Gazeta Letrare Kulturore Fjala

Dhuna e sotme e shtypit më ngjan pak sterile, çnjerëzore si e djeshmja. Profesorët e universiteteve dhe instituteve tona, për arsye që dihen, i rrinë larg polemikave. Një brez i mesëm i shkrimtarëve të viteve ‘70, ’80 përsëritin fjalë bajate në promovime librash, por dhe këta shtypit i shmangen. Dhe pa polemika serioze, pa fërkimin e farkëtimin e të vërtetave, fjala e sharja mbeten veç dhunë. Ose ndoshta në kulturë po infiltron igrasia e hidhët e dhunës politike, dhunë kjo që sot kënaq vetëm ata që e prodhojnë. Kultura është fuqi, është “fuqia e butë” (S. Huntington) që pushton më gjerë dhe më thellë se forca e armëve. Kultura e së djeshmes ishte kultura e dhunës. Po sot?

Sadik Bejko

1. Mandarinizmi i djeshëm dhe kultura si dhunë

Një nga akademikët më të shquar në një intervistë në fund të jetës në gazetën Shekulli tha, pak a shumë, se unë komunizmin e shfrytëzova, nuk ishja trim, se trimat vallë a qenë të mënçur? Nuk po zgjatem me përvojat e Profesorit, (ai qe një nga mandarinët e sistemit të shkuar, një punëtor i shquar dhe i palodhur i letrave) më bje më mirë të mbetem i kënaqur me paqëtimin që gjen ai në fund të jetës: bota është imorale dhe nuk ia vlen të merresh seriozisht me të. Ajo çfarë mbetet pas llomotitjeve mbi moralin a jomoralin, është shumë ose është fare pak, a aspak. Vepra, po, ajo mbetet dhe për hir të saj kufinjtë moralë le të shkelen, sidomos kur nuk kërkohet me domosdo që të jesh njëherësh edhe i frytshëm, edhe i moralshëm. Deri këtu dhe mund të vëmë pikë. Asgjëmangut nuk i mbetet së djeshmes, por kështu i vijmë hakut edhe së sotmes: në mjediset tona njeriut i mbetet të jetë me shumë maska e me shumë dredha, në se do që ta shpëtojë nderin e të mbetet me atë që mund të bëjë më shumë e më mirë, me veprat e tij.

Në të vërtetë, të respektuarin Profesor po e sjell si përvojë dhe kaq. Përvoja se si mund të kalohet mespërmes kaosit se rregulli i dhunshëm është kaos - kjo ishte e djeshmja – dhe se kaosi i vazhdueshëm shpje te një rregull- kjo është e sotmja. Këto dy vargjet (në korsiv) nga një poezi e U. Stivens na thonë se në të dyja kohët dhuna mbetet e gjallë, gllabëruese. Kanunet e rrepta të së djeshmes të bënin ose hero, ose hipokrit. Pa i fyer heronjtë për mua heroizma nuk është as e pëlqyeshme as e këshillueshme se, dihet, heronjtë u përkasin kohëve të ngarkuara rëndë me fatkeqësi dhe të pranosh heroin do të thotë, së pakut, një fatkeqësi njerëzore më shumë. Në planin individual (dhe shoqëror, kur në fund të jetës je një njeri i realizuar, ke lënë vepra me vlerë pas vetes) është mbase krenari të jesh dhe pa moral, se, sado cinike të të duket, kjo i jep hakun kohës dhe njeriut. Asgjë më shumë veçse realitet. Dhe realitetit nuk kemi pse t’i shmangemi.

Koha e sotme me pluralitetin e papjekur, me etjen reklamuese, me dhunën e kaotikes, me joshjen pas skpektakolares, pas çastit, me epshin e tregut, nuk të lë të shohësh qimen sa një tra te kroi i syrit dhe as traun e shtëpisë përzjerë me plehrat e flakura në lumë. Lumi një ditë mundet do t’i nxjerrë në breg prapë trarët, por do të jetë vonë. Njeriu do të ketë zënë të prehet poshtë barit. Por hero nuk të kërkohet të jesh dhe rregulli sido-sido dikur vendoset. As të jesh hipokrit nuk të detyron kush.

