Gazeta Letrare Kulturore Fjala

Zhanri i lashtë i memuaristikës (shënimeve, ditareve bio-monografive etj,) ka qenë gjithëherë ndër më të lexueshmit dhe sidomos, ka qenë një ndër nyjet e kujtesës kolektive historike, kundruall së cilës është pozicionuar vetëdija nacionale e popujve, qëndrimi etik, politik, psikologjik e madje filozofik. Duke përcjellë jehonat e tragjedive, përgjakjeve, urtive të ndryshme në epoka e civilizime të shkuara, memuaristika ka patur një rol vendimtar për rekonstruktimin e historisë, faktit dhe dokumentit autentik si dëshmi, por gjithashtu, ajo i është ofruar prore bashkëkohësisë në cilësinë e përvojës (mësimit) dhe – çka është më vendimtare – kujtesës si thelb i kuptimësimit filozofik të historisë. Jo më kot, në mitet antike, ndër nëntë muzat-vajza të Zeusit dhe Mnemozinës, më e rëndësishmja quhej Klio, muza e historisë. Memuaristika ka qenë përpirë vazhdimisht dhe kjo kureshtje ndaj këtij zhanri është prirja e vetvetishme e natyrës njerëzore për të depërtuar në thelbin e të vërtetave, përtej velit të misterit dhe manipulimit të saj. Në Shqipëri, përjashto memuarët perverse të Enver Hoxhës, të cilat qysh në krye të herës nisnin paramendueshëm për të falsifikuar çdo gjë e gjithçka, zhanri i memuaristikës është lëvruar lirshëm vetëm pas rënies së komunizmit si ideologji. Në vitet postkomuniste, nëse shihen me vërejtje, librat memuaristike kanë vazhduar me një ethe të paparë, gjithësekushi për të shprehur pengjet e veta a të shokëve, ku rend të parë zë memuaristika e burgologjisë, nëse shprehemi me një term të V. Zhitit. Të tilla janë veprat e mrekullueshme të At Zef Pllumit, Uran Kalakulës, Fatos Lubonjës, Visar Zhitit etj, sikundërse dhe memuarët historiografikë e politikë tepër të çmuar të Sejfi Vllamasit, Eqrem Bej Vlorës etj. Ndërkaq një pol i përkundërt i efektit të memuaristikës që dominon sasinë mbetet, për turp, ajo zanafillë e mbrapshtë e falsikimit dhe përligjjes së gjenocidit gjithëshqiptar alla-enverist, sikundërse janë memuarët e Ramiz Alisë, të cilat e mbërrijnë pikun e vet deri momentin kur po flasim, me përrallat e neveritshme të vejushës së diktatorit – Nexhit e që janë, me sa duket, balsam për shpirtrat e komunistëve, kriptokomunistëve e nostalgjikëve të diktaturës. Sidoqoftë, në Shqipëri kjo tipologji memuaristike është më e përkrahura në industrinë e përditshme të gazetave, një fakt ky, shumë interesant për sociologët, nëse do të merrej parasysh numri i madh i konsumatorit të tyre. Gjithçka tjetër që shohim nëpër faqet e përditshme është një vërshim llumrash të pakontrolluar memuaristikë, një pije dehëse e trallisëse nostagjike për atë të ëmblën, të ëmblën diktaturë. Protogonistët e kësaj memuaristike janë jashtë çdo dyshimi, katastrofa të plota personaliteti, humnera të verbra ordinere dhe, tekefundit, njerëz pa pikë rëndësie; gjellëbërës të diktatorit, mjekë, pastrues, këshilltarë, shofera, rrobaqepës, berberë, korierë, fotografë, gjahtarë, roje, bahçevanë, shitës, elektriçistë, dentistë, hidraulikë, këpucarë, bozaxhinj, fëmijë ish-diktatorësh të skartuar, përkthyes, vejusha, pseudo-ish-dashnore, dylberë, sozi, - një lukuni e tërë tertipash që pretendojnë të gjithë të vërtetën mbi diktatorin. Përmbajtja e tyre rëndom reduktohet në: “çfarë tha, çfarë bëri, si vështroi, çfarë gjesti, çfarë i tha në vesh, ku u takua Teme Sejko me të dërguarin e Hrushovit, ç’lidhje kish Petrit Dume, kush ia blente brekët Nexhit e dërci e vërci pa mbarim. Një tip tjetër memuaristike janë librushkat e djemoçave që i kanë bërë nja dy-tri ditë nëpër konjuktura partiake dhe mendojnë njëmend se kanë goxha për të thënë. Ata, duke marrë tonin e një plaku të bjerrur nga kërrusmat e mëdha politike, mënxyrrave fatale, përplot mistere e enigma, por që në fakt, janë një ligjërim i bezdisshëm ego-fallo-centrik, pa asgjë pikante, e shumta, ndofta, - një tjerrje e tërkuzët thashathemnaje të ekzagjeruar, me dëshirin për t’u përfillur dhe ata ndonjë ditë si faktorë.

