Te fundit
Çfarë është Liria?
28 Prill 2025, 19:52Blog
TEMA
Nga Mimoza Cika Kelmendi
Ka dy ide kryesore rreth kuptimit të lirisë. Së pari, askush nuk ka liri absolute në kuptimin që ka fuqinë për t'u shkëputur plotësisht nga normat dhe vlerat shoqërore. Ideja e dytë i referohet faktit se liria nuk do të thotë vetëm të zgjedhësh midis një veprimi ose një tjetri. Ajo shtrihet edhe në mendime dhe emocione. Secili prej nesh ka lirinë të zgjedhë se çfarë mendon dhe ndjen.
Të jesh i lirë dhe të mendosh për veten tënde do të thotë gjithashtu që ti duhet ta lejosh veten të bësh gabime. Jo vetëm kaq, por edhe të dështosh dhe të provosh përsëri. Ti supozon se vendimet e tua kanë pasoja të caktuara. Por gjithmonë ekziston një rrezik, sepse ti nuk je kurrë i vetëm në këtë realitet. Kur je i lirë, je përgjegjës për vendimet e tua dhe marrja e përgjegjësisë për vendimet e tua kërkon guxim. Liria, pavarësisht të gjitha paradokseve, është një nga privilegjet tona më të mëdha. Nuk ka dyshim se shumica prej nesh kanë shumë liri për të bërë dhe ndryshuar gjërat sipas dëshirës. Dhe ne duhet ta konsiderojmë veten me fat për këtë.
I lirë të thuash çfarë mendon, i lirë të vendosësh si jeton dhe çfarë dëshiron të besosh - të gjitha këto të drejta të njeriut na duken krejtësisht të natyrshme sot, por për to është dashur të luftohet fort.
Sado i vlefshëm të jetë ideali i lirisë, për fat të keq vlera e tij e vërtetë shpesh ndihet vetëm kur liria është në rrezik. Dhe lufta për të nuk ishte kurrë paqësore: në emër të lirisë, njerëzimi bëri vazhdimisht beteja brutale të përgjakshme. Lëvizjet revolucionare që synonin të çonin në emancipim nga shtypësit shpesh rezultuan në dhunë të përgjakshme. Koncepti i lirisë, i cili është thelbësor për të kuptuarit e demokracive moderne, ka ndryshuar vazhdimisht.
Perandoria Romake ia detyronte prosperitetin e saj një ushtrie skllevërsh të cilët, si njerëz të palirë, zakonisht duhej të punonin për punëdhënësit e tyre gjatë gjithë jetës. Në mesjetë, shumë fermerë ishin të lidhur si bujkrobër me fisnikërinë dhe klerin dhe nuk kishin asnjë kontroll të lirë mbi të ardhurat e tyre ose mbi jetën e tyre. Gjatë reformës, rezistenca ndaj rendit të vjetër të pronave u rrit:
Ndërkohë që princat shtypën me gjakderdhje luftën e fermerëve për liri, liria fetare fitoi gradualisht në rrjedhën e luftërave fetare. Por ishte Iluminizmi që krijoi themelin e idesë së sotme të lirisë, e cila u shfaq me revolucionet në Amerikë dhe Francë në fund të shekullit të 18-të.
Si demokracia e parë e kohëve moderne, SHBA kanë qenë prej kohësh një vend model për ata që kërkonin liri nga shumë vende të botës. Pra ka qenë një rrugë e gjatë para se të krijohej kuptimi i sotëm i lirisë. Deri në shekullin e 18-të, liria ishte kryesisht një privilegj i të pasurve dhe të fuqishmëve. Politologu amerikan Patrick Deneen, i cili botoi librin “Pse dështoi liberalizmi” në vitin 2018, iu përgjigj kësaj pyetjeje duke bërë dallimin midis koncepteve të lirisë para dhe pas Rilindjes. Para Rilindjes, njerëzit në Evropë ishin ende të mbërthyer në kuptimin e lashtë grek të lirisë, sipas të cilit liria e njerëzve, ndryshe nga kafshët, nuk ishte të ndiqnin instinktet e tyre, por përkundrazi të vepronin kundër instinkteve të tyre kur ishin në dyshim, edhe nëse kjo nënkuptonte heqjen dorë nga pozicionet e tyre. Me Rilindjen, njeriu zbuloi sferën e mundësisë për veten e tij dhe vendosi për të bërë gjithçka që ishte e mundur. Nga njëra anë, kjo na hapi botën; nga ana tjetër, na ka larguar ne nga bota dhe botën nga ne dhe e ka ekspozuar tokën ndaj rrezikut të transformimit masiv antropogjen (p.sh. me ndryshimet klimaterike) mendon Deneen.
Në fakt, çdo person ka të drejtë të zhvillohet lirisht. Kjo do të thotë që të gjithë janë të lirë të jetojnë jetën e tyre ashtu siç duan. Secili ka lirinë të bëjë çfarë të dojë, sepse liria është aftësia për të zgjedhur atë çfarë është e mundur. Është mundësia dhe e drejta që çdo person të zgjedhë midis opsioneve në dispozicion në kohë të caktuar. Është aftësia për të zgjedhur - dhe për t'u përkushtuar - ndaj asaj që është më e mira. Por sot, në luftërat për pushtet politik midis partive apo fuqive të mëdha në botë, në bujën e medias dhe praktikave reklamuese, liria rrezikon të degjenerojë në një standard sipërfaqësor fjalësh.
Pra një gjë është e qartë: liria nuk ka të ardhme nëse forcat demokratike dhe veçanërisht ato progresive i kthejnë shpinën asaj në kohë krize. “Liria është liri”, paralajmëron mendimtari i madh britanik, Isaiah Berlin: Kushdo që e humb nga sytë këtë kuptim në dukje të thjeshtë, jo vetëm që rrezikon vlefshmërinë e një ideali, por edhe themelet e një të ardhmeje demokratike, të drejtë dhe humane.
1 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Liria per zagaret eshte Gruaja e Lexhendes...