Te fundit
Kryeveprat e artit italian tė viteve 1900 ne Galerine Kombėtare te Arteve, Tiranė.
13 Janar 2017, 17:21Kulturë
TEMA
Nga 16 janari deri mė 2 prill 2017, Galeria Kombėtare e Arteve nė Tiranė pret ekspozitėn e parė tė kėtij dimensioni nė Shqipėri: “ 1900. Kryeveprat e artit italian”. Kjo ekspozitė, qė do tė mbajė mė shumė se 100 vepra tė shkėlqyera tė Galerisė sė Artit Modern tė Romės, pėrfaqėson njė kontribut thelbėsor nė historinė e artit italian tė shekullit tė XX.
Mbėshtetur fuqimisht nga institucionet publike shqipėtare, ekspozita u realizua falė njė partneriteti publik- privat , me promovues tė palės shqiptare, Kryeministrinė, Ambasadėn e Italisė nė Tiranė, Institutin Italian tė Kulturės nė Tiranė, Ministrinė Kulturės nė Shqipėri, Bashkinė e Tiranės dhe Galerinė Kombėtare tė Arteve nė Tiranė, dhe me promovues tė palės italiane Bashkinė e Romės, Departamentin pėr Rritjen Kulturore – Arkeologjinė si dhe me kontributin themelor tė Fondacionit Terzo Pilastro – Italia dhe Mesdheu. E gjitha nėn kordinimin, prodhimin dhe organizimin e Arthemisia, shoqėri lider nė nivel ndėrkombėtar pėr artin dhe kulturėn.
Midis pikturave, skulpturave, akuareleve dhe skicimeve, rrugėtimi ekspozitės – kuruar nga Arianna Angelelli, Maria Catalano dhe Federica Pirani – hulumton pėrmes kulturės artistike e cila i ka rrėnjėt e saj nė Romė dhe nė Itali nė gjysmėn e parė tė shekullit tė XX-tė. Figurat femėrore tė mrekullueshme, portretet e personazheve tė famshėm, natyrat e qeta, pamjet e Qytetit tė Pėrjetshėm dhe tė fushave romane: janė kėto temat dhe subjektet qė kanė kontribuar nė afirmimin e artistėve tė mėdhenj si Giacomo Balla (Ritratto di Nathan, 1910 – Portreti i Nathan-it), Carlo Carrą (Partita di calcio, 1934 – Ndeshje futbolli), Giorgio de Chirico (Combattimento di gladiatori, 1933-1934 – Ndeshje gladiatorėsh), Filippo de Pisis (Natura morta – pesci e bottiglia, 1925 – Natyrė e qetė – peshq dhe shishe), Giuseppe Capogrossi (Giuochi del 1935 – Lojėra), Renato Guttuso (Tetti di Roma, 1957-59 – Pullazet e Romės) e Adolfo De Carolis (Donna con fiori – Nudo di donna con rose, 1910 – Grua me lule – Nudo gruaje me trėndafila).
Nė ekspozitė gjenden edhe veprat e Antonio Donghi, Afro, Duilio Cambellotti, Franco Gentilini, Felice Casorati, Enrico Coleman, Fortunato Depero, Vittorio Grassi, Achille Funi, Carlo Levi, Giacomo Manzł, Alberto Savinio, Tato e Giulio Turcato, e vetėm pėr tė pėrmendur disa nga mbi 60 protagonistėt e pranishėm nė ekspozitė.
Nėpėrmjet gjashtė seksioneve – Natyralizmi i Vonė dhe Simbolizmi, Secesioni Roman, Futurizmi dhe Aeropiktura, Tradita italiane dhe dialogu me antiken, Shkolla Romane, Figuracioni dhe Abstraksioni -, ekspozita paraqitet si njė unicum dialogu ndėrmjet lėvizjeve tė ndryshme artistike qė zhvillohen gjatė Nėntėqindtės.