E bëra këtë hyrje i detyruar nga kaotika ku gjëllon një zhanër fort i nderuar, sikundër është mënjëmend memuaristika si dhe për të theksuar se jo gjithkush mund të shkruajë memuare. Rëndësia e asaj çka ofron një memuarist është rifreskimi i kujtesës kolektive të një bashkësie, meditimi e rikuptimësimi i një periudhe historike nga lartësitë e së sotmës kur është më e lehtë të gjykosh e ku konjukturat shpërfaqen kulluar, aq sa të dallosh mekanizmin si kanë funksionuar ngjarjet.

Më konkretisht ne do të kufizohemi mbi librin “Qendërcikloni” të publicistit dhe prozatorit Qemal Sakajeva, drejtor i përgjithshëm i Televizionit Shqiptar gjatë periudhës 1992-1997. Ky libër vjen pas memuarëve analitike të Sakajevës të botuar më 1998 me titull “Armatosja e Politikës”, një sprovë për të rikuptimësuar tragjikën kombëtare të 1997-ës me revolucion bolshevik, terroristo-jakobin, të provokuar e udhëhequr nga strukturat e ish-sigurimsave, partisë socialiste dhe nostalgjikëve të komunizmit, kamufluar nën të ashtuquajturën “shoqëri civile”. Ky libër, i kompozuar periodikisht, sipas kapitujve, me parabola pikante nga realiteti i ’97-ës, e shtrin rrëfimin deri në fund, nën harqet e këtyre mini-rrëfimeve parabola.

“Qendërcikloni” qysh në titull, nëpërmjet dyzimit gjuhësor, na jep të kuptojmë se kemi të bëjmë me të vërteta të përjetuara në një shoqëri të dyzuar, të cilës, të përçarë e të indoktrinuar nga ideologjia komuniste gjysmëshekullore, e vërteta i intereson vetëm kur kjo e vërtetë është e dobishme për interesat e momentit. Ky libër memuaristik merret me një segment dramatik të demokracisë së parë shqiptare, fill pas diktaturës më të egër në botë, të parë nga një pozicion strategjik – institucionit të vetëm informativo-viziv, Televizionit – pikëprerja ideale ku përplaseshin interesat politike e ontologjike të klasve politike. Lexuesi e di qysh më parë kur merr në dorë këtë libër, rëndësinë e narracionit për fatet e shoqërisë tonë në këtë periudhë. Rëndësia mandej ka të bëjë edhe me personin, përkatësisht besueshmërinë e tij, aftësinë intelektuale, ndërgjegjen profesionale dhe sinqeritetin nëpërmjet faktesh të verifikueshme. Një tipologji të këtillë këndvështimesh kanë ofruar në memuaret e veta për ngjarje të caktuara, intelektualë të penës si Mero Baze me librat “Realitete Shqiptaro-Greke” dhe “Rambuje”, Elez Biberaj “Shqipëria dhe Tranzicioni”, Preç Zogaj me memuaret e librit “Nga hiri” etj.

“Qendërcikloni”, me diapazonin kohor brenda një dhjetëvjeçari dhe vëllimin e ngjarjeve dhe të rrëfimit (afro 400 faqe), të ngulit në mendje, pasi e lexon, faktin se djalli ka patur ngaherë avokatët e vet për të manipuluar të vërteten, prandaj ajo duhet thënë e rithënë që të mos mund të bëhet e manipulueshme.