Në kohët e sotme, madje në ditët e fundit, në disa të përkohshme vëren një mëri si acid i flakur në fytyrë ndaj trashëgimisë së djeshme. Të ngjan se më shumë se me letërsinë, me rrënjët e trungun e saj, këto të përkohshme merren me njerëzit. Nuk është njerëzore të flakësh acid në fytyrë njeriu, por ja që po ndodh. Fjala në këto të përkohshme kthehet në dhunë (ashtu siç e nisën dhe disa të tjerë 10 vjet para tyre), kjo se nuk ka dashuri dhe nuk është e mbështetur në analiza, në teza a në postulate për të shprehur a pohuar, siç është e udhës, një kuptim të përhershëm dhe universal mbi artin. Pra dhuna prapë mbetet, siç e thamë. Pluraliteti i të vërtetave, përthyer në interesa, në politikë, në përfitime të çastit, në mjete tregu, në egoizma të fyera personash a grupesh, me motive nga e sotmja a nga e djeshmja, merr edhe shfaqje të tilla gërryese. Kjo ndodh edhe se problemi mbetet: si ishte poezia, letërsia e djeshme dhe vepra e disa prej mandarinëve të regjimit të djeshëm dhe jo vetëm e tyre, por e gjithë prodhimtaria kulturore (dhuna e sotme merret vetëm me letërsinë), si ishin studimi, letërsia, muzika, kinematografia, piktura, skulptura etj ? Si duhen vlerësuar ato?A ka ndonjë çelës që hap gjykimin mbi atë apo çdo lloj prodhimtarie kulturore? Le ta gjejmë çelsin, apo çelsat, në vend që të shtojmë sharjet dhe përbaltjet e njerzve sipas rendit alfabetik.

Mua në të vërtetë nuk më tremb dhuna. Ai dyvargshi mbi kaosin dhe regullin nga poezia e Stivensit më vjen tamam pas idesë. Dhunës nuk mund t’i shmangemi. Ka disa arsye, në mos më shumë, që dhuna mehet dhe ndizet prapë. Ne pamë se si disa nga mandarinët e së djeshmes u ridekoruan nga Presidentët tanë të Republikës. Heronjtë e skulpturës së realizmit socialist pas një gjumi nën merimanga dolën nga hambaret e Galerisë së Artit dhe po rreziten në diell mbi barin e oborrit të saj. Disa vepra që dhe në kohën e tyre s’qenë vepra, po ribotohen. Mandarinët letrarë të komunizmit në Sërbi mbështetën masakrat në Bosnjë dhe në Kosovë. Këto masakra rënqethën ndërgjegjen e botës si shembujt më tragjikë e më të freskët të kafshërisë (G. Steiner). Vallë imoraliteti, dehumanizmi i mandarinëve tanë të kulturës nuk e ka ushqyer këtë kafshëri që herë-herë shpërthen keqas e nuk mbahet nën fre tek ne?

Ai plaku i ditur, akademiku i merituar i shkencave tona, në fund të jetës vendosi të çlirohet shpirtërisht: nuk kishte ç’të mbante më, i hodh tutje maskat dhe me këtë dëshmoi atë që Ç. Millosh në esenë Mëndja e robëruar e quan të kesh ushtruar ketmanin. Në vendet ideokratike muslimane ketmani është ajo mënyrë sjelljeje që publikisht, për t’u përshtatur me jetën, detyrimisht do t’u përmbahesh rregullave të kuranit, megjithse në thellësi e më vete mund të jesh e të praktikosh kundra tyre. Kjo e shpëton disi atë brez që jetoi nën komunizmin, se, në fund të fundit, me pak përjashtime, si Danillo Kish, Kundera, Kadare etj, njerëzit e kulturës në çdo diktaturë islamike, naziste a komuniste janë përshtatur. Profesori i doli ballas këtij problemi: i tha gjërat troç, kur shumë nga mandarinët tanë të djeshëm, për arsye që ata duhet t’i dinë më mirë, nuk u distancuan thellësisht nga e djeshmja dhe për t’u përshtatur me kohën, ndërruan ngjyrat, maskat, vazhduan avazin e vjetër në kohë të reja. Kjo solli atë shkatërrim e atë krizë të autoritetit. Njerëzit e kulturës së lartë ndër ne si autoritete publike u zbardhën e u zbërdhulën si atij kostumit që i del ngjyra. Ndonjëri, sidoqë personalitet i shquar në Kosovë, që krijoi dhe parti, mbase e pësoi më dhimbshëm. Kjo lloj sjelljeje pse të mos jetë njëra nga arsyet e dhunës në shtypin e ditëve tona? Se edhe mandarinët e Akademisë së Sërbisë mund të thonë, ne flirtuam me pushtetin. Me që çdo kohë investon autoritet te disa persona me cilësi të shquara, edhe sot mund të flirtosh. Kur personalitet je dhe mund të jesh në thelb, por abuzon e flirton me personalitetin në jetën publike, bëhesh bashkëfajtor me një regjim stalinist, vallë s’qënkish dhunë kjo? Dhuna më e pashembullt.

Po krijimtaria, ç’do bërë me krijimtarinë e tyre?

