Nisi me “Dashuri e vonë”, “Shosha”, dhe këtë herë përkthen “Çertifikata”, botuar këto ditë nga “Onufri”

Helena Kadare përkthen sërish nobelistin Singer

Dhurata Hamzai

Vitin e kaluar ajo përktheu një tjetër roman të këtij autori, që titullohej “Shosha”. Zonja Kadare për këtë përkthim ka marrë vlerësime të shumta edhe nga njerëz të letrave, të cilët kanë çmuar aftësitë e saj të mira në përkthimin e romanit “Shosha”, si dhe prirjet e saj letrare dhe gjuhësore. Pra, nga njëra anë shitja e librave që ajo përkthen dhe nga ana tjetër rritja e besimit të presidentit të “Onufrit”, Bujar Hudhri, “për punën e saj fisnike”, e kanë drejtuar sërish pasionin e ri të Helena Kadaresë për të përkthyer një nobelist si Singer-i. “Ajo ka një intuitë të pasur gjuhësore. Është gjithmonë e kujdeshme kur bëhet fjalë për përkthime letrare. Helena Kadare ka dëshmuar në vite se ajo di të shkruajë bukur, por edhe e ka pasuruar shumë kulturën letrare e gjuhësore gjatë viteve të karrierës së saj. Ajo ka specifikuar gjuhët e huaja, aftësitë përkthyese”

Kanë kaluar dy vjet që kur shtëpia botuese “Onufri” hodhi në dritë për herë të parë librin “Dashuri e vonë” të Isaac Bashevis Singer, të përkthyer nga Helena Kadare. E megjithatë, Zonja Kadare, me kujdesin e veçantë që ka treguar për ta sjellë origjinalitetin letrar të këtij autori të famshëm, të pacënuar në gjuhën shqipe, është motivuar nga shitja rekord e vëllimit me tregime, “Dashuri e vonë”, që të punoj më pas për përkthimin e një libri tjetër po nga ky autor. Vitin e kaluar ajo përktheu një tjetër roman të këtij autori, që titullohej “Shosha”. Zonja Kadare për këtë përkthim ka marrë vlerësime të shumta edhe nga njerëz të letrave, të cilët kanë çmuar aftësitë e saj të mira në përkthimin e romanit “Shosha”, si dhe prirjet e saj letrare dhe gjuhësore. Pra, nga njëra anë shitja e librave që ajo përkthen dhe nga ana tjetër rritja e besimit të presidentit të “Onufrit”, Bujar Hudhri, “për punën e saj fisnike”, e kanë drejtuar sërish pasionin e ri të Helena Kadaresë për të përkthyer një nobelist si Singer-i. “Ajo ka një intuitë të pasur gjuhësore. Është gjithmonë e kujdeshme kur bëhet fjalë për përkthime letrare. Helena Kadare ka dëshmuar në vite se ajo di të shkruajë bukur, por edhe e ka pasuruar shumë kulturën letrare e gjuhësore gjatë viteve të karrierës së saj. Ajo ka specifikuar gjuhët e huaja, aftësitë përkthyese, etj. Tashmë nuk jam vetëm unë që besoj në aftësitë e saj përkthyese dhe punën e saj fisnike, është dhe lexuesi që e ka mirëpritur atë”, ka thënë Bujar Hudhri për gazetën “TemA” në prag të këtij botimi të ri.  Pra, helena Kadare pas suksesit me “Shoshën”, këtë herë nuk vonoi të merrej me përkthimin e romanit “Çertifikata”, i cilësuar si një nga veprat më të mira të nobelistit Isaac Bashevis Singer. Tashmë kjo vepër këto ditë ka dalë në dritën e botimit nga “Onufri”. “E botuar në Shtetet e Bashkuara, më 1992, një vit pas vdekjes së Singerit, “Çertifikata”, pa dyshim, është shkruar që herët prej tij dhe ka mbetur e pabotuar. Është vepra më autobiografike e gjithë librave të tij dhe kur e mbaron së lexuari ndihesh i mallëngjyer dhe i mrekulluar”, ka pohuar përkthyesja Helena Kadare para se të niste punë për këtë përkthim. Autori i këtij libri Isaac Bashevis Singer, u lind në vitin 1904 pranë Varshavës, në një familje shumë të vjetër hasidike. Në  vitin 1933, emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Është autor i disa veprave shumë të vlerësuara në të gjithë botën, të shkruara prej tij në gjuhën jidishte. Midis tyre veçojmë: “Skllavi”, “Magjistari i Lublinit”, “Hije mbi Hudson”, “Familja Moskat”, “Manuari”, etj. I botuar në njëzet e dy gjuhë të botës, vepra e tij njihet në vendin tonë nga përmbledhja me tregime “Dashuri e vonë”. Në vitin 1978, Singer ka marrë Çmimin Nobel.