Duke u nisur nga vlerat simboliste tė pikturės sė peizazhit, ndėrmjet fundit tė Tetėqindtės dhe nė fillim tė shekullit e duke kaluar pėrmes asaj dėshire pėr rinovim dhe modernitet, qė eksponentėt e Secesionit roman jetojnė nė vitet Dhjetė, arrijmė nė shpėrbėrjet futuriste dhe aeropiktorėt e viteve Njėzet e Tridhjetė; nga tendenca pėr rikuperimin e antikes dhe tė traditės italiane qė karakterizon lėvizjet e ndryshme artistike tė atyre viteve (nga Realizmi magjik te Metafizika dhe te Klasicizmi i skulpturės), pastaj vazhdon thellimi i Shkollės romane qė ofron njė grup kryeveprash tė artit italian tė Nėntėqindtės dhe pėr t’u bashkuar, mė nė fund, me fazėn e figuracionit dhe abstraksionit qė karakterizoi kulturėn e viteve Katėrdhjetė dhe Pesėdhjetė.
Ekspozita KRYEVEPRAT e artit italian tė viteve 1900 – nėn pėrkujdesjen e Arianna Angelelli, Maria Catalanodhe Federica Pirani – ėshtė promovuar nga Zyra e Kryeministrit tė Shqipėrisė, Ambasada e Italisė nė Tiranė, Instituti Italian i Kulturės nė Tiranė, Ministria e Kulturės sė Shqipėrisė, Bashkia e Tiranės, Galeria Kombėtare e Arteve nė Tiranė; ėshtė realizuar nė bashkėpunim me Roma Kryeqytet, Departamenti i Rritjes Kulturore – Drejtoria e mbikėqyrjes Capitolina si dhe me kontributin thelbėsor tė Fondacionit Terzo Pilastro – Italia e Mediterraneo nė personin e Presidentit, Prof. Av. Emmanuele F.M. Emanuele.
E gjitha me bashkėrendimin, produksionin dhe organizimin e Arthemisia, shoqėri leader nė nivel ndėrkombėtar pėr artin dhe kulturėn.
EKSPOZITA
Seksioni i parė – Origjina simboliste dhe peizazhi
Nė periudhėn ndėrmjet Tetėqindtės dhe Nėntėqindtės piktura e peizazhit bėhet zhanri me tė cilin shprehen artistėt e ambientit roman, tė projektuar mė shumė drejt modernitetit e qė u drejtohen Simbolizmit qė po u bėnte i njohur nė Evropė.
Shkohet pėrtej riprodhimit tė thjeshtė tė realitetit nė njė pėrpjekje pėr tė kapur dhe pėr tė shprehur njė gjendje emocionale: konceptimi i natyrės sipas zgjidhjes simboliste gjallėron grupin me emrin I XXV della Campagna Romana, (Tė XXV-ėt e Fushės Romane) shoqatė artistike e themeluar nė vitin 1904 nga Enrico Coleman dhe Onorato Carlandi, nė tė cilėn morėn pjesė artistė tė ndryshėm nga kryeqyteti. Tashmė nė fund tė shekullit tė kaluar, njė vizion i ri i realitetit ishte manifestuar nga pararendėsit e tyre Adolfo De Carolis nė veprėn Grottarossa (1895-1900) ku rrėnojat arkeologjike spikasin hijerėndė nė hapėsirėn e ngushtė tė pikturės dhe nė tė njėjtėn kohė thyhen nė dritėn e njė muzgu tė zjarrtė.
Subjekti i preferuar ėshtė i gjithė territori i Lazio-s, ende i papėrlyer, ku pamjet e horizontit tė gjerė pasurohen me mitet e tė sė kaluarės, si nė akuarelet – praktikė kjo gjithnjė e mė e shpeshtė – e Onorato Carlandi te Il Castello di Ostia – Kėshtjella e Ostia-s (1910), ndėrsa njė ndjeshmėri nokturne dhe misterioze pėrshkon peizazhin e Antonio Discovolo te La ninfa addormentata – Nimfa e fjetur (1921).
Bukuria e kornizės natyrale, e kombinuar me heshtjen dhe vetminė e vendeve e ēon Enrico Coleman disa herė qė tė paraqesė Liqenin Nemi: te Speculum Dianae (1909) kompozimi ėshtė ndėrtuar fillimisht me kontraste kromatike tė justifikuara nga drita e veēantė e ditės nė momentin e perėndimit.
Sė fundi, ne nuk mund tė harrojmė vokacionin historik dhe angazhimin social tė disa artistėve: vizione tė fuqishme si I civettari – Gjuetarėt me kukuvajkė (1913) tė Vittorio Grassi ose njė prerje fotografike qė karakterizon Carri di fieno a Terracina – Qerre me kashtė nė Terracina (1923) tė Giulio Aristide Sartorio.