2.Një kriter vlerësues për letërsinë e realizmit socialist

Në vitet e fundit janë bërë përpjekje për ta rehabilituar letërsinë që u shkrua në vitet e realizmit socialist, për ta mohuar atë, kjo sidomos nga shtypi, nga gazetat e përditshme, për ta anashkaluar fare si letërsi të realizmit socialist dhe, me që ky ishte një term i huazuar nga politika, tashmë veprat më të mira të kësaj kohe janë klasifikuar në realizmin integral, a në letërsi realiste, duke e zgjeruar kështu termin realizëm sa brenda tij të përfshihen dhe Balzaku, Kafka a Gabeiel G. Markesi. Në disa nga shkrimet, për t’iu shmangur vlerësimit politik a ideologjik, janë thirrur në ndihmë terma të tilla si talenti (M. Zeqo), stili (A. Tufa), personaliteti. Teoria mbi talentin, personalitetin a stilin (e rëndësishme është të jesh i talentuar, të sjellësh në letërsi një stil tëndin, pavarësisht ç’ideologjie a politike i shërben, të jesh një personalitet me ndikim letrar a shoqëror) patjetër ka vlerë, por një histori letërsie, dihet, merret me të talentuarit, me stilet dhe me personalitetet. Ne mund të themi personaliteti a stili i Konicës, i Fishtës, i Kadaresë etj, siç mund të themi stili i Lasgushit, i Migjenit, i Camajt a i Pashkut. Nga ana tjetër ky lloj të menduari mbulon edhe dehumanimin e atyre shkrimtarëve të majtë që qenë bashkëfajtorë të kriminalitetit në regjimet e tyre, por edhe dehumanizmin e të djathtëve si F. L. Selini. Të trija prirjet e mësipërme janë të pranishme në mendimin tonë shkencor ose jo të tillë. Edhe në tekstet shkollore, në leksionet universitare ka mbizotëruar mendimi për t’iu shmangur konteksit shoqëroro- politik, duke u mbajtur mbi kriteret estetike të stilit, talentit, personalitetit.

Dhuna e shtypit në të përkohshmet, ndonse jo aq e fisme në shprehjet e saj, këmbëngul në mohimin më shumë se në vlerësimin e kësaj trashëgimie. Jo për t’i lëshuar pe këtij mendimi, në fund të fundit, sot jemi në lirinë e shprehjes, por edhe kulturologë nga më të mëdhenjtë e botës sot, si G. Steiner, R. Boyers etj kanë një prirje për ta parë letërsinë e krijuar nën diktaturat komuniste (dhe jo vetëm atë), sipas idiomës e mirë, e vërtetë, e bukur. A mund të vihet një kriter i tillë dhe për rastin tonë? A nuk e kemi studiuar letërsinë tonë të traditës për letrarësinë, por dhe për humanizmin e saj, frymë kjo që i ka pas dhënë asaj një kontratë të sigurtë me të nesërmen? Ne kemi vepra që e kanë kaluar shekullin si në rastin e veprës së Naimit, të mbushulluar me mirësinë, të vërtetën dhe të bukurën, të cilën “si ai në mal Perëndinë” e kërkoi edhe te fytyra e vashës, De Radën e pëshpirtshëm të derdhur në një poezi aq të lartë, për të ardhur te Mjeda e Lasgushi, shkrimtarë vërtetë të perëndishëm në mesazhet e tyre. Nga ana tjetër kemi një Nol që me tensionin e brendshëm të krijuar ndërmjet kërkimeve mesianike në përplasje me patosin shoqëror, arriti disa maja zor të arritshme. Vjen Migjeni me ashpërsinë e ankthët të tragjikes që është i vërtetë dhe i bukur në mirësinë e dhimbsurinë e synuar, por të pagjetur në tokë.

Letërsia e gjysmës së dytë, me disa përjashtime, nuk i përmbush kriteret e së vërtetës, së bukurës dhe të mirës. E vërteta e saj ishte politike, vetëm një e vërtetë e diktuar dhunshëm, e mira, po ishte në vartësi të kësaj të vërtete, e bukura ishte e kanonizuar.

Hiq vepra të veçanta, hiq letërsinë e dhembjes dhe të protestës në Kosovë, hiq A. Pashkun e poetë dhe prozatorë të tjerë, hiq letërsinë arbëreshe që ishte jashtë këtij konteksti politik, një Camaj që ishte aq modern dhe i tjerrë në fijet e një mungese që e lartëson deri në qiell, një Kadare që me bllokun masiv të prozës së tij që prej dyzet vjetësh diti të jetë kombëtar dhe universal njëherësh, duke sjellë për herë të parë në kulturën tonë personalitetin botëror, shkrimtarin e njohur e të përkthyer në mbi tridhjetë gjuhë (dhe vazhdon të përkthehet), pjesa tjetër e letërsisë mbetet për t’u qëmtuar. Duhet qëmtuar dhe dashuruar dhe studiuar gjithçka e mirë dhe me vlerë prej saj. Nuk duhet qëmtuar me qëllim të keq e denigrues siç bëhet shpesh në shtyp pjesa e shëmtuar e saj.

