Çesllav Millosh: Liria e “mendjes së burgosur”

Poeti polak, fitues i çmimit “Nobel”, vdiq dje në moshën 93-vjeçare, në shtëpinë e tij në Krakov. Ai ishte i njohur për punën e tij intelektuale dhe emocionale mbi disa nga krimet më të rënda në shek. e 20-të

Milosz jetonte në Krakov, që pas rënies së Perdes së Hekurt, fakt që lejoi atë të kthehej në shtëpi, pas 30 vitesh emigrimi në Francë dhe SHBA, periudhë gjatë së cilës ai u shndërrua në simbol i desidencës antikomuniste. Ai fiton çmimin “Nobel” të letërsisë në vitin 1980, një nder që koeçidoi me protestat e sindikatës së punëtorëve polakë “Solidarity”, protesta që e goditën rëndë sistemin komunist në Poloni.

Krijimet e tij më të mira përfshihen në “Mendje e burgosur”, një studim mbi gjendjen e vështirë të intelektualëve në regjimin e diktaturës komuniste. Ajo e bëri të famshëm në mbarë botën në fillimet e viteve ’50.

Diplomati i Polonisë komuniste

Dikur, diplomat i Polonisë komuniste, ai largohet më pas, për të jetuar në Francë dhe në SHBA. Ai  u rikthye vetëm në vitin 1989, kur Polonia fitoi lirinë. Milosz ishte një “dëshmitar i mizorisë dhe tmerrit të ngjarjeve të shek të 20-të, si dhe një mendimtar origjinal dhe demaskues i tyre”, është shprehur Robert Hass, profesor në Universitetin e Kalifornisë, i cili ka përkthyer poezinë e tij në anglisht.

Poezia e Milosz, shquhet për subjektet e larmishme, teknikat dhe, për një shkrirje të ndjeshmërisë dhe referencave të kulturës, religjionit dhe filozofisë. Ai përshkruan mënyrën e tij të të parit të gjërave në këtë mënyrë: “Si mund të shkruash për vuajtjet dhe, në në të njëjtën kohë të, vazhdosh të jesh në gjendje të pëlqesh botën? Nëse me të vërtetë mendon mbi tmerret e botës, e vetmja mënyrë e mundshme reagimi është ta mohosh atë. Gjithnjë më ka ardhur keq për faktin se jam kontradiktor. Por, nëse kondradiksioni është i pamundur të kapërcehet, jemi të detyruar t’i pranojmë të dyja anët e tij”, ka thënë ai për revistën e përjavshme polake “Tygodnik Povszechny”, në vitin 2001.  “

“Nobel” i heq

lëvozhgën e vuajteve

Milosz, e vajti gjithmonë fatin e të qenit një intelektual në mërgim, vetëm një nga poemat e tij u botua në vendin e lindjes, vetëm pas fitimit të çmimit “Nobel”. “Lindja e lëvizjes ‘Solidariteti’ dhe e ligjit ushtarak, e bënë atë një mit, të cilin ai nuk do të mundte ta largonte asnjëherë, mitin e militantit antikomunist, luftëtarit të lirisë. Edhe pse ai nuk e dëshirontë një fakt të tillë, atij i duhej të përballej me rolin e profetit të kombit të vet”, është shprehur biografi i poetit, Lukasz Stadnicki. Mërgimi dhe ndjenja e të qenit i huaj, intesifikuan temën e kujtimeve në veprën e tij. Ai shpeshherë ka eksploruar problemin e rrënjëve në shkrimet e tij.

“Lugina Issa”, e botuar në 1955, tregon historinë e fëmijërisë së tij. “Panorama e gjirit të San Franciskos”, botuar në 1969, tregon përpjekjet e autorit për të gjetur vendin e vet në SHBA, ku, me fjalët e tij, ai “mbetet një dëbuar”. Aleksander Fiut, profesor i filolgjisë në “Krakov Jagiellonian University”, ka thënë se Milozs realizoi lidhje të reja midis ndryshimeve postkomuniste që pësoi Polonia. Ai pa “për shpresë, në atë çfarë qëndronte pas sferës të jetës së përditshme, e cila është kaq delikate, përtej konsumit”, tha Fiut për “The Associated Press”. “Ai i referohej imagjinatës fetare, ai ishte i bindur se qenia njerzore është një vlerë”.

Molosz: Si bëhet një poezi

Ai përshkruan mënyrën e tij të të parit të gjërave në këtë mënyrë: “Si mund të shkruash për vuajtjet dhe, në në të njëjtën kohë të, vazhdosh të jesh në gjendje të pëlqesh botën? Nëse me të vërtetë mendon mbi tmerret e botës, e vetmja mënyrë e mundshme reagimi është ta mohosh atë. Gjithnjë më ka ardhur keq për faktin se jam kontradiktor. Por, nëse kondradiksioni është i pamundur të kapërcehet, jemi të detyruar t’i pranojmë të dyja anët e tij”, ka thënë ai për një revistë të përjavshme polake në vitin 2001.

Biografia

Czeslaë Milosz, lindi më 30 qershor 1911,  in Szetejnie, tashmë në territorin Lituanisë, dhe studjoi në Universitetin e Vilnius. Atje, ai do të botonte dhe librin e parë me poezi “Tre dimrat”, në vitin 1936.

Tematikat e poezive të tij të hershme ishin një paralajmërim për veprën e tij të mëvonshme, nje perspektivë historike, kombinuar me eksperiencat individuale në botë, e shprehur me imazhe të thjeshta, idilike dhe apokaliptike.

Koleksioni eseistik, “Mendje e Burgosur”, e shkruar gjatë kësaj kohe, u shndërrua në një vepër klasike e literaturës anitotalitatre dhe e bëri të njohur në të gjithë botën.

Në vitet ’90, Milosz tregonte, se vazhdontë të ngrihej natën dhe të shkruante poezi. “Nuk është e mundur të ngopesh me botën. Vazhdoj të jem i i etur për të. Në moshën time vazhdoj të kërkoj për një formë, një gjuhë që të shprehë botën e tërë”, shprehej ai.  

Çfarë kanë thënë

Aleksander Fiut, profesor i filolgjisë në “Krakov Jagiellonian University”, ka thënë se Milozs realizoi lidhje të reja midis ndryshimeve postkomuniste që pësoi Polonia.

Ai pa “për shpresë, në atë çfarë qëndronte pas sferës të jetës së përditshme, e cila është kaq delikate, përtej konsumit”

Lukasz Stadnicki: “Lindja e lëvizjes ‘Solidariteti’ dhe e ligjit ushtarak, e bënë atë një mit, të cilin ai nuk do të mundte ta largonte asnjëherë, mitin e militantit antikomunist, luftëtarit të lirisë. Edhe pse ai nuk e dëshirontë një fakt të tillë, atij i duhej të përballej me rolin e profetit të kombit të vet”, është shprehur biografi i poetit, Lukasz Stadnicki.

Një thukësi e mrekullueshme nga kjo zhytje “në zemër të errësirës së shekullit XX” që prezanton veprën e këtij “biri të Evropës”: këto vargje të shkruara mbi monumentin e ngritur në Gdansk në kujtim të punëtorëve që u përleshën me policinë në vitin 1970, të shkruajtura në mënyrë të papërsëritshme nga Milosz, në kujtim të viktimave të nazizmit: “Ti që i ke bërë kaq keq një njeriu të thjeshtë / Tek qeshje me të madhe përballë vuatjes së tij / mos mendo se je i sigurt / Sepse poeti nuk harron”.

Përktheu: Leonard Olli

Marrë nga gazeta Metropol