Bisedë në fokusin e logjikës

Siri SULEJMANI

Aty nga fillimet e viteve ’70-të, të ndodhur në një stërvitje ushtarake me ca forca rezerviste, bashkë me disa shokë isha ulur në një gropishte, pas një shkëmbi të madh, për t’u mbrojtur nga një erë e ftohtë që frynte nga veriu. Gjatë bisedës së përzier, dikush i tha shokut pranë:

- Mos e kthe gunën nga fryn era!

- Ngadalë, ore, mos e lësho fjalën kot! Pse e ka thurur gunën i shkreti njeri, për të marrë plevitin? – ia ktheu bashkëbiseduesi.

- Për atë shko e pyet popullin. Proverbat janë të tijat dhe ai i di më mirë se unë e ti, - ia ktheu shoku i sigurt. – Këtu më shtyti edhe mua instinkti dhe ndërhyra: proverbat, në të vërtetë, nuk i ka thënë bash populli, pasi nuk ka se si të mblidhet populli i një fshati apo qyteti dhe të deklarojë njëzëri: “Shtriji këmbët sa ke jorganin!”, bie fjala. Këtë mendim duhet ta ketë thënë një njeri i mençur në një bisedë, në një dasmë apo ksoth, për një kohë të caktuar. Fillimisht është mbajtur nëpër gojë emri i tij, pastaj është harruar dhe fjala i ka mbetur pronë popullit…   Meqë vura re se arsyetimi im tërhoqi vëmendjen e të gjithëve, e shpura mendimin më tej:  - Në këtë botë ndryshojnë kohët, njerëzit bëhen më të mençur e, për rrjedhojë, kanë të drejtë t’i marrin në analizë edhe proverbat. Këtu nuk ka asgjë të keqe, pasi proverbi që përmenda mund të jetë thënë qysh në kohën e Gjin Bue Shpatës, kur nuk kishte as pambuk, as kombinate, kurse sot Partia e ka mbuluar Myzeqenë me pambuk dhe kombinati është pak më tej. Kështu që ne fare lehtë mund ta zgjasim jorganin dhe t’i shpijmë këmbët e mpira ndër shekuj…        Pesë a gjashtë vetë qeshën. Njëri duartrokiti, kurse një pjesë u treguan më të përmbajtur. Komandanti i togës, një brigadier komunist ky në ndërtim, ndërhyri:           - Më vjen keq, por mendimin nuk e ke të drejtë…  Ato proverbat edhe mund të jenë thënë ashtu, por i kanë mbetur përjetë popullit dhe nga populli i merr partia. Në fjalimet e tij për ekonominë shoku Enver thotë shpesh herë: “Ne do të ecim gjithmonë siç thotë populli ynë i mençur: do t’i shtrijmë këmbët sa kemi jorganin.”  - Gjallëria e bisedës u fashit. Shokët shikuan njëri-tjetrin me bisht të syrit. Unë e ndjeva se më kishte mësuar shejtani t’i futesha asaj ligjërate. Menjëherë i ktheva përgjigjen shokut të “luftës”:  - Ne këtu bisedojmë si vëllezër, pa asnjë prapamendim. Unë fola si logjikë, si lindin dhe ndryshojnë gjërat. Që nga fëmijëria më kujtohet se nëna, kur thurte në avlëmend qilimat ose velenxat, i maste me çapokët e gjyshit, i cili ishte mbi një e tetëdhjetë i gjatë, kështu që ne të tjerët dilnim të gjithë me këmbët mbuluar. Natyrisht, ka proverba që mund të mos i qëndrojnë dot ecjes së jetës, madje mund të lindin edhe të reja. Sot, p.sh., fryma e kohës nuk i lë hapësirë thënies së vjetër të popullit:  Kush të rreh, ai të do. Pse u dashka rrahur? Nuk mund ta edukosh njeriun që foshnjë me urtësi për të mirën? Pse ta lëmë të rritet kuturu e pastaj ta rrahim për veset që ka mësuar nga të mëdhenjtë? Ose proverbi i jorganit sot mund të thuhet edhe: Shto jorganin t’i shtrish këmbët…  - Shokëve iu kthye disi gjallëria, por komandanti vazhdoi: - Mirë o mirë, kush ka mend të nxjerrë proverba, por, së pari, t’i mësojmë ato që na ka lënë populli.  – Biseda u mbyll nga thirrja e komandës eprore për t’u nisur drejt bazës. Në mbrëmje, kur ishim ulur në dhomën ku banoja bashkë me një djalë nga Himara, ky u kthye te biseda e bërë në faqen e malit: - Ç’t’u desh ai arsyetim sot me atë idiot? Nuk e di që ai me zor lexon vetëm gazetën “Zëri i Popullit”?!  E pe se çfarë drejtimi i dha fjalës? Ti, me logjikë, e kishe mirë, pikës i re, por ajo pikë kthehet fare lehtë edhe në pykë. Atë proverbin e jorganit që përmende ti e kanë në majë të gjuhës të gjithë udhëheqësit, paçka se kanë kaluar tridhjetë vjet punë. Të kam thënë: llafosu me librat e lëre filozofinë me injorantët… -        Himarioti ishte ekonomist i lartë. Ishte amator i librave dhe njeri me shpirt të pastër. Kishim kohë që merrnim frymën e njëri-tjetrit në një dhomë dhe besimi i ndërsjellë ishte formuar…  Pas nja dhjetë ditësh më thirri në zyrë operativi i zonës. Ishtë njeri i ardhur për keq në këtë botë, ishte me origjinë nga Vurgu. Pas një heshtjeje, si për të zgjidhur lëmshin e ngatërruar, e lëshoi pyetjen te proverbat popullore. Për hir të së vërtetës, duhet të them se u tremba, ngaqë e dija se gojës nuk ia kisha gjetur mirë çelësin e sigurt, për të mos dalë prej saj ato që më shikonin sytë apo m’i zbërthente mendja. Megjithatë, u përpoqa t’i mbush mendjen minoritarit se biseda në stërvitjen ushtarake ishte thjesht e rastit, rrjedhim logjik, pa asnjë qëllim të keq. Ai u ngrit dhe, pasi bëri tre-katër hapa drejt derës, u kthye dhe më tha:                                                            - Qëllim të keq edhe mund të mos ketë pasur, por kuptimi tek e keqja del. Proverbat e popullit janë të shenjta, prandaj i përdor herë pas here vetë shoku Enver në fjalimet e tij…  Kështu që mendoj se ka vend për të reflektuar. Ti je me kulturë, lexon libra e duhet të mësosh të tjerët. Duhen parë gjërat me partishmëri, apo jo?                                 - Po, kini të drejtë, por ju siguroj se biseda mund të jetë keqinformuar, - i thashë i sigurt, - por ai më ndërpreu: - Jo, nuk ka asnjë informim. Bisedën tuaj ma thanë në klub si për humor, rastësisht. Megjithatë, - u thashë, - duhen parë punët me partishmëri. – U ndava me të, por me vete mora hijen e pasigurisë. Ishte koha kur një fjalë të mërrte ne ballë.                                                                   

