Te fundit
Çfarë rezultati dëshiron Turqia nga lufta në Iran?
6 Mars 2026, 21:10Bota
TEMA
Nga Sinan Ülgen, Project Syndicate
Shmangia e një paqëndrueshmërie afatgjatë në Iran është jetike për interesat e Turqisë, por po aq e rëndësishme është edhe që Republika Islamike të mos dalë fitimtare nga lufta aktuale. Skenari ideal për Turqinë – një dobësim i menaxhuar i ambicieve dhe kapaciteteve të Iranit – mund të arrihej më së miri përmes një tranzicioni të udhëheqjes të ngjashëm me modelin e Venezuelës.
Në kohë trazirash, iu takon udhëheqësve politikë të marrin vendimet e nevojshme kritike për të mbrojtur interesat e vendeve të tyre. Këto vendime shpesh formësohen nga një ndjesi institucionale ndaj historisë. Kjo është padyshim e vërtetë për Turqinë sot, teksa ajo përballet me pasojat e mundshme të luftës SHBA-Izrael kundër Iranit.
Turqia dhe Irani ndajnë një kuptim të përbashkët të gjeopolitikës rajonale që daton disa shekuj më parë. Kufiri mes tyre është ndër më të vjetrit në Lindjen e Mesme që është njohur dhe ruajtur në mënyrë të pandërprerë, dhe dy vendet kanë qenë në paqe me njëri-tjetrin që nga viti 1639.
Natyrisht, Turqia dhe Irani janë larg të qenit aleatë. Interesat e tyre shpesh kanë diverguar ndjeshëm, veçanërisht që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979, dhe shpesh janë përfshirë në një garë pa rezultat për asnjërnë palë sa i përket rajonal. Megjithatë, rivaliteti i tyre strategjik është zhvilluar gjithmonë në mënyrë të tërthortë: ndonëse të dyja palët janë përpjekur të formësojnë dinamikat rajonale në favorin e tyre, ato kanë shmangur në mënyrë aktive një përplasje të drejtpërdrejtë.
Kjo u pa qartë së fundmi në Siri. Kur protestat masive kundër diktaturës së Bashar al-Assad shpërthyen në vitin 2011, Turqia mbështeti hapur ndryshimin e regjimit, ndërsa Irani u kthye në aleat kyç të Assadit, duke e ndihmuar të përballojë një luftë të ashpër civile për mëse një dekadë. Vetëm pasi ndikimi i Iranit u dobësua në fund të vitit 2022, forcat opozitare – me ndihmën e Turqisë – arritën të përmbysin ekuilibrat dhe, në fund, të rrëzojnë dinastinë Assad.
Sot, Turqia është aq e përkushtuar për të shmangur një përballje të drejtpërdrejtë me Iranin, saqë madje minimizoi edhe sulmin me raketa balistike të Iranit këtë javë, i cili dyshohet se do të kishte goditur bazën ajrore Incirlik në jug të Turqisë po të mos ishte për mbrojtjen ajrore të NATO-s. Qeveria e presidentit turk Recep Tayyip Erdoğan është skeptike ndaj mundësisë së ndryshimit të regjimit në Iran – veçanërisht nëse procesi udhëhiqet nga Shtetet e Bashkuara. Nëse presidenti Barack Obama, i cilie vlerësonte planifikimin strategjik të matur nga liderë me përvojë, nuk pati durimin dhe përkushtimin për të sjellë ndryshim regjimi në Siri, si mund të ketë sukses administrata kaotike e Donald Trump në Iran?
Edhe nëse SHBA arrin ta rrëzojë regjimin iranian, gjasat për një tranzicion të qetë dhe të rregullt do të ishin pakëta. Për Turqinë, shembja e shtetit në Iran është skenari më i keq i mundshëm, e ndjekur nga afër nga një cikël dhune i ngjashëm me atë të Sirisë, ku një regjim i dëshpëruar përballet me një opozitë mjaftueshëm të fortë për të luftuar, por jo aq sa për të fituar në një kohë të shkurtër.