Letërsia, poezia dhe proza respektive, e J. Xozes, e D. Agollit, deri diku e P. Markos, e Arapit në skeletin e saj vlerësues është brenda filozofisë komuniste. Nuk po flas këtu për mandarinët letrarë në studime, në kinematografi, në muzikë e pikturë. Vetëm një regjizor, nga më të mirët, V. Anagnosti, ka patur guzimin të shkruajë me një ndjesë reale për veten: unë artisti si ndihmës i partisë. Letërsia e shkrimtarëve të mësipërm, dhe kur është energji e pashoqe gjuhësore(J.Xoxe), dhe kur është poetike në impulset e thellësitë (Agolli, Marko, Arapi) në tërësinë e saj nuk i përmbush kriteret e së vërtetës, së mirës, së bukurës. Racionaliteti, idioma e pasur me një energji rrënjore të shqipes, tema historike i shpëton disa romane të Godos. Me përjashtimet e mundshme për vepra të veçanta, proza dhe poezia e shumë autorëve të djeshëm nuk e pati atë begatinë e kërkimeve të së mrekullishmes së Kutelit, atë kërkim të iracionalitetit virgjin me stilin që rrëshqet ndritshëm e hollë si filli i mjaltit te Koliqi.

Ne s’kemi pse ta fshehim, pse të bjemë në amnezi, që energjia kryesore e artit që shkoi, në romane, drama, poema, filma, pikturë e skulpturë etj, që tendenca e saj (dhe këtë fjalë mendimi i kohës e kishte shumë për zemër) u derdh për të na bindur se e pabesueshmja, absurdia dhe spekullimet më imagjinare utopike ishin të vërteta.

Shkrimtarët u bënë propagandues të mistikës së shndërrimeve revolucionare, i shërbyen çmendurisë staliniste, realitetit të shkretëtirave që i jetojmë edhe sot. Prirja që talenti, stili kanë rëndësi, këtë letërsi e përjashton nga ky kontekst shoqëror dhe politik; inkuadrimi vetëm si letërsi realiste e shekullit të njëzetë nuk është në praktikën e historianit të letërsisë dhe i hyn në hak letërsisë së shkruar në gjysmën e parë të shekullit 20. Nga ana tjetër, duke qenë afër e të afërt me shumë nga autorët, ne shmangim atë përgjegjësi që duhet të ketë shkrimtari për të shkruar sipas kritereve universale e të qëndrueshme, prirje thelbësore që e pati letërsia jonë e traditës që nga Rilindja.

Dehumanizimi i njerzve të artit dhe i veprës së tyre u pa në përkrahjen që u dhanë shkrimtarët serbë masakrave në Kosovë e Bosnjë, realitete aq tragjike sa i bënë shumë nga kulturologët më të njohur të venë në dyshim ndërgjegjen botërore e të thonë se “humanizmi e paska humbur luftën me kafshërinë”. Në këto kohë kur ne kemi aq halle e probleme të mëdha sociale e kombëtare, kur fatet tona shkuan deri buzë greminës, kur gjërat janë ende luhatshëm, shumë nga personalitet tona, e pakta, nuk qenë të aftë të gjejnë rrugën, të mos themi se zbehja e emrit të tyre e la vendin në krizën e autoritetit.

Letërsia është nga ato shfaqje të larta që i japin vlerë e kuptim një qytetërimi dhe një kulture.

Qëllimi im nuk është ta mohojmë kulturën e krijuar nën diktaturë, përkundrazi, po propozoj një rrugë për përvetësimin e saj. Për qendrimin ndaj pjesës më të madhe të kësaj letërie e këtu, veç atyre më lart, përjashtoj dhe letërsinë e shkruar në Kosovë, e cila pas viteve ’70 e braktisi realizmin socialist, bashkohem me vlerësimin e Suzan Sontag që kur flet për letërsinë e Andi Warhol e quan atë letërsi të efektshme, të rëndësishme, pa qenë e mirë (në kuptimin platonian), të fuqishme, pa qenë e bukur, të vërtetë për rrethanat e kohës, pa arrtitur të vërteta të qenësishme, për të shtuar, se ka faqe vërtetë të urrejtshme te letërsia e realizmit socialist. Të urryera, thënë me stil, talent. Përfundoj me fjalët e Robert Boyers nga “Refuzim për të vajtuar fatin e muzave” se “idioma e së vërtetës, mirësisë dhe bukurisë mund t’u duket të gjthëve e dyshueshme deri në klishe, por për shkrimtarët seriozë është e detyrueshme”.

Sadik Bejko