Ia njihni këtij shpirti çmimin!

Aleksandër Çipa

 Si shkrimtar është krahasuar me Heminguejin, por si personazh, Hemingueji do të  ndihej i varfër para Petro Markos. Nuk gjen “odise” biografike të tillë si ajo e Markos. Në qenien dhe fatin e tij individual ishin gatuar Feniksi dhe Uliksi dhe pse jo, vetë Krishti. Petro Marko mbetet në letrat shqipe mitiku i pashëmbullt i ditëve tona. Petro Marko e deshi shoqërinë, shtetin dhe kombin e vet si aristotelian, por i rezultuan gjatë gjithë jetës të tipit “aquinas”. Në vendlindjen e tij, Himarë, përdoret shprehja “përpjekur si vala për shkëmbi”. Po në vendlindjen e tij përmendet shprehja e vetme: “Nga inati dallga nuk merr formën e shkëmbit po bëhet shkumë-dallgë”. Të gjitha këto fenomene mes dy elementeve themelorë të jetës njerëzore në këtë vend, pra ujit dhe tokës, gjejnë domethënie sfiduese në rastin krahasues të jetës së publicistit dhe gazetarit, njëheraz autor i librit “Ditën që rrojta unë...”. E njohim si prozator të nivelit të lartë, e njohim si patriot që i kushtoi jetën e vet lirisë dhe demokracisë, tani përballemi me një publicist të rrallë, i cili shpaloset qartë, ndjeshëm, thellë në librin  “Ditën që rrojta unë...”. Hija e tij sa vjen e zvogëlohet, duke u mbuluar tërësisht nga dielli i plotë i veprimtarisë së P.M. “Ç’thotë një koleg” - është ese-ja e shkruar në vitin 1937. Ky është teksti që prin dhjetra krijime publicistike të gazetarit aktiv në më shumë se 54 vjet. Nuk është përkuese sentenca e Zola-s, “gazetari është kaminë”, së cilës i referohet gazetari i pashëmbëllt P.Marko. Në këtë “kaminë” ky gazetar shqiptar dogji shëndetin, rininë, dashuritë dhe shumë të drejta që për shkak të natyrës, jepen vetëm një herë.  Petro Marko është rasti i përkimit gjenial të aftësisë dhe sakrifikimit për të qenë gazetar me fatin e personazhit që bëmat i ka shumë herë më të shumta se ditët e jetës. Kronologjia e jetës profesionale të tij në librin “Ditën që rrojta unë”, është një kalendar ku triumfon martiri, mirësia, liria, e drejta dhe atributet e botës që admiron Njeriu. Mirëpo në këtë kronologji, beteja e shumëpërsëritur, antologjike në të gjitha pamjet dhe kohët e saj e gazetarit-shkrimtar me pushtetet, ka shkaktuar edhe pauzat, bllokimet, duarlidhjet, çensurimet dhe heqvuajtjet e pashembullta. Kur nuk ka mundur të shkruajë, Petro Marko së paku ka bërë me dhimbjen dhe vuajtjen e vet, intelektualin-Krisht. Në këto vjet, personazhi Petro ka qenë modeli i përmasës për gazetarin  e guximit Marko. Praktika publicistike botërore e meriton këtë shembull si një model të vërtetë të përkushtimit, mishërimit dhe integritetit profesional. Për këtë jetë gazetari që ai ka bërë, do të ishte pak të thuhej se njëra ndër shkollat e paqena të gazetarisë kombëtare duhej të mbante emrin e tij. Madje mund të ishte më me vend se edhe nderimi i pagëzimit të teatrit të një rrethi me emrin e shkrimtarit.  Njeriu Petro Marko, udhëtues dhe pashëmbëllisht vuajtës i idealit të vet gjithë jetën, duhet parë si rasti i intelektualit-Uliks, i sakrifikuar për idealin kombëtar, për fatin dhe  ardhmërinë e Atdheut. Në historinë e letrave shqipe vështirë se gjen të dytë si Petro Marko, por po kaq vështirë se gjen të dytë si ai, në praktikën publicistike ballkanike dhe më gjerë, gjatë 100 vjetëve të fundit. Për këtë arsye, dhe shumë të tjera fatkeqësisht të panjohura, ky zë i margjinalizuar i publicistikës sonë duhet vlerësuar si i rrallë. Petro Marko vuajti idealin e vet qytetar, atë ideal fisnik të barazvlefshëm në ndjesi dhe  sinqeritet me filozofët e lashtësisë. Në këtë pikë ai mbetet më i vlerësuar se shumë bashkëkohës të tij, për të vetmen arsye, se, nuk neglizhoi artin e të shkruarit dhe të përdorimit të fjalës, e cila mbetet edhe pas vdekjes. Atij do t’i shkonte shprehja e  Harold Laskit:- për të pasuruar jetën e përbashkët, sakatoi dhe vetflijoi jetën vetiake. Për të pasuruar jetën e përbashkët fali vetiakisht vetveten. Beteja e fituar  e Petro Markos me mbajtësit e pushtetit… Dhe është fjala për betejën e të njëjtit sua, me pushtete të ndryshme, në kohë të ndërruara. Ishte një fitore që nuk llogariti pragmatizmin, por peshoi virtytin e idealit dhe të së drejtës. I gjendur në gjithë shtypin shqiptar më të rëndësishëm që nga vitet 1930 e më pas, i ndodhur edhe kur ishte dënuar me mosshkrim, Petro Marko mbetet simbol i militantit të jetës demokratike. Shpirti i tij nuk njihte kufij shtetesh dhe kombesh, dinte të  jetonte të përditshmen e krejt shoqërisë dhe gjendjes njerëzore si ardhmëri me të Drejtë dhe demokraci. Nuk ishte e rastësishme që kur në dritaren e vjetër të apartamentit të tij në Tiranë në krye të viteve 1990, u dëgjuan zërat e mijëra qytetarëve të liruar nga jetëzeza e