Seksioni i dytė – Secesioni Roman
Secesioni Roman, i themeluar nė janarin e vitit 1912, lindi si njė lėvizje nė kundėrshtim me Shoqėrinė e Amatorėve dhe tė Lėvruesve tė Arteve tė Bukura, tė cilėt i ndikonte fuqishėm tregu artistik publik dhe privat, pėr kontrollin e organizimit dhe tė promovimit tė iniciativave artistike tė Kryeqytetit. U themelua kėshtu njė grup heterogjen i formuar nga artistė tė ndryshėm pėr nga prejardhja, formimi dhe tendencat: ndėr themeluesit e shoqatės sė re do tė pėrmenden eksponentėt e divizionizmit roman, ndėrmjet tė cilėve Camillo Innocenti (nė ekspozitė me La sultana, Sulltnesha 1913), Enrico Lionne (Violette, Vjollcat 1913), Arturo Noci (L’arancio, Portokollai 1914) dhe Giacomo Balla (Ritratto di Nathan, Portreti i Nathan-it 1910).
Nė njė atmosferė ndryshimi tė zjarrtė, me Ekspozitėn e Parė Ndėrkombėtare “Secessione Romana” (tė dislokuar nė tetėmbėdhjetė sallat e katit pėrdhes tė Pallatit tė Ekspozitave), mė 31 mars 1913 Roma ėshtė gati tė paraqitet si alternativė e Venecia-s dhe e Secesionit tė saj, pėr t’u pėrballur me Bienalen.
Seksioni i tretė – Futurizmi dhe Aeropiktura
Dinamizėm, shpejtėsi, helika dhe motorė qė buēasin: nė fillim tė Nėntėqindtės, dėshira antike e Ikarusit ėshtė plotėsuar mė nė fund. Nė vitin 1903, nė fakt, vėllezėrit Wright realizojnė fluturimin e prototipit tė parė tė avionit.
Shumė artistė fluturuan personalisht mbi qytete dhe fusha, duke riformuluar pėrvojėn e tyre vizuale dhe emocionale nė piktura qė karakterizohen nga njė kromatizėm sintetik dhe pėr t’i bėrė elozhe perspektivės ajrore e cila i shtyp format dhe i sheshon peizazhet, duke imponuar zgjidhje grafike novatore.
Por, pavarėsisht nga bashkėndarja e temave tė pėrbashkėta, rezultatet stilistike te tė cilėt arritėn pėrfaqėsuesit e Aeropikturės ishin tė ndryshėm dhe shumė tė artikuluar: duke u nisur nga pėlhura e Fortunato Depero Polenta a fuoco duro – Pulendėr me zjarr tė fortė (1924-26) – nė tė cilėn artisti, duke pėrdorur njė shumicė tė pikave tė shikimit nė prospektivė, paraqet ambientin e brendshėm tė njė kuzhine nė malėsi, nė tė cilėn enėt tipike tė Trento-s janė pėrshkuar nga njė dritė e ftohtė e cila ua kristalizon format – te Luigi Colombo, me pseudonimin Fillia, dhe te piktura e tij Innamorati – Tė dashuruar (1930) – tė futur nė njė hapėsirė gjeometrike qė del pėrpara njė peizazhi metafizik – qė aludojnė nė lidhje me format primare biomorfike nė tė cilat ėshtė anuluar ēdo diferencimin seksual nė favor tė njė hibridi tė formave tė gjalla me matricė surrealiste; por edhe njėherė Enrico Prampolini qė me Idealizmin e tij kozmik “Idealismo cosmico” afron elementet realistė me tė tjerė ironikė dhe fantastikė, te Marinaio nello spazio – Marinar nė hapėsirė (1934); Gerardo Dottori qė heton nė lidhje me raportin nė dukje tė pamundur ndėrmjet Futurizmit dhe tė Artit tė shenjtė si te Nativitą – Lindja e Krishtit (1926-1930) deri te, sė fundmi, pionierja Benedetta Cappa qė te Velocitą di motoscafo – Shpejtėsi motoskafi (1919-1924) paraqet ndėrrimin e drejtimit tė njė motoskafi nė det, tė parė nga qielli.