Athinë 1992

Në gushtin e vitit 1991 kalova edhe unë malet e kufirit grek dhe arrita në Athinë, për të punuar, në moshën 56-vjeçare, me shpresën të ndryshoja sadopak ekonominë e varfër familjare, të trashëguar nga jorgani i shkurtër i socializmit, ndonëse kisha punuar mbi tridhjetë vjet, në mbi pesë profesione, pa përmendur autorësinë e gjashtë librave dhe të shumë shkrimeve, të botuara në gjithë shtypin e vendit. Pas ndonjë muaji nëpër punë ditore apo javore, gjeta një punë afatgjatë në një fabrikë stofrash në periferi të Athinës. Pronari ishte dy vjet më i madh se unë. Ishte njeri i mirë, i afrueshëm. Ngaqë ishte rritur jetim, si edhe unë, përjetonte ndjenjën e mëshirës, ndonëse në pagesë ishte disi i shtrënguar (të tillë janë edhe “afendikonjtë” tanë, shqiptarë, këtu, sot, me vëllezërit e tyre). Jorgua kishte shkollim të mesëm. Tepër i dhënë pas punës. Ditën e parë më shëtiti një gjysmë ore nëpër fabrikë për t’u njohur me vendet e punës, pastaj më shpuri pranë një gruaje rreth të dyzetave, e cila duhej të më mësonte përdorimin e makinës së masurëve, në të cilën do të punoja fillimisht. Fabrika e Jorgos e kishte bazën te 14 tezgjahë modernë zviceranë. Punës ia mora dorën brenda dy orëve. Hekurat e të gjitha llojeve nuk më ishin ndarë nga duart një jetë të tërë në Shqipërinë time…  Greqishten për biseda të përgjithshme e kisha mësuar në Vurg të Sarandës vite të shkuara, kur punoja me një eskavator. Kështu që u miqësova shpejt me zotin Jorgo.

