhënë dashuri dhe solidaritet aq njerëzve të dëshpëruar, u ndalua ti qëndroj mbi krye të shtratit të vdekjes nanës së vet. Dhe ajo grua e gjorë vdiq e dëshpëruar duke shtrënguar në kraharor një fotografi të njomur me lot.  Ai e dinte se po hapte një plagë të pambyllur të Nënë Terezës dhe që do të mbyllej me vështirësi ndërkohë qe vetë ajo kishte qenë gjithmonë e përmbajtur madje e drojtur për të folur për familjen e vet pasi ’”ç’janë ankthet tona të vogla para tragjedisë së qenieve njerëzore, të cilët vdesin çdo ditë për bukë” por ai foli vetëm ngase njerëzit është mirë të zbulojnë e ta dinë “ se si është vdekja në një vend komunist, në Shqipëri”  Llazar Bojaxhiu vdiq nga kanceri në vitin 1981, në moshën 73 vjeçare, pa e parë më kurrë nënën dhe motrën e tij  dhe u varros në Siçili.  Në një letër të shkruar pas vdekjes së të vëllait Nënë Tereza thoshte:” Tërë jetën e saj, nëna jonë pati ëndërruar që Llazari të kthehej në shtëpi. Djali i vetëm, të cilin ajo e donte më shumë se jetën, më së fundi është takuar me të”.

Me babain e varrosur në Shkup, Llazarin që kishte mbetur në Itali, Nënë Terezën në Indi dhe Dranen dhe Agen në Shqipëri, familja e Bojaxhinjve e shpërndarë në katër shtete, jetonte si në një balada tragjike, ku të gjallët e të vdekurit, duke dëgjuar thirrjen e gjakut, kërkojnë, por nuk munden të takojnë njëri-tjetrin.  Lokja e saj, Drane, e cila ishte një fetare e përbetuar,  që edhe fëmijët e saj i kishte edukuar në këtë mënyrë, për ta bërë më të lehtë dhimbjen e fëmijëve të saj, në rast të ndonjë vdekjeje të mundshme, atëherë kur i pat humbur shpresat për t’i parë për së gjalli, i shkruante  Gonxhes në këtë mënyrë” E në mos u pafshim në këtë tokë të mjerë, bija ime, ne me siguri do të shihemi në qiell’.

Kështu, Nënë Terezës i duhej të priste telegramin e datës 14 korrik 1972, ku i vëllai Lazër Bojaxhiu i shkruante si më poshte: “Lutu për Loken, që ndërroi jetë më 12 korrik”. Drane Bojaxhiu vdiq me dhimbje në zemër, që nuk arriti t’i shoh përsëri të birin e mbetur në Itali dhe vajzën misionare në Indi. Dranja, bijës së vet, që nuk e shihte prej dyzet e pesë vjetësh fotografinë e fundit ia dërgoi me këtë nënshkrim: “Gonxhe, të puth nanëlokja”. Pas ardhjes në Shqipëri Nënë Tereza do të thoshte ” Dua të shkoj te nëna ime, të takoj dhe motrën, bashkë flenë pranë e pranë në rrethinë të Tiranës.  Të përkëdhel gurët dhe të lutem, të lutem shqip”.  Ag’ja vdiq një vit pas vdekjes së të ëmës, më 1973.

27 gushti është ditëlindja e Nënë Terezës. Ditë të tilla janë një mundësi e shkëlqyer që Gonxhja shqiptare “të vijë” në Shqipëri. Koha po i shkul nga kujtesa njëherë e përgjithmonë ditëlindjet e diktatorëve dhe po përjetëson të shenjtorëve. Gonxhe Bojaxhiu është shndërruar tashtimë në një simbol të përbotshëm. Historia e jetës së saj i ngjan atdheut të vet. Ajo që ishte një njeri pa familje dhe atdhe të mohuar  që mjeronte nën mjeraninë totalitare, hapte kudo në botë shtëpi për të vetmuarit, të sëmurët, lebrozët, të braktisurit, të pashpresët, lypësit, për ata që dergjeshin në grahmat e vdekjes, për “të mohuarit e botës’ duke i ftuar  e pushtuar mirësisht prej lumnisë për me dhanë të gjenin strehë te shtëpia e njerëzimit dhe dashurisë. Ajo themeloi një bashkësi për t’u shërbyer të varfërve me qendrat e veta në pesë kontinente, i pastronte ata prej plagëve të fëlliqura të lebrës, u shuante urinë duke i ushqyer, i përkëdhelte me ngrohtësi të përdëllimtë, u gjendej pranë në çastin e fundit  kur “ ata që kishin në trup shenjat e vuajtjes” ngërthyer prej spazmave të dhimbjes, kthenin shpirtin që u kishte dhënë Zoti.  Ajo lutej për ta dhe për të gjithë ne. “Unë gjithmonë e kam në zemër popullin tem shqiptar. Shumë luti Zotin qi Pagja e Tij të vijn në zemrat tona, në gjitha familjet tona, në gjithë botën. Lutuni shumë për fukarat e mij- dhe për mua dhe motrat e mija. Unë lutem për juve” shkruante shqip ditë e marrjes së çmimit Nobel në Oslo, më dhjetë dhjetor.1979.

Por më së miri e shpreh vetë se si ishte shtëpia e saj e re në letrën që i dërgon së ëmës prej Kalkutës pasi kishte hapur Qendrën e parë “për mbledhjen e atyrë që presin vdekjen” . “Kam shtëpinë teme të re dhe asht shtëpia e të vorfënve; jo e të vorfënve por e atyre që ndër të vorfën janë më të vorfënit; e atyne që njerëzia largon nga shkaku se mendon se asht rrezik se po ngjesin lëngatën e pisllëkun tue qenë të mbuluem me mikrobe e insekt; e atyne që nuk shkojnë me u lutun sepse nuk mujt me dalun nga shtëpia lakuriq; se nuk hajnë ma se nuk kanë fuqi me ngranë; që bijnë rrugës se e dijnë se janë tue vdekun, e afër të cilëve të gjallët kalojnë pa u dhanë as ma të voglin vështrim; e atyne që nuk kjajnë  se nuk kanë ma lotë”.

Nënë Tereza është nderuar kudo në botë me çmime ndërkombëtare për paqen, shërbimin ndaj njerëzve të vetmuar, për mirëkuptimin ndërmjet besimeve, për vëllazërimin mes popujve, për lirinë. Gonxhe Bojaxhiu, e vlerësuar si “gjigandja e kohës sonë” (B Klinton), “gruaj që i dha formë shekullit të XX” (Papa Gjon Pali I Dytë) “ajo para së cilës ne të gjithë turpërohemi”(Indira Gandi), është njëkohësisht një simbol modern i shqiptarëve drej Evropës së Bashkuar, sepse ajo arriti të bëhet qytetare e botës pa mohuar identitetin e saj. Ajo është prijësja që ne prisnim, pika e referimit për shekullin XXI. Të mos rrënjosësh në ndërgjgjen e brezave, filozofinë e saj të dashurisë, do të thotë të vazhdosh ta mohosh atë. Ditën e ndarjes nga familja shkruante” Yllin e vatrës po lë sot/ po lë shtëpinë të shtrenjtin prag/ Shkoj në Bengalin halleplot/ po shkoj në lindje tepër larg/. Trupi i saj prehet në Kalkutë, tepër larg… kurse shpirti në Shqipëri, si në një baladë. Gonxhe Bojaxhiu duhet ti kthehet atdheut të saj!