Kompozicioni i “Qendërcikloni” zë fill me një gjest simbolik - heqjen e blindimit të Televizionit, heqjen nga programet e tij të portreteve të diktatorit dhe diktatorëve të tjerë, dhe mbyllet me rikthimin sërishëm të blindimit dhe rikthimin e portretit të diktatorit në momentin e triumfit të revolucionit bolshevik të 97-ës. Të gjithë kapitujt që përbejnë narracionin e librit janë ambivalenca gjuhësore, sikundër paraqitet shoqëria postkomuniste - Janusë dyfytyrësh, me njërën fytyrë që sheh nga e shkuara dhe tjetrën nga ardhmja. Kushtet e presionit politik të opozitës socialiste, angazhimi i vërbër i medias së shkruar, dredhitë e të ftuarve për të sabotuar emisionet, akuzat, fyerjet, angazhimi në fushatë shpifëse kundër gjithçkaje që jep TVSH-ja, telefonatat fyese e kërcënuese familjes së drejtorit të TVSH-së, deri tek kërcënimet me telefon se “do të hidheshin në erë”, sabotazhi i punonjësve të rekrutuar nga shërbimet e huaja, në rradhë të parë - greke, “Kali i Trojës” me dhurata, përballimi i vështirësive teknike e teknologjike, situata e rëndë në Kosovë dhe përballimi i saj informativ, lufta për reformimin dhe ngritjen profesionale të gazetarëve, presioni me gjyqe, përballimi i “dogmatizmit blu”, korrupsioni etj, përbëjnë sfondin e acaruar psikologjik të rrëfimit. Kur me ardhjen e socialistëve nëpërmjet revolucionit bolshevik u pushtua dhe Televizioni, e mandej, në situatën që e njohim të gjithë mirë – vjedhjen e mjeteve teknologjike, grabitjen e pajisjeve dhe sidomos të arkivit, zhytjen e TVSH-së sot në një gjendje të pashpresë obskurantizmi, rikthimi në modelet e vjetra totalitare – të bën njëmend përshtypje, ku është ajo fushatë e tërbuar dhe e ndërkryer e kritizerëve të djeshëm, tani që TVSH-ja gjendet në pozitat e një anektode të shpëlarë, vulgare?

Rëndësia e padiskutueshme e memuarëve të “Qendërcikloni”-t, është se i ofron mundësinë gjithkujt që ka mbetur me arsytim të kthjellët, të meditojë mbi natyrën e atyre forcave regresive që erdhën të drejtojnë fatet tona, mënyrën se si erdhën, shkallën vapirike të egërsisë, dehumanizmin katastrofik dhe mungesën e sadopak njerëzillëku e atdhedashurie. Libri, nëpërmjet faktesh të denduara e ballafaqimesh të imëta, dëshmon edhe njëherë se shqëria shqiptare postkomuniste ishte dhe vazhdon të jetë e dezintegruar nga konstitucioni shpirtëror, një shoqëri me tru të hekurosur, me një vetëdije primitive, se ajo paraqet në vetvete një rrangull gjigante, të ngjashme me SMT-të e vjetra të kooperativave bujqqësore të komunizmit. Prodhimi i një dhune të paparë e absurde ndaj institucioneve, ndaj profesionalizmit dhe njerëzve të idealeve humanitare, ndaj presidentit të papërkulshëm demokrat Sali Berisha, na sjell tek një e vërtetë e dhimbshme: që ndërgjegja jonë kolektive është ende e pazonja, është ende në stadin e mendimit të egër, e gatshme të rrokë armët, kosoret e zjarrin për të shkuar prapa jehut të egër të batkçinjve – formatit të politikanit-terroristit. Tani që punët, siç u panë, shkuan keq e më keq, kur vitet e sundimit socialist do të kundrohen si një fatkeqësi kombëtare, kur perspektiva e një ardhmërie të sigurtë është përdhosur në të gjitha nivelet e saj, kur dinjiteti dhe të drejtat e shqiptarëve janë nëpërkëmbur kafshërisht dhe jeta e individit gjendet në arbitraritet të plotë, a nuk është vallë koha, pikërisht tani, t’u rikthehemi këtyre dëshmive dhe të vetëdijësohemi më në fund se farërat e dhunës dhe së keqes u bartën nga PPSH-ja, u ringjallën nga ish-PPSH-ja e quajtur PS dhe se ardhja e tyre me dhunë, veçse dhunë do të prodhojë? Mos vallë vetëdija e njeriut të ri shqiptar duhet të mbetet peng i kësaj kaste kriminelësh që e ka treguar fytyrën edhe dje dhe vazhdon të na tregojë të njëjtën ngërdheshje edhe sot? Mos vallë mund të shpresohet me tej në ligjëratat demagogjike dhe dogmatike të ish-komunistëve? Të kryetarit të tyre që e quan publikisht Enver Hoxhën Babë?

