Te fundit
Kur Fan Noli i kërkonte Amerikës të njihte qeverinë e Mbretit Zog në mërgim
25 Prill 2026, 08:30Dossier
TEMA
Në arkivat e kohës së Luftës së Dytë Botërore gjendet një dokument që dëshmon dramën diplomatike të Shqipërisë pas pushtimit italian të vitit 1939 dhe përpjekjet e shqiptarëve në mërgim për të mbrojtur ekzistencën e shtetit shqiptar. Bëhet fjalë për një letër të Fan Nolit drejtuar Sekretarit amerikan të Shtetit, Cordell Hull, në të cilën ai kërkon që Shtetet e Bashkuara të njohin qeverinë shqiptare të Mbretit Zog në mërgim.
Dokumenti, i botuar në gazetën “Dielli”, është një dëshmi e qartë se në atë moment historik një pjesë e rëndësishme e elitës politike shqiptare në emigracion e shihte njohjen ndërkombëtare të Mbretit Zog si mënyrën më të sigurt për të mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë.
Në letrën e tij, Noli i drejtohet Hull me një ton të drejtpërdrejtë dhe argumentues. Ai e falënderon për udhëzimet që Departamenti i Shtetit kishte dhënë për përfaqësuesin amerikan në Kajro dhe për trajtimin e çështjes shqiptare në konferencën e paqes. Por shpejt kalon në thelbin e shqetësimit: frikën se Shqipëria mund të bëhej objekt pazari mes fqinjëve të saj.
Sipas Nolit, një nga çështjet që pritej të diskutohej në konferencën e paqes ishte pikërisht copëtimi i Shqipërisë nga Greqia dhe Jugosllavia. Për këtë arsye, ai argumenton se garancia më e fortë për shqiptarët do të ishte njohja zyrtare e qeverisë shqiptare në mërgim, nën Mbretin Zog.
“Sigurimi më i mirë për shqiptarët do të ishte pranimi zyrtarisht i qeverisë shqiptare në mërgim nën Mbretin Zog në Lidhjen e Kombeve dhe garancia për integritetin tokësor të Shqipërisë”, shkruan Noli.
Në tekstin e letrës, Noli përdor një argument interesant diplomatik për të shpjeguar pse disa vende, si Egjipti dhe Turqia, nuk e kishin njohur pushtimin italian. Sipas tij, këto vende nuk mund të pranonin aneksimin e Shqipërisë nga Italia sepse shumica e shqiptarëve ishin myslimanë dhe çdo cenim i të drejtave të tyre do të prekte ndjenjat e popujve myslimanë të rajonit.
Por kritika më e fortë e Nolit drejtohet ndaj fuqive të mëdha perëndimore. Ai e quan një turp që demokracitë e mëdha kristiane nuk e kundërshtuan më fort agresionin italian ndaj Shqipërisë, ndërsa vendet myslimane, sipas tij, kishin treguar më shumë ndjeshmëri ndaj fatit të shqiptarëve.
Në të njëjtën kohë, Noli nënvizon se, pavarësisht kundërshtimeve që mund të ekzistonin ndaj Mbretit Zog, ai mbetej figura politike që kishte punuar më shumë për aleatët dhe për çështjen shqiptare.
Madje, Noli shkruan se edhe disa zyrtarë amerikanë në Uashington kishin pranuar se Zogu kishte bërë më shumë për Aleatët sesa çdo grup tjetër shqiptar.
Në përfundim të letrës, ai sugjeron një zgjidhje konkrete: Shtetet e Bashkuara dhe fuqitë aleate duhet ta njoftonin zyrtarisht Mbretin Zog dhe ta pranonin qeverinë shqiptare në mërgim. Sipas tij, një hap i tillë do të shërbente jo vetëm për interesin e Shqipërisë, por edhe për interesin e vetë Kombeve të Bashkuara.
Dokumenti është një dëshmi e fortë e një momenti historik kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej nga harta politike e Europës dhe kur figura të ndryshme të politikës shqiptare, pavarësisht përplasjeve të tyre të mëparshme, kërkonin mbështetje ndërkombëtare për të shpëtuar shtetin shqiptar.