dikurshme, Petro Marko reflektonte me shprehjen: “Brezi i ri do të shkruajë historinë e vërtetë”. Sepse ai i përkiste miriadës së vullneteve… se, siç do të shkruante si poet...” mu në thellësirë/ të shpirtit,/ në një kënd,/ lindi një shqetësim/ që çeli varrin tënd...

Gazetari-Njeri që udhëtoi nëpër stacione kryqëzimesh…

Vetë Krishti do ta kishte zili epigramin e madh të Petro Markos, që pashmangshmërisht mund të quhet sot epitafi i goditur, por ende i pashkruar mbi varrin modest të tij nën qiellin e asaj vendlindjeje. Atje ku siç thotë gazetari : “...Eshtë qielli që në asnjë vend të botës s’ke për ta parë kurrë.”  “Ditën që Linda unë, /planeti ishte në furtunë…/ditën që rrojta unë /planeti ishte në furtunë,/ ditën që vdiqa  unë,/ planetin e lashë në furtunë.” Marko është intelektuali që vijoi pa shkëputje maratonën  e aspirimit të moralit dhe idealit më të lartë njerëzor. Udhëtimi i tij që kalon kufijtë e një vendi, arrin ato të një gadishulli, kapërcen kufijtë e Europës, falë syrit dhe penës së gazetarit, ishte pashmangshmërisht i shoqëruar nga kultura e lartë dhe persekutimi, nga militantizmi dhe sakrificat e pashembullta, nga lartësimi i arsyes dhe poshtërimi i fjalës prej atyre që kurrë se njohën për të gjallë. Në planin e afërt të identitetit dhe ndërgjegjes kombëtare, publicisti i shquar duhet marrë si ekuivalenti më i përjetshëm i identitetit të pohuar himariot. Zëri i fjalës së shkruar dhe jeta individuale e Petro Markos peshojnë për të vërtetën e Himarës sonë, po aq sa e thëna e skalitur e arkeologut francez Leon Rei:”Nëse Shqipëria ka me se të mburret, ajo, në rradhë të parë duhet të mburret me historinë e Himarës”. Dhe unë do të shtoja, nëse gazetaria jonë ka me se të krenohet, ajo ka emrin e Petro Markos. Sot, për arsye si ardhja e librit “Ditën që rrojta unë...” Petro Marko, na mungon duke e patur... Nuk mund të mos e respektosh të vërtetën përballë kontributit sjellës të së bijës së shkrimtarit-gazetar, Arianita Marko. Përbën ndoshta një rast unikal ky i Arianitës, në praktikën e letrave në tërësi. Meritat e saj për ardhjet e pasvdekjes së Petro Markos, duhen njohur prej studiuesve të letërsisë dhe jetëshkrimit shqip.Por për publicistikën, përmes librit “Ditën që rrojta unë”, vajza që natyralisht mbart kualitetin e vlerësueses së veprës, ka përgatitur një vepër plotësuese. Sepse pikërisht duke lëçitur krijesat publicistike të tij nëpër dekada dhe të humbura në faqet e shtypit kombëtar të 60 vjetëve, do të verifikojmë koherencën dhe të vërtetën e thënë sipas Lermontovit: “Ia njihni këtij shpirti çmimin”… Dhe tundohemi sinqerisht nga meraku: si do të jenë ditët që do të rrojmë ne?