Në një hotel në Athinë, pranë hotelit “Orea Thesalia”, ku banoja vetë, ndodhi një grindje mes shqiptarësh me pasojë vdekjen e një djali të ri. Media greke bëri shumë zhurmë. U lajmëruan shumë pronarë gojarisht që të largonin çdo shqiptar nga puna, përndryshe do të përballeshin me një gjobë shumë të rëndë. Ngjarja e llahtarshme midis bashkatdhetarëve të mi më rëndoi shumë, pasi ende nuk e kisha marrë veten nga stresi që më kishte shkaktuar kontrasti i thellë midis Athinës dhe Tiranës, në të gjitha pamjet!!!

Për të mos më gjetur ndonjë kontroll i mundshëm, Jorgua më mori në shtëpinë e tij deri sa të harrohej jehona e ngjarjes. Atje do të saldoja ca kangjella për murin e vilës. Shtëpia e tij ma shtoi stresin. Ishte një vilë e mrekullueshme me tre kate. E rrethuar me lule e pemë, në hijen e të cilave ishin vendosur dy tryeza dhe karriget për pushim. Këtu kishte arritur zoti Jorgo pas tridhjetë vjet pune të lodhshme si llamarinist, orëndreqës dhe tezgjahist. Më caktuan të jetoja në katin e nëndheshëm, të cilin e kishin përshtatur me pamjen e lashtësisë greke. Aty unë isha “mbret”, me të gjitha pajisjet moderne, por edhe me një oxhak, brenda të cilit ishin dy drurë të trashë gjysmë të djegur. Karriget ishin me mbështetëse të larta, antike, kurse në murin përbri shtratit ishte një musëndër me shishe konjaku “Metaksa”, uzo dhe uiski. Në mëngjes zoti Jorgo do të shkonte në fabrikë për ndonjë problem dhe do të kthehej sërish për të më ndihmuar në saldimin e kangjellave.

E shoqja, zonja Stavrulla, ishte me arsim të lartë, fetare, shtëpiake dhe me horizont të kufizuar dijesh. Për shqiptarët kishte mendim të keq dhe shumë frikë prej tyre. Fjalët e mira të Jorgos dhe përpjekjet e mia për t’i folur rreth së vërtetës shqiptare bënë që të largohej disi “lugati” nga përfytyrimi për ta. Ditën që i mbarova kangjellat, zonja Stavrulla na e shtroi tryezën në verandën e vilës. Në mes të shumë pjatave vuri edhe një broke me verë fshati. Ata të dy pinin pak, kurse mua vera e tyre më kujtoi atë të Nartës dhe po ia ulja nivelin brokes. Të zotët e shtëpisë kujtonin se shqiptarët nuk e paskëshin idenë e pijeve! Pasi e lëvdova zonjën Stavrulla për shijen e gjellëve dhe larminë e tyre, ajo hapi bisedën rreth krimeve në Athinë, duke e përgjithësuar ligësinë te shqiptarët. Fjalët e saj më sëmbuan gjenin. Koha në Greqi më krijoi bindjen se ndjenja nacionale është “infeksion” instinktiv në ndërgjegjen njerëzore që lidhet me veçantinë e vetekzistencës, me sedrën dhe dashurinë për vendin ku ke ardhur në jetë. Nisa t’iu flas diçka për historinë tonë, për shqiptarët me emër në botë dhe për rrethanat dhe dëmet që u solli atyre regjimi komunist. Nuk di se nga më erdhi në mendje një thënie proverbiale e përdorur kryesisht në Veriun e Shqipërisë lidhur me mikpritjen. E thirra në ndihmë proverbin për t’u treguar fisnikërinë e shqiptarëve: kur pranë kullës së shqiptarit kalon një njeri, edhe i panjohur qoftë, dhe përshëndet, i thonë: hajde, bujrëm, me bukë e kripë e zemër.