Seksioni i katėrt – Tradita italiane dhe dialogu me antiken
Sezoni artistik i viteve Njėzet dhe Tridhjetė karakterizohet nga dėshira pėr tė parė traditėn e madhe italiane. Orientimi i ri i klasicizmit nuk shprehet nė imitim pasiv, por nė dėshirėn pėr tė gjetur kufijtė e rinj tė artit bashkėkohor.
Ėshtė periudha nė tė cilėn Felice Carena frymėzohet nga tradita e madhe e Rilindjes italiane me pėlhura me dimensione tė mėdha, si Serenitą – Qetėsi shpirtėrore (1925) ku del nė pah referenca e fortė e bashkėbisedimeve profane tė Giorgione-s dhe nė sensualitetin e fuqishėm tė nudove tė Tiziano-s, pa lėnė jashtė referencat e modernitetit piktorik tė Cézanne.
Njė “qetėsi klasike” e tillė, gjendet te Albergo di provincia – Hotel province, e vitit 1927, natyra e qetė e Felice Casorati, ku kapaciteti evokativ i objekteve kombinohet me teknikėn e temperas nė dėrrasė. Te Susanna, ai kthehet nė temėn e dialogut ndėrmjet figurės nudo dhe figurės sė veshur, me origjinė nga Rilindja.
Edhe piktura e Antonio Donghi nuk i lė gjė tė mangėt prirjeve romantike: te Donna alla toletta – Grua duke bėrė tualet, e vitit 1930, me sipėrfaqet piktorike tė smaltuara, pėrsosurinė kaligrafike tė kontureve qė i japin figurės ngultėsi, qartėsi e saktėsi.
Te Giovani in riva al mare – Tė rinj nė bregdet (1934) e Franco Gentilini staticiteti meditativ i atletėve, tė kapur nė momentin e pushimit, bashkohet me kultin e ekspozimit tė tyre fizik sipas temave ikonografike qė rrjedhin nga tradita mė e lartė e Rilindjes, te Piero della Francesca.
Ky dialog regjistrohet, duke filluar nga vitet Njėzet, edhe nė skulpturė. Tema e nudos, nė ritmin e harmonishėm tė rrumbullakėsive vizive, ėshtė pėrkthyer nė arkitekturė solide vizuale dhe nė njė binom tė fuqishėm natyralizmi dhe sinteze formale tek Afrodite – Afėrdita (1930-1934) e Attilio Torresini, nė tė cilėn mungesa totale e lėvizjes thekson qėndrimin kundrues tė figurės.
Nuk mund tė mos kuptohet, mė nė fund, nė tendencat e klasicizmit tė gjysmės sė parė tė Nėntėqindtės roli ndėrkombėtar i Giorgio de Chirico – me temėn e gladiatorėve nė vajin metafizik Combattimento di gladiatori – Ndeshje gladiatorėsh (1933-1934) nė tė cilėn hapėsira mungon, koha absolute dhe figurat fikse e tė bllokuara nė lėvizjet e tyre, tė Mario Tozzi – ku nė skenat e harmonisė klasike pėrsėritet i zmadhuar elementi i guaskės si te In riva al mare – Nė bregdet (1935) – dhe nė gjestet e nė figurat e bllokuara nė hapėsirėn e Partita di calcio – Ndeshje futbolli (1934) tė Carlo Carrą.
Seksioni i pestė – Shkolla Romane
“Shkolla Romane” – e njohur gjithashtu si “Shkolla e rrugės Kavur” – i pėrket Romės sė viteve Tridhjetė, si rrymė pikturimi ndėr mė origjinalet sepse ėshtė pėrpjekur pėr tė ēprovincializuar kulturėn artistike tė kohės, duke i dhėnė pėrsėri njė autonomi qė ishte harruar me kohė.
“Scuola di via Cavour” (Shkolla e rrugės Kavur) ka lindur nė shtėpinė e dy personazheve tė saj kryesorė, Mario Mafai dhe gruaja e tij Antonietta Raphaėl, qė sė bashku me mikun e tyre Scipione (Gino Bonichi) i japin jetė njė shoqate me qėllime kulturore e qė transformojnė kryeqytetin nė njė lloj Parisi tė ri.