Ironia e historisë është se Fan Noli, një nga kritikët më të ashpër të Mbretit Zog në vitet ’20, në këtë moment vendimtar e shihte njohjen e qeverisë së tij në mërgim si rrugën më realiste për të mbrojtur Shqipërinë. /VNA.al
4 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Kur Fan Noli luante prapanicen me Zogun si Edvini sot me Saliun! IDEM!
Muslimon brothers m'Albaniston u osht mirenjohes birazereve egjiptiane e atire turq per ket dashuri birazeresh.... Euvropa kristiane duke ditur qe Albaniston ishte nje bourdhelo islamikesh nuk kishte pse ta rrunte c@rin se keta njethundrake turkoshqipfoles u pushtuan nga talionat..... gezuar ramazonin!
Deklaratë Kaluen tre vjet që nga dita që vendi i jonë ka ramë nën sundimin fashist. Ne kemi qenë të parët në Europë, që me armë në dorë, i jemi përgjegjë agresionit, me gjithë pabarazinë e forcave dhe mungesën absolute të materialit luftarak ¹. Që atëhere vllaznit tanë ndejtën atje ( në vendin tonë) tue vazhdue me rezistue dhe tashti ata përbajnë pjesën e ushtrive heroike të popujve të shtypur. Rezistenca jonë e ashpër na jepë të drejtën me kërkue indipedencën e avenirin e popullit tonë e vendit tonë me kufijtë e tij kombëtar². Me gjithë të drejtat tona dhe me gjithë kërkesat tona të përsëritura, Shqipërija se ka gjet akoma vendin që i takon në mes të kombeve të bashkuara ³. Por qëndron para së drejtës ndërkombëtare e kartës së Atllantikut krijueme nga njerëz të tillë si Presidenti Roosvelt dhe Zotni Chuchil mbrojtësa të të drejtave tona ⁴. Ne duhet pra tashti me na u sigurue vendi që na takon në shoqërinë demokratike. Momenti asht i volitshëm. I zgjedhun nga një asamble kushtetuese unanime ban të pranushëm nga kombi mandatin për me mprojt këto të drejta ⁵. Parlamenti kombëtar në seancën e tij të fundit nën kanonet fashiste, ma ka afirmue këtë mision për çlirimin e vendit ⁶. Kam vendos me bamë ç’mos për me krye detyrën time. Na duhet të formojmë nji qeveri nacionale e cila bazohet te demokracija, e cila përpiqet për të drejtën e drejtësinë, drejtësia për popullin tonë dhe pranimin e Shqipërisë së plagosun për gjithnjë të gjallë në alleancën e popujve të liruem. Kjo qeveri e bashkimit të shenjtë duhet t’organizojë me një herë pjesmarjen e shqiptarëve t’emigruem në luftë përkrah vllazëve të tyre të mbrëndëshme ( në Shqipni) që nuk kanë pushue së luftuemi përkrah popujve tjerë luftues.⁷ Në këtë bashkim kan vendin e tyre të gjithë shqiptarët që duen indipedencën e integritetin e vendit tonë. Pa dallim partije e feje të bashkohemi të gjithë për nji Shqipëri të lirë indipedente e demokratike. Mbas kësaj lufte do kemi ndryshime të shumta politike ekonomike e sociale. Shqipërija, gjithashtu dhe ajo do jetë e rikonstruktume tue pas në konsideracion situatën e re. Në këto kondita besoj se asht detyra e ime kundrejt popullit që më ka akordue gjithmon besimin me ia vue në zbatim mandatin që më ka dhanë dhe me kërkue të shprehi lirisht dëshirën e tij mi systemin politik e social nën të cilin ka me dashtë të ndërmarrë marrshin e vet drejt fateve të tija. Por, që me iu premtue që të shprehet lirisht, duhet t’a meritojë aj këtë liri, prandaj, duhet të punojmë të gjithë të bashkuem për rreth Legalitetit, i cili formon forcën ma të madhe kundër rreziqeve që na kërcënohen.