Meditime e asosacione të këtilla të shoqërojnë gjatë faqeve të librit “Qendërcikloni”, ku ballafaqohesh me qindra fakte, veprime e gjeste, prapaskena e konjuktura, dhe natyrisht, është krejt në logjikën e gjërave që një sfond i tillë, i mbingarkuar me mllefe, urrejtje, atentate, spiunazhe, sterkëmbsha e sabotime, do të çonte pandalshëm në atë plojë të turpshme të 97-ës kur arriti pikun e vet të skëterrshëm përçarja kombëtare Veri-Jug, vëllarasja, diversioni grek, shërbimet e huaja, - gjithnjë si një skenar i parapërgatitur mjeshtërisht nga shërbimet e huaja me gjithë eksperiencën e fituar në kësi plojash në republika bananesh. Aktivizimi i çmendur i nënfushës komuniste risolli edhe njëherë në skenë karakterin fatalist të historisë shqiptare, revolucionet, grushtet e shtetit, puçet, klanizimin dhe polarizimin politiko-ekonomik, duke bërë sunduese e të gjithëpranishme në fatet tona sektantizmin, sektet, apo më troç ddo të thuhej kopilizmin me gjithë kompleksin e mundshëm të kopilëve, sikundërse paraqitet zelli ideologjik komunist në kushtet e skarcuara të ideologjisë së kuqe sot.

Unë do të desha, zonja e zotërinj, t’ju tërhiqja vëmendjen për leximin e librit memuaristik “Qendërcikloni”, dhe sidomos, të zhveshur prej çfarëdo paragjykimi, të ndërtoni një dialog me faktet dhe panoramën e këtyre viteve që kaluam, me shpresën se kriteret e leximit i përcakton gjithkush sipas mendësisë. Por ka dhe kritere të paluajtshme e të përjetshme: gjithçka ka ndodhur, nuk e ribën dot; ajo mbetet përvojë dhe si e tillë duhet asimiluar, rikuptimësuar si pjesë e pandarë e përjetimeve tona edhe pse të dhimbshme. Dhe kriteret më të epërme e të paluajtshme në përvetësimin e kësaj përvoje historike janë, në rradhë të parë, atdhedashuria/shqiptarizmi dhe e Vërteta. Nëse bien këto dy nocione, atëherë s’ka rëndësi kush i lexon këto libra, sepse do të ishte njësoj sikur të mos lexoheshin fare.

Ka në mitet antike një krijesë të quajtur Argos. Është një krijesë gjithëshikuese që ka njëmijë sy. Sipas mitit, gruaja e Zeusit, Hera e bëri Argosin roje të Ios, të cilën ajo nga xhelozia e kishte kthyer në lopë. Por Hermesi, me urdhër të Zeusit, teksa i binte flautit, i hodhi në sy Argosit pluhur, e mandej e vrau. Hera i mori njëmijë sytë e vdekur të Argosit dhe i vendosi ne bishtin e palloit. A nuk ju duket dhe juve që ky mit i shkon për shtat syve të vrarë të Argosit? A nuk ju duket se me këto sy të vdekur është stolisur dhe se përmjet tyre e shikon realitetin gjithë ajo dyndallë kanalesh televizive në Shqipëri? Ndërsa rrëfimi i Qemal Sakajevës është rrëfim nëpërmjet syve të Argosit, kur ky ishte ende i gjallë. Ndërsa për sytë e vdekur, ju vetë e keni në dorë: mjafton të hapni në shtëpi ekranin e televizioneve tona.

Agron Tufa