Fragment nga “Çertifikata”

U zgjova atë mëngjes me ndjesinë e ngadhënjyesit. Kisha patur, pra, marrëdhënie intime, të vërteta, me një grua… Thosha me vete: “Çfarëdo që t’i ndodhë Edushës, edhe sikur të jetojë njëqind vjet, ajo s’ka për ta harruar kurrë që ka patur një David Bendiger në jetën e saj”. Në një mënyrë pak a shumë romantike, e ndieja veten si të pavdekshëm. Po qe se eseja ime botohej do ta quaja veten të lumtur në tërë kuptimin e fjalës. Davidi ngjan sikur të ishte vëllai binjak i Singerit. Në moshën nëntëmbëdhjetëvjeçare, i brishtë, i ndrojtur, pa një lek në xhep, ai vjen në Varshavë të provojë fatin. Tek ai ka dy pasione të forta: gratë dhe letërsia.  Tragjik, komik, tërheqës, brengosës ai na çon gjithë kohës nga e qeshura në lot.

“Ne jemi të mbyturit e gjuhës,

nga njëri vend në tjetrin shtegëtojmë, të varur në drurët kalamendës të

frazave tona”...

Maulpoix

Fjala e bukur, ose ngasja poetike

Balil Gjini

Poet, ti e di mirëfilli se orvatja për t’ u marrë me fjalën e bukur është një lloj ftese për të vizituar një pyll vjeshtor të mbuluar me gjethe të verdha, poshtë të cilave janë fshehur plot dhokane e çarqe (kësisoj, zoti të ruajt prej tyre!), kurse buzë tij gogësin një ngjirë plot vrima rrufullash rrufitëse (zoti i ruajt prej teje). Gjithçka varet nga ty: nëse në këtë ekskursion nisesh me kapelen dhe atletet e ekskursionistit, -pra nëse letërsinë e merr si një zbavitje, si një argëtim- pena të qoftë pendë, kurse nëse nisesh me pajimet e rënda të ushtarit, -të duash luftë, të asgjësosh kundërshtarë letrarë- rruga është ku e ku më e sikletshme. Ti e kupton se dhe vetë unë jam një nga ekskursionistët dhe, kësisoj, për t’ u marrë me fjalën e bukur më mjafton diçka e lehtë, e përflurtë: kundrimi estetik i vetëm njerës prej faqeve të prizmit, apo vetëm i ngjyrës së kuqe të ylberit.

Përpara t(m)eje është përbindëshi gëzofbardhë i letrës. Marrëdhëniet e tua me të janë orvatje dominimi, të cilat realizohen përmes një rituali të çuditshëm magjish, yshtjesh, lutjesh, përgjërimesh, herë vetëdijshëm e herë në mënyrë intuitive. Prej tij ti kërkon atë ç’ ka ai zotëron: thesaret e fshehura nën gëzof, prej teje ai kërkon t’ i beditësh vargje me rruaza të bardha djerse, orë të tëra lodhjeje. Pas kësaj, pasi të ketë hungëritur mbuturazi, ai mund të shtëmënget disi që ti të shohësh hatanë bukurigjëmëse: trupat e gollomeshta të fjalëve (larg qoftë sikur ato të të tjetërsohen në mise bukuridenatyruese TV-ësh).