⁸ Ja, përse un ju ftoj në bashkimin e shenjt, me luft pa kompromis për nji Shqipëri të lirë, për kufijtë tonë kombëtare, për një Shqipëri demokratike në nji botë ma të mirë. Shqiptarë t’emigruem Të kujtojmë me dinjitet të parët tonë Të kujtojmë njiheri vllaznit tonë që vdiqën për atdhe. Tu sigurojmë fëmijëve tanë lirinë, indipendencën e drejtësinë raciale. Zog I.Mbret i Shqiptarëve Shkrue në Londër Plotësime: 1.Me këtë deklaratë Mbreti Zog e vendos Shqipërinë në krah të vëndeve që po luftonin nazi-fashizmin. 2. Mbreti Zog në këtë pikë shpreh shqetësimin për cënimin e pavarësisë e kufitë e Shqipërisë. Nga vitit 1942, të gjitha shtetet e Ballkanit, përveç Turqisë, ishin nën sundimin fashist e nazist ose ishin aleatë të tyre. Shqipëria i ishte “bashkuar” Italisë fashiste duke i zmadhuar kufitë e vitit 1913, Jugosllavia ishte coptuar,dhe ishin krijuar shtete të reja si Kroacia me Bosnjën dhe Hercegovinën si krahina e saj, Serbia e zvogluar, Greqia ishte e ndarë në tri zona të pushtuara nga Italia, Gjermania dhe Bullgaria. Zogu i ndruhej se me mbarimin e luftës do rikrijoheshin dëshira për ndryshim kufijsh dhe Shqipëria si më e brishta e vëndeve Ballkanike mund të coptohej. 3. Në 1 janar 1942, 26 shtete të koalicionit anti - fashist, anti - nazist e anti- japonez nënshkruan një deklaratë si përpjekje për të ndaluar agresionin e fuqive të Boshtit: Gjermaninë, Italinë, Japoninë. U ritheksua nevoja për vendosjen e një paqeje të qëndrueshme që do t'u siguronte kombeve mundësinë për të jetuar të sigurt brenda kufijve të tyre. Shqipëria nuk e pranuan të ishte pjesë e këtij koalicioni. 4. Karta e Atlantikut = Marrëveshja e bërë mes F.D Rooseveltit dhe Ë. Churchilt (SHBA-së dhe Britanisë), mbi rendin e ri Botëror në të ardhmen, e bërë më 14 gusht të vitit 1941 në një anije në Atlantik. Kësaj marrveshje, më 24 shtator të vitit 1941 ju bashkangjitë edhe Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike. Në atë kohë, gjithë kundërshtarët e lutës kundër Gjermanisë, e njihnin këtë marrveshje si program të përbashkët. 5. Më 1 shtator të vitit 1928, një Asamble Kushtetuese e cila ishte zgjedhur me votimet që u mbajtën më 16 gusht të atij viti dhe që kryesohej nga Pandeli Evangjeli, vendosi me unanimitet të plotë për ndërrimin e formës së qeverisjes së Shqipërisë, duke e kthyer vendin nga Republikë, që ishte deri në atë kohë, në Monarki Parlamentare. Dhe duke shpallur kryetarin e Republikës, Ahmet Zogun, si Mbret të Shqiptarëve. 6. Në këtë pikë Mbreti Zog na pohon e konfirmon se Parlamenti Shqiptarë e ka autorizuar të drejtoj luftën për mbrojtjen e Shqipërisë. Në historiografinë Shqiptare të regjimit komunist nuk ka pothuajse asnjë fjalë për rolin e parlamentit në prag të pushtimit fashist Italian. Një temë në vete kjo për historianët. 7. Shumë Mbretëri Europiane të pushtuara nga nazi-fashistët në emigracion kishin qeveritë e tyre jashtë atdheut. Zogu po kërkon të njëjtën gjë dhe për Shqipërinë, në Stamboll fuksiononte në kushtet e një emigracioni qeveria e Koço Kotës, vetë Koço Koto si kryeministër i qeverisë rinte në Greqi, në vitin 1948 në Egjypt egzistonte një qeveri shqiptare në emigracion e emërtuar “Qeveria Mbretnore jasht shtetit” e drejtuar nga Mustafa Kruja. 8. Mbreti Zog është i vetëdijshëm se lufta për lirinë e Shqipërisë nga fashizmi e nazizmi do sjelli ndryshime të mëdha social-politike por thekson se Institucioni i Mbretit është i pazëvëndësueshëm.
Fan Noli ishte mendje ndritur dhe atdhetar. Kjo leter nuk eshte aspak ironi e fatit, por deshmi e largpamesise dhe atdhedashurise te Fan Nolit.