Ata, të dy, përqëndruan vëmendjen dhe Jorgua më tha:

- Ti ine afto Suri? Pesmu qe mia fora. Dhiladhi? (Ç’është ajo, Siri? Thuama edhe një here. Domethënë?) Ua shpjegova edhe një herë me kujdes. Jorgua më tha duke më parë drejt në sy:

-  Suri, ju do të mbeteni përjetë të varfër.

-  Pse, zoti Jorgo?

- Po ç’është ajo? Të vij unë,  të djeg stomakun me kripë për të kuptuar se ti ke zemër të mirë? Ç’më thua, Suri? (Ndonëse më kishte qëlluar jo vetëm një herë të gjeja në shtëpi fshatarësh vetëm bukë misri me një gjizë tejet të kripur).

U përpoqa t’ua shpjegoja jo vetëm anën figurative të proverbit, por edhe faktin se nuk do të hante patjetër bukë e kripë, por ai këmbënguli:

- Të lutem, pse nuk më thua: bujrëm, me bukë e mish e verë? Na mungon gjë neve këtu? Jo. Atëherë ti, sado i lig të jesh nga shpirti, kur të ikësh nga ne nuk mund të thuash se unë dhe Stavrulla e kemi zemrën të keqe. Jo, Suri. Njeriu që punon mundimshëm dhe nuk e ndien nga koha në kohë rritjen e mirëqenies, ai rron kot. Ja, shikomë mua ku jam pas një pune tridhjetëvjeçare. E ke parë në fabrikë edhe skafin katërvendësh? Sapo vjen koha e pushimeve, marr Stavrullën dhe shkojmë deri në Nikosia. Njeriu nuk mund ta quaj jetë atë që e vuan deri sa shkon në varr.

E pashë se ishte e kotë përpjekja për t’ua mbushur mendjen. Jorgua e shikonte proverbin nga maja e milionerit, kurse unë nga ajo e të mjerit.

Në çast, fare papritur, m’u fanit në ndërgjegje kujtimi i atij proverbit të jorganit, për të cilin, sa isha në atë zonë, nuk m’u shqit operativi as edhe një hap të vetëm. Biseda me Jorgon më ka futur shpesh herë në mendime: mos vallë ne, shqiptarët, e paskemi të vështirë të shkëputemi nga psikologjia e varfërisë? Edhe sot, kur në Shqipëri kanë ndryshuar shumë gjëra, kur mijëra vetë kanë ngritur biznese, kur janë ndërtuar vila e pallate shumëkatshe, janë ngritur lokale tejet moderne dhe janë dyndur mijëra vetura, mjegulla e varfërisë nuk është shpërndarë ende nga logjika dhe fjalori i njerëzve. Një ditë takoj një të njohurin tim prej shumë vitesh, i cili tani ka një servis makinash modern. E pyes se si ia kalon dhe marr prej tij përgjigjen e rëndomtë: “Hajt mo, shtyje, punojmë për bukën e gojës”!! Jashtë lokalit ka lënë Benzin, madje në gushë dhe në dorë ka varur nga një zinxhir floriri. Mirëpo realiteti i mirëqenies nuk e ka mësuar të thotë të paktën: punoj për gjellën e bukës. I ka mbetur shpirti te “buka dhe kripa”!! Ndoshta edhe për disa proverba duhet të ketë “moshë”, apo do t’i lëmë edhe ato si “kapelja pas kokës”, për të luajtur spekulatorët në emër të popullit?..

20 qershor 2004