Por marrëdhëniet e tua me letrën e bardhë mund të jenë krejt tjetër gjë, mund të jenë marrëdhënie të ftohta kundrimi. Letra e bardhë shtrihet para teje, e shkretëtirtë, memece, e bardhë. Është një bardhësi që mund ta ajgëtosh si të të vijë për hosh: edhe si vello, edhe si qefin. Poshtë tyre janë ato: statujat e fjalëve. Ato presin veçse një gjest prej teje, që të fërkojnë sytë, të ngrihen në këmbë, të bëjnë hapa (Uauu!, sa paskam fjetur thotë bukuroshja e përrallës). Aq më tepër kur dihet sheshazi se ti, poet, je edhe stërnip i Midias, edhe i njeriut prej guri të Molierit, pra dëshirën për të ngurtësuar gjithçka që prek e ke brenda genit tënd prej njeriu.

Në fillim mund të të vejë mendja se fjala e bukur është një midhje që, sa më shumë ta fshehë brenda trupin e squllët (sak të squllët!) të kuptimit, aq më e përkryer është ajo vetë. Së paku kështu thonë dhe Melarme- ja dhe Flaubert-i. Por pastaj ndërron mëndje, sepse e di hak fare që fjalët janë edhe kaçka edhe kuçka. Kaçka, ngase duhet t’ iu thyesh gollovezhgat për të parë thelpinjtë e kuptimit që fshehin brenda; kuçka, ngase kanë hamngjitjen, lazdrimet dhe koketërinë e tyre. Pastaj, dreqi ta hajë, akcili e di: ndërsa në publik ti flet për femrën e sjellshme, amvisën e rregullt, në fshehtësi ëndërron atë, të tjetërfartën, femrën anapodha. Vyrtytet publike, veset individuale.

Poet! Ti e di fare sakllam se foljet kushërira: ha, gëlltit, gjëllit, ngjëroj, kërtyl, llupit, burbulet, përlugëtoj,.... s’ janë gjë tjetër veçse vajza kuzhine me thonjtë e llangosur me manikyr salce, që, tashmë të mbyllura në hapsanat e leksikut, janë gati ta ndërrojnë kismetin e jetës dhe të zgjedhin një tjetër, mbase edhe atë të vajzave të haremit. Ti mezi e ke pritur këtë çast, sepse poshtë hirit të indiferencës të djeg prushi egoist për të qenë sulltani i tyre. Ke kohë t’ i shikosh, t’ i soditësh, të dërgosh eunukët për t’ iu shkuar shufrën e florinjtë në pjesën erotike dhe të vëzhgosh bulëzën e dalldisë, për të provuar cila prej tyre është më në afsh. Të duhet të zgjedhësh njërën, më të mirën. Por ti nga padurimi mund të veprosh me ngut, duke zgjedhur çdocilën prej tyre, dhe do të vërtetoje se s’ je dot një sulltan, por një jeniçer buzëplasur nga lufta që mezi ka pritur të bjerë në shtrat me femrën e parë që i del në rrugë.

I gjithë rituali i të shkruarit është i njëjtë me ritualin e dashurisë. Që të dy ftillohen si akte të turpshme, ndaj kryhen në heshtje, vetmi. As që ka diskutim se dashuria jote për fjalën e bukur është një dashuri e sublimuar. Dëshira jote për të shkruar mbi letrën e bardhë është dëshira e atij që mezi ka pritur të shkelë mbi dëborën e pastër, të shkruajë mbi të me një alfabet këpucësh, ta ç’ virgjërojë, ta dhunojë.

Nxirrja e letrës me shkronja mund të jetë dhe diçka tjetër: një dëshirë e fshehtë për të parë nënbarkun e saj tek mbushet me qime të zeza. Sepse letra, para se të lindë atë çka pritet prej saj, duhet të rritet dhe të dalë nga aguridhiteti.