Çfarëdo kaosi që SHBA dhe Izraeli mund të krijojnë në Iran, Turqia do të duhet të përballet me pasojat, përfshirë valë të mëdha refugjatësh. Nga Revolucioni Iranian i vitit 1979, te Lufta e Gjirit në vitet 1990-1991 dhe deri te lufta civile siriane më së fundmi, ndryshimet e regjimeve në fqinjësinë e Turqisë – apo përpjekjet e dështuara për t’i realizuar – i kanë imponuar gjithmonë vendit një barrë të rëndë sigurie dhe humanitare. Vetëm nga Siria, Turqia strehon rreth 3.2 milionë refugjatë, duke e bërë një nga vendet që pret më shumë refugjatë në botë. Popullsia e Iranit, me më shumë se 90 milionë banorë, është gati katër herë më e madhe se ajo e Sirisë.
Flukset e refugjatëve nga Irani do të ushtronin gjithashtu presion të madh mbi ekonominë turke, në një kohë kur vendi po përpiqet të frenojë inflacionin që deri pak kohë më parë ishte jashtë kontrollit. Qeveria e Erdoğan ka arritur ta ulë inflacionin nga 70% në 30% gjatë dy viteve e gjysmë dhe synon ta çojë atë në një shifër njëshifrore përpara ciklit të ardhshëm zgjedhor në vitin 2028. Paqëndrueshmëria e zgjatur në Iran mund ta pengojë ndjeshëm këtë përpjekje përmes rritjes së çmimeve të naftës dhe shtimit të pasigurisë në tregjet ndërkombëtare të kapitalit.
Një ndërgjegjësim i mprehtë për këto rreziqe e shtyu Turqinë të përpiqej të shmangte konfliktin aktual, duke ofruar ndërmjetësim në negociatat mes SHBA-së dhe Iranit. Kur këto përpjekje dështuan, ndërhyri Omani, dhe bisedimet e destinuara për të dështuar u zhvendosën më pas në Zvicër, e cila prej kohësh ka shërbyer si një kanal komunikimi i tërthortë mes dy vendeve. Tani, Turqia po përpiqet të ndihmojë për t’i dhënë fund dhunës sa më shpejt të jetë e mundur – përpara se regjimi iranian të shembet.
Megjithatë, ndërsa shmangia e një konflikti të zgjatur dhe fragmentimit të Iranit është jetike për interesat e Turqisë, po aq e rëndësishme është edhe që rezultati i luftës të mos përbëjë një fitore për regjimin. Një Republikë Islamike fitimtare pa dyshim do të inkurajohej të tërhiqej nga Traktati i Mos-Përhapjes së Armëve Bërthamore dhe të përshpejtonte përpjekjet për t’u bërë një shtet me armë bërthamore, ose të paktën një shtet në prag bërthamor. Një Iran bërthamor do të përmbyste ekuilibrin rajonal të fuqisë, i cili së fundmi është anuar në favor të Turqisë.
Prandaj, rezultati i preferuar i Turqisë do të ishte një dobësim i menaxhuar i ambicieve dhe kapaciteteve të Iranit. Precedenti i Venezuelës mund të jetë i dobishëm këtu. Kur SHBA hoqi nga pushteti presidentin Nicolás Maduro, ajo nuk vendosi një qeveri opozitare; përkundrazi, lejoi që një grup drejtues i lakueshëm nga brenda vetë regjimit ekzistues të merrte drejtimin.
Një qasje e ngjashme mund të ndiqet edhe në Iran. Nëse brezi i ardhshëm i liderëve vjen nga brenda regjimit, ata do të ruajnë mbështetjen e establishmentit fetar dhe politik në vend dhe do të kenë mjaftueshëm legjitimitet për të pranuar një marrëveshje të rëndë që parashikon ndalimin e pasurimit të uraniumit, kufizimin e programit iranian të raketave balistike dhe ndërprerjen e aktiviteteve destabilizuese të aleatëve rajonalë të Iranit.
Në javët në vijim, burimet shtetërore dhe të inteligjencës së Turqisë ka të ngjarë të përqendrohen në identifikimin dhe kontaktimin e figurave kyçe brenda Iranit që përmbushin këto kritere. Më pas, kur momenti të jetë i përshtatshëm, Turqia mund të përpiqet t’i lidhë këto figura me aktorët ndërkombëtarë përkatës, duke krijuar terrenin për një marrëveshje të hershme dhe të qëndrueshme për t’i dhënë fund konfliktit.
1 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Turqia e Ka problemin me Kurdet