Ky largim nga impianti i vjetėr kulturor gjendet nė ekspozitė te Demolizione di via Giulia – Shembje nė rrugėn Giulia (1936) e vetė Mafai-t duke dialoguar me Demolizioni – Shembje (1939) tė Afro qė pėrkthejnė shpėrbėrjen e formės tradicionale nėpėrmjet ngjyrės, duke adoptuar atė tonalizėm qė do tė bėhet karakteristika specifike e grupit. Gjithnjė e vitit 1939 ėshtė Villa Medici e Orfeo Tamburi me gjuhėn e saj sugjestive qė shfrytėzon ngjyrėn nė kuptimin e ekspresionizmit. Dhe pikėrisht ky pėrdorim i ngjyrės bėn tė zhvillohen bazat e njė “farė realizmi” sidomos te njė artisti si Fausto Pirandello – i biri i shkrimtarit Luigi – qė kap, nėpėrmjet transformimit tė sendeve, shpėrbėrjen e realitetit qė shihet qartė te Paesaggio romano – Peizazh roman (1935 – 1938).
Ndėr figurat mė tė rėndėsishme tė grupit kemi Giuseppe Capogrossi qė pikturon nė kėtė periudhė natyra tė qeta (Giuochi – Lodra, 1935), portrete dhe pamje tė Romės; Emanuele Cavalli qė ka qenė njė nga interpretuesit mė lirikė e tė rafinuar, siē e demonstron vepra Bagnante – Ajo qė lahet (1933- 1934) e Carlo Levi qė analizon temėn e figurės njerėzore, jo pa elementė risie, duke nderuar intelektualėt e kohės si te Ritratto di Alberto Moravia – Portreti i Alberto Moravia, i realizuar rreth vitit 1932.
Seksioni i gjashtė – Figuracioni dhe Abstraksioni
Debati artistik ndėrmjet figuracionit dhe abstraksionit karakterizon vitet e pasluftės duke pėrfshirė artistė, intelektualė dhe kritikė arti, dhe vendos si pikė qendrore tė diskutueshme interpretimet e ndryshme tė konceptit tė “Formės”.
Renato Guttuso bėhet udhėrrėfyes pėr shumė artistė qė zgjedhin ta bėjnė figuracionin drejtimin e tyre: Carlo Levi, me Carrubo – Ēiēibanozin e tij (1959) shkrin natyrėn antropomorfe me kėrkimin e formės; Roberto Melli nė Ritratto della signora Maria Genovesi – Portret i zonjės Maria Genovesi (1949) bashkon kromatizmin dhe kompozimin dhe, nė skulpturė, Giacomo Manzł – i pėrfaqėsuar nė ekspozitė me Testa femminile (Ritratto di Ada De Micheli), – Kokė femre, portreti i Ada De Micheli (1940) – kap shprehjen e fytyrės nėpėrmjet njė modulimi tė ndryshėm tė lėndės. Vetė Guttuso nė Tetti di Roma – Pullazet e Romės (1957-59) preferon njė pikturė timbrike dhe njė dimension perspektive tė shėnuar nga njė pasazh ndėrmjet dritave dhe hijeve, me kampitura (sfonde) tė qarta.
Pėrgjigja mė energjike nė lidhje me arsyet e artit abstrakt arrin nėpėrmjet pikturės sė Giulio Turcato, i cili e mendon ndryshe formėn, braktis figurėn dhe punon kryesisht me ngjyrėn nė funksion konstruktiv. Piktura nė ekspozitė Rovine di Varsavia – Rrėnojat e Varshavės (1948) bėn pjesė nė njė seri tė realizuar pas njė vizite nė qytetin polak, qė ishte bėrė rrafsh me tokė nga bombardimet e luftės sė dytė botėrore, nė tė cilin format grupohen dhe mbivendosen, duke u orientuar gjithmonė e mė tepėr ndaj njė vizioni tė qėndrueshėm dhe tė ndėrgjegjshėm abstrakt.
Nė panoramėn e viteve pesėdhjetė, zė vend edhe vepra e Giuseppe Capogrossi Superficie 572 – Sipėrfaqe 572 (1955): brenda Shkollės Romane pėrshkon pikturėn tonale pėr tė braktisur pastaj figuracionin, deri nė shkrirjen e imazhit nėpėrmjet njė procedimi tė heqjes qė arrin te “shenja”, qė nuk ėshtė gjė tjetėr veēse fragmenti ekstrem i pikturės.
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