Ëndrra e kahershme e adoleshencës për të zotëruar vajzën që të çmendëte, vjen e lëmon format, bëhet e lehtë puplore, pra kurrgjë tjetër pos ajo copë letër para së cilës je ulur të shkruash. Sepse femra dhe letra kanë të njëjtin fat: duhet të punohen që të ndihen të lumtura. Me të njëjtin mjet. Jo më kot në të gjitha shpjegimet psikanaliste mjeti i të shkruarit (lapsi, stilografi) identifikohen si organe seksuale mashkullore. Kësisoj t’ i s’ ke si të mos ta kuptosh se ajo fëshfërimë e letrës nën peshën e stilolapsit, s’ është pos tjetër veçse fëshfërima e një fustani taftaje të flakur ngutshëm mbi tokë.

Njëri nga të njohurit e racës tënde, poeti francez Edmond Jabe, e kundron fjalën e bukur si një lloj peshku që i fekstijnë laskrat nën dritën e diellit: Je me penche sur le mot aux fines écailles/Dans la mer le mot est étourdissant... (Pjerrohem mbi fjalën me leskra finoshe/ në det fjala shastisëse është)... Na vjen për mbarë që këtë fjalë-peshk ta përfytyrojmë si sirenë, arketipi i së cilës duhet kërkuar tek një tjetër mit: tek ai i Melusinës, vajzës që ditët e shtuna ishte e nëmur të tëhuajzohej në gjarpër që nga mesi e poshtë .

Poet, mos bëj sikur! Ti e di fare ashiqare se ashtu siç ka patur një kohë ideologjike, apo siç ka tashmë një kohë virtuale për të tjerët, për ty le ta zemë se mund të ketë një kohë mbiemrash, kohë kur këta të bekuar, duke u parë në pasqyra, heqin zbokthin nga jakat e kadifenjta të cilësimit dhe shndërrohen fët-fët në çupa, (medemek në ndajfolje). Është një lojë metafizike që të pëlqen, sepse të ngre mbi realitetin banal të ca patërxhaneve të mbushura me erëza citatesh e copra morali, të cilat quhen njerëz. Pra e gjithë kjo mesele mund të ngjasë për shkak të neverisë që të shkaktojnë fjalët zokopura të mediave, d.m.th është thjesht një asimetri shpëtimi. Sepse është shumë herë më fisnike të dëgjosh gurgullimat e zorrëve të metaforave të përjetshme, se sa tallahamën e fjalëve gojëçaplyera të politikanëve të përkoshëm.

Sigurisht kjo është Hurkalya-ja jote, toka e dritës në gjeografinë mistike të filozofëve orientalë, e cila merr formë dhe gjërohet jashtë kohës historike, tokë ku realizohet gjithçka që imagjinohet dhe dëshirohet.

Sidoqoftë, prirja jote për t’u marrë me fjalën e bukur mbase është dhe shpresa se, pasi të ikësh nga kjo botë laragane, ti do të përkohshmërosh mbi letrën e bardhë. Dhe atgrimë kush më mirë se ajo, fjala e bukur, do të tëhuajzohej në qyqe dhe do ta gjente një degë të thatë ku do të vajtonte për ty ku-ku, ku-ku (sikur do të orvatej të pyeste: ku?..ku?...)

Poet! Vetë akti i të shkruarit, ashtu siç thotë dhe Ruzhdie, është në thelb një akt blasfemues, sepse hyhet në rivalitet dhe garohet me Zotin, krijuesin e gjithçkaje. Pra bëhet një faj. Por, stërgjyshi ynë Adami, a s’doli, vallë, prej naivitetit (padijes) përmes një faji, i cili në thelb është i dritshëm? Ky faj quhet dashuri. Bash këtu fillon të dilet nga terri dhe shkruhet historia, e cila s’ është pos tjetër veçse ca pika boje shkundur herëpashere dalldisshëm prej stilografit mbi letrën e bardhë...

