INTERVISTA/ Nexhmije Hoxha: Në 100 vjetorin e pavarësisë duan të zhdukin 50 vite tonat

Vejusha e diktatorit Enver Hoxha, flet për Janush Bugajskin në Albanian Screen.

Mirëmbrëma! Ju uroj sërish mirë se ardhjen në specialen e “Bugajski Hour”! Është një nder i madh për mua të kem këtë mbrëmje, në një intervistë ekskluzive, këtu në Tiranë, Nexhmije Hoxhën. Znj. Nexhmije, dëshiroj t’ju falënderoj që pranuat ta jepnit këtë intervistë. Jo vetëm në Shqipëri, por dhe në Shtetet e Bashkuara, shumë njerëz do të ndjekin me interes të madh atë ç’ka do na thoni. Prezantimi juaj s’është i nevojshëm për publikun shqiptar, por dhe për Amerikën. Studentët e historisë dhe të komunizmit ju njohin jashtëzakonisht mirë. Kjo na jep mundësinë të bisedojmë pak më gjatë. Dua ta nis duke thënë se unë vetë, kam qenë student i histories dhe i komunizmit gjatë shekullit të 20-të. Synimi i kësaj interviste është të sjellim mes nesh kujtimet tuaja, duke dhënë kështu një kontribut tjetër të madh për faktet historike. Faktet historike për historinë shqiptare, komunizmin dhe kështu me radhë. Besoj se ju keni qenë pjesëmarrëse e disa prej ngjarjeve më të rëndësishme që kanë ndodhur në historinë shqiptare gjatë shekullit të 20-të. Pyetjet e mia do përqendrohen në disa faza të veçanta të përvojës suaj si aktiviste dhe udhëheqëse, por dhe si vëzhguese e brendshme e procesit historik. Dua ta nis duke ju pyetur…Teksa hedh vështrimin prapa, përpara kohës së luftës, kur ishit ende e re, çfarë ju tërhoqi në veçanti te marksizëm-leninizmi, si në aspektin ideologjik ashtu dhe atë politik. Si u angazhuat aq thellë në fazat e para të lëvizjes komuniste shqiptare?

Së pari desha t’ju falenderoj për vizitën që më bëtë në shtëpi  dhe veçanërisht për intervistën që më propozuat. Është një nder për mua që të komunikoj me juve dhe faleminderit për fjalët e mira që thatë. Tema ishte shumë e gjerë, kërkesat tuaja ishin shumë të gjera. Unë do mundohem t’i përmbledh në disa pika dhe ju do më ndihmonit të më ndërprisnit dhe, të japë ato që  ju interesojnë veçanërisht juve. Kam parasysh që kam dhe gjëra që ju interesojnë juve dhe që i interesojnë edhe publikut që do të na shohë këtu në Shqipëri, por duke marrë parasysh edhe publikun nga vini juve. Lidhur me këtë do ta filloja me luftën Nacional-Çlirimtare, si i themi neve, ose lufta partizane si i thatë juve. Kjo është e para që na nxiti më shumë që të marrim pjesë në këtë lëvizje të madhe antifashiste. Përsa i përket jetës sime do të flas më vonë, ndaj do të filloj me rolin e  luftës Nacional-Çlirimtare, partizane.

Populli shqiptar është e njohur që gjithmonë ka luftuar për liri, pavarësi në shekuj, historikisht. Por, gjithnjë kjo luftë ka qenë me çeta të vogla, me komandant të njohur, ose me kapedanë, që luftonin kundër perandorisë otomane. Kurse, lufta  Nacional-Çlirimtare, qe një luftë e madhe, qe një luftë e lavdishme dhe ajo dallon shumë nga e kaluara, se për herë të parë kjo luftë u shtri shumë në territorin e Shqipërisë. Për herë të parë pjesmarrja e popullsisë ishte në mënyrë krejt masive. Për herë të parë në Shqipëri u njohën demonstratat massive. Këtu luajtën rol shumë studentët, rinia. Kur them studentët, nuk janë universitarë, se Shqipëria në atë kohë nuk kishte universitete, por nxënësit e shkollave të mesme. Kishim gjimnaz në Tiranë, atë të djemve, Institutin e vajzave me 800 veta, ishte teknikja amerikane, pastaj dhe në vende të tjera; në Korçë ishte liceu francez; në Shkodër kishte gjimnaz; në Elbasan pedagogjike. Domëthënë studentët bëheshin disa mijëra vetë, prandaj qytetet njohën demonstratat kundër okupacionit fashist, në fillim atë italian pastaj dhe më vonë. Një gjë tjetër e re ishte se gjithnjë  luftrat  çlirimtare, të paktën në Shqipëri, janë bërë nga fshati në qytet. Zbrisnin çeta të vogla, sado që të ishin, për të çliruar atë zonë, përfundimisht apo përkohësisht. Kurse, për herë të parë, qyteti ngjitej në male dhe siç thashë këto ishin disa mijëra. Me këtë bëhet një përmbysje e tërë jo vetëm në atë kohë lidhur me luftën, se  rinia mëson se si luftohet, kupton dhe ndërgjegjësohet më mirë në këtë drejtim, por edhe çon në hapjen e rrugës së emancipimit të të gjithë shoqërisë shqiptare dhe qe me të vërtetë një emancipim. Në kohën kur filloi lufta, mbreti  Zog, ose në regjimin e mbretit Zog, kishte gjithsej 630 intelektualë me arsim të lartë. Ju mendoni tani që gjithë këto mijëra, se janë aq pasi siç thashë vetëm instituti femëror kishte 800 vajza që dilnin mësuese. Ishin hapat e para që u bënë për të ndryshuar shoqërinë shqiptare.

Më falni që po ju ndërpres, por nga biseda juaj kuptova se gratë kanë luajtur një rol të konsiderueshëm gjatë lëvizjes guerilase. Kjo theu traditat e shoqërisë patriarkale dhe tradicionale. Cili ishte roli i grave në lëvizjen partizane?

Nga eksperienca ime, por që nuk është e vetme kjo eksperiencë, në kohën që u bë lufta në vitet 1940 në Shqipëri kishte shumë fanatizëm lidhur me gruan. P.sh nëna ime dilte me çarçafë dhe me perçe. Unë jam  nga  një zonë verilindore, nga Dibra, që tani bën pjesë në Maqedoni. Erdhëm  këtu në Tiranë që në 1928 si refugjatë, sepse në Manastir ku kam lindur nuk kishte  shkollë.  Unë u bëra 7 vjeç dhe familja ishte në vështirësi ekonomike se ishin pesë vëllezër, familje patriarkale. U shpërndanë vëllezërit ca këtu në Shqipëri, ca në Turqi. Pra erdhëm këtu për dy arsye: për çështje ekonomike dhe për shkollë. Unë fillova shkollën e parë fillore këtu. Tani merreni me mend  kur mbarova shkollën fillore- ishte fati i shumë vajzave ky- nëna ime mendonte: Mjaft, kaq. Dmth duhej dhe unë të vija çarçafin që kish mbetur nga sundimi ottoman në disa zona në qytete. Është  zona Verilindore, Shkodra, Shqipëria e mesme, por qytetet, se  në Shqipërinë e Mesme fshatarët dhe kudo në Shqipëri nuk kanë vënë kurrë çarçafë… dhe Kavaja disa vende. Kur erdhëm ne pastaj, këto i digjnim me ceremonira, derisa u zhduk. Me luftën time personale, se e doja shkollën, por më ndihmoi dhe mësuesja. Babai im ishte deri diku pak më liberal se ishte lidhur me grupet atje në Manastir për gjuhën shqipe. Ai i kishte mësuar edhe nënës të lexoj dhe atëherë ishte diçka e madhe që burri të merret me gruan. Kështu unë fitova dhe ndoqa Institutin femëror “Nana Mbretëreshë “quhej atëherë, 8 vjet. Ne kishim profesor