Te fundit
Historia ‘e heshtur’ e arumunëve të Durrësit
8 Shtator 2023, 18:19Sociale
TEMA
Edhe pse kanë lënë gjurmë në historinë e Shqipërisë dhe atë të qytetit, historia e komunitetit të vogël prej qindra familjesh të arumunëve në Durrës është pak e njohur.
Nga Gëzim Kabash
Një zonë kodrinore në kurorën bregdetare të Durrësit, ku ndodheshin stanet, bagëtitë dhe më pas banesat e komunitetit arumun të qytetit, vazhdon të ruajë edhe sot emrin lagjja “Stan” si shenjë e komunitetit që jetonte aty.
Në fillim të shekullit të kaluar, arumunët ishin një komunitet mjaft i njohur në Durrës. Me traditë të hershme në pritjen e përcjelljen e të huajve, qyteti i vlerësonte ata si njerëz punëtorë.
Arumunët ishin blegtorë, sipërmarrës e zanatçinj, që të gjithë të integruar në jetën e qytetit dhe të disa fshatrave bregdetarë pranë tij.
Por për vite me radhë kur vendi ishte nën diktaturë, pjesëtarët e komunitetit – një pjesë tregtarë të mëdhenj – e fshehën identitetin e tyre për t’i shpëtuar persekutimit.
“Prindërit merakoseshin se mos flisnim në rrugë apo me shokët mbi faktin që gjyshin tonë komunistët e eliminuan fizikisht nga që ishte tregtar i madh, apo nga ana tjetër që një nga kushërinjtë tanë, Nako Spiru, figurë e rëndësishme e luftës, pati një fund tragjik në vitin 1947,” kujton Petri Spiru, pjesë e komunitetit arumun të qytetit bregdetar. Spiru thotë se e mësoi historinë e familjes vetëm pas viteve 90’.
Anëtarë të tjerë të këtij komuniteti po ashtu mësuan për origjinën e tyre vetëm pas viteve ‘90.
“Të parët e mi kanë ardhur në Durrës nga Berati rreth 150 vjet më parë”, tregon Endri Jorgoni, duke nënvizuar se një pjesë e të dhënave për arumunët janë publikuar në revistën “Arumunët – vllehët”, e cila që nga fillimi i viteve ’90 u botua në rreth 50 numra, si në Tiranë edhe në Durrës.
Sipas Censusit të publikuar në vitin 2012, në Shqipëri jetojnë rreth 8200 vllehë ose 0.3% e totalit të popullsisë. Ata u njohën zyrtarisht si pakicë kombëtare në vitin 2017.
Së fundmi, historiani Hajredin Isufi është përpjekur të zbulojë historinë e komunitetit të vogël që është pjesë e historisë së qytetit bregdetar. Isufi thotë se për ta ka mungesë të të dhënave të shkruara dhe se bazë për historinë eshtë një libër i vitit 1912, i shkruar nga studiuesi arumun C. N. Burileanu “I Romeni di Albania” (Rumunët e Shqipërisë), botuar në Bologna. Autori i librit e ka vizituar Shqipërinë në vitet 1904, 1905, si dhe në periudhën 1906-1907 dhe sipas të dhënave të tij në këtë kohë në qytetin e Durrësit jetonin 2.000 banorë, nga të cilët 100 ishin arumunë.
Përveç qytetit, arumunët jetonin në fshatrat Shën Vlash, Sukth, Pjezës, Rreth dhe Rrushkull në fillim të shekullit të kaluar. Burileanu shkruan se gjeti rreth 239 familje arumune gjithsej.
Studiuesi saktëson se në Rrushkull kishte më pak arumunë, 11 familje, ndërsa shumica, rreth 100 ishin vendosur në fshatin Pjezës.
Sipas Burileanus, familja arumune Shallvari zotëronte një çiflik në Rrushkull; njëlloj edhe në fshatin Jubë, kishin pronat e tyre edhe Jorgo Goga, Vasil Spiru dhe Kristaq Spiru, që të gjithë arumunë.
Arumunët e Durrësit u specializuan në disa profesione pak të preferuara nga banorët e qytetit, si bakërpunues, kovaç, orëndreqës,, rrobaqepës, qëndistarë apo leshpunues. Studiuesi Isufi tha për BIRN se kur autori Burileanu e vizitoi Durrësin, arumunët ishin një komunitet kompakt dhe jetonin në harmoni me bashkëqytetarët e tyre durrsakë.
Autori veçon Pavli Terkën, një arumun e pasur që zotëronte shtëpitë e një lagjeje të madhe pranë portit, si dhe një nga hotelet e qytetit.
“Njeri shumë i kulturuar dhe me ndikim të madh në jetën e komunitetit qytetar mes banorëve muslimanë, orthodoksë e katolikë, Pavli Terka në atë kohë drejtonte komunitetin e arumunëve në Durrës”, shkruhet në libër.
Emrat kryesorë mes arumunëve të kohës përfshinin po ashtu Anastasia Moisiun, Miltiadh Shallvari, Spiro Golgota, ndërsa të njohura ishin edhe familjet Hodbari, Goga, Leka, Lazaridi, Mima, Papa, Anastasi, Sallabanda, Truja, Bakalli, Koja, Janku, Dovana, e mjaft të tjera.
“Mjaft prej tyre bëhen mbrojtës të alfabetit shqip me gërma latine, duke iu kundërvënë presionit grek që këmbëngulte për të shkruar alfabetin shqip me alfabetin helen”, thotë studiuesi Hajredin Isufi, sipas të cilit: “ata gjetën argumentin e tyre në fjalët e patriotit Pavli Terka “ne nuk mund të veçohemi nga bashkëqytetarët e tjerë, pavarsisht nga feja”.
Të njëjtin qëndrim mbajtën arumunët e Durrësit, por edhe ata të Kavajës edhe në fillim të viteve 1900, kur në qytet për interesa të vendeve të mëdha kishin hapur shkollat e tyre Greqia dhe Austro-Hungaria.
Studiuesi Hajredin Isufi në intervistën e tij për BIRN shquan përsëri qëndrimin e bashkëqytetarit arumun Pavli Terka, i cili në vlerësim të veprimtarisë së tij zgjidhet nënkryetar i Klubit “Bashkimi” në Durrës.
“Mihal Rama, një arumun tjetër i Durrësit në fillim të shekullit të kaluar njihej si publicist mjaft i zoti dhe kishte botuar artikuj me inicialet M. R. në të gjitha gazetat e kohës”, thotë Isufi. Studiuesi Isufi i ka lënë një vend të veçantë arumunëve në librin e tij “Feja dhe Flamuri” kushtuar klerikut patriot Dom Nikoll Kaçorri.
Isufi thotë se arumunët në Durrës, në 10-vjeçarin e parë të shekullit të XX-të kanë qenë në harmoni dhe bashkëpunim të plotë me komunitetet e tjerë të qytetit. Duke nisur nga luftërat ballkanike; në mbrojtjen e alfabetit latin; në përhapjen e arsimit kombëtar si dhe në ngritjen e flamurit kombëtar për pavarësi. “Nuk ka ngjarje historike në Durrës dhe në rrethinat e tij ku të mos jenë përfshirë arumunët”, thotë Isufi.
Një pjesë e pasardhësve të arumunëve vazhdojnë të jetojnë në qytetin antik mes bashkëqytetarëve, dhe nuk dallohen e as nuk bëjnë përpjekje për ta veçuar veten.
Megjithatë një interes për historinë e komunitetit është zgjuar sëfundmi. Endri Jorgoni, i cili në fillim të viteve 2000 ka përfunduar studimet në Kluzh, thotë se kohët e fundit ka nisur të përkthejë nga rumanishtja librin historik “Ditari i Dumitru Berciu – Instituti rumun i Shqipërisë”
“Nuk jam përkthyes, por e ndjej si detyrim që t’ia bëj të njohur familjes sime dhe komunitetit të arumunëve në Durrës,” përfundon Endri Jorgoni.
5 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Arumunët-Vllehët në Shqipëri janë disafish i numrit të deklaruar pasi nuk janë deklaruar si vllehë gjatë rregjistrimeve të kryera për arsye të ndryshme. Gjatë rregjimit komunist ndaj këtij komuniteti nuk ka patur asnjë persekutim, përkundrazi shumë figura të këtij komuniteti janë ndër më të shquarat e artit, kulturës dhe fushave të tjera. Komuniteti Vlleh i Shqipërisë ka kontribuar para, pas pavarsisë gjatë luftës për çlirim dhe pas tij me pushkë e penë si pjesa më vitale dhe patriote e popullit shqiptar. Nuk dua të përmend emra të mirnjohur të këtij komuniteti pasi janë tepër shumë. Fakti që shumica e këtij komuniteti nuk është deklaruar si vlleh në censuse është jo se nuk e dinë ose se nuk janë krenarë për prejardhjen e tyre por se Shqipërinë e kanë atdheun e tyre ku ndjehen po aq shqiptarë sa edhe vllehë.
...ti qe ke shkruar per arumunet e Durresit, qe nuk jane aspak te ndryshem nga ata kudo neper Shqiperi, i je ofenduar ne menyre te paskrupullt. Je nje mashtrues e falsifikues i historise, turp te kesh.
Shume i sakte komenti yt Genti! Per kureshtje, ne udheheqje te asja kohe kane qene : 1-Vangjel Cerrava, Naunka Bozo, Themie Thomai,Lenka Cuko, Simon Stefani, Prokop Murra ,Lambi Pecini me te shoqen Jorgjia Pecini,Pali Piska etj 2-Ne art : Mihal Popi,Melpomeni cobani, Vangjel Heba, Teodor Rupi etj 3-Ne sport : Vangjel Shundi(komentator), jorgji Shundi pedagog dhe arbiter, Mihal Gjika,Frederik Jorgaqi,Niko Buneci, Familja Hanxhari ne Tirane etj, etj Me kot mundohen te perbaltin kete komunitet se gjoja paska qene i persekutuat...kam dhe shume emra te tjere qe nuk po me kujtohen..miltiadh Profi dhe nje tjeter aktor me mbiemer Heba ne role dytesore, Eleni pashko, Todi dhamo pedagog, Leonidha dashi ish trainer ,Andon kona, vangjel koja, Prokop mima ej , etj
gjysma e Byrose Politike te Enver Hoxhes ishin arumune.
Shaqo djali, vërtet që ai ka folur vetëm për arumunët e Durrësit, dhe kështu nuk ka fyer askënd dhe aq më pak të ketë turp. Ai askund nuk ka thënë se nuk ka gjetkë nga ai komunitet, apo se të tjerë nuk janë të lirë të bëjnë të njëjtën gjë, si psh ti. Përkundrazi autori përmend se disa prej arumunëve në Durrës apo rrethinat, si psh Spirut, Sallabandat etj, tregojnë se të parët e tyre kishin ardhur nga Berati. Arumunët, përveç zonës Durrës-Kavajë në Shqipëri janë të përqëndruar më shumë dhe në Elbasan, Korçë (Voskopoja më e përme dura), në Berat etj. Di që ka një shoqatë kombëtare dhe besoj se ata merren me studimin e problemeve të komunitetit të tyre. Edhe ti mund të kontribuosh.