Ajo i ka mundësuar publikut shqiptar kënaqësinë e kontaktit për herë të parë në Shqipëri të interpretimit të kryeveprave botërore si “Manjifikatin” e Bahut, “Meshën e kurorëzimit” të Moxartit, “Manjifikatin” e Vivaldit e plot vepra të tjera të kompozitorëve paraklasikë si Palestrina, Monteverdi, Laso e deri tek autorët e shekullit XX-të. Njëkohësisht ky kor ka mbajtur gjallë në repertorin e tij vlerat më të bukura korale të kompozitorëve shqiptarë si Zadeja, Simoni, Harapi, si dhe perlat e përpunimeve popullore. I vlerësuar shpesh nga kritika brenda dhe jashtë vendit, “Pax Dei” është drejtuar me shumë kujdes nga dirigjentja Turku. Ajo e njeh mirë parimin e kontrastit tematik dhe dëgjuesi befasohet nga alternimi kor-okestër-solistë

Dirigjentja Suzana Turku emërohet zëvendësministre e Turizmit dhe Kulturë 

Nga “Pax Dei” deri në zyrat e MTKRS-së

Dirigjentja e njohur e korit Suzana (Kashari) Turku, e cila prej vitesh ka drejtuar korin e Operës dhe për një dekadë korin “Pax Dei”, këtej e tutje do të jetë zëvedësminstrja e Turizmit dhe Kulturës. Ajo është një nga artistet më të organizuara dhe më frytdhëse në punën e saj dhe pedagoge e shkëlqyer në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë.

Kori “Pax Dei” që ajo drejton në çdo tur e koncert sivjet mbush plot 10 vjet nga dita e krijimit dhe Suzana Turku, themeluesja e tij ka dhënë aq shumë koncerte të cilat i ka ideuar e drejtuar me një përkushtim të palodhur dhe impenjim artistik. Suzana Turku ka udhëtuar në koncertet e shumta brenda dhe jashtë vendit. Ajo i ka mundësuar publikut shqiptar kënaqësinë e kontaktit për herë të parë në Shqipëri të interpretimit të kryeveprave botërore si “Manjifikatin” e Bahut, “Meshën e kurorëzimit” të Moxartit, “Manjifikatin” e Vivaldit e plot vepra të tjera të kompozitorëve paraklasikë si Palestrina, Monteverdi, Laso e deri tek autorët e shekullit XX-të. Njëkohësisht ky kor ka mbajtur gjallë në repertorin e tij vlerat më të bukura korale të kompozitorëve shqiptarë si Zadeja, Simoni, Harapi, si dhe perlat e përpunimeve popullore. I vlerësuar shpesh nga kritika brenda dhe jashtë vendit, “Pax Dei” është drejtuar me shumë kujdes nga dirigjentja Turku. Ajo e njeh mirë parimin e kontrastit tematik dhe dëgjuesi befasohet nga alternimi kor-okestër-solistë. Si një kor tashmë profesionist ai dallon nga një fuzion e unifikim artistik karakteristik për të. Suzana Turku ka krijuar traditën e bashkëpunimit të artistëve të mirënjohur me studentët që përgatiten në Akademi, traditë që ka zënë fill me Orkestrën e Harqeve të Ibrahim Madhit. Ajo ka promovuar në publik pianisten Suela Picirit, si dhe sopranot e reja, tre studentet më të mira të saj; Artemisa Rrepën, Eriona Gjyzelin, Lindita Kolën, etj. Në përbërjen e korit “Pax Dei” Turku ka drejtuar midis koristëve profesionistë të përzgjedhur nga kori i Operës edhe studentë të tjerë të përzgjedhur nga Seksioni i Kantos. Ky kor përbëhet prej 22 këngëtarësh profesionistë. Është kor privat dhe zhvillon aktivitet të gjerë artistik dhe ka një repertor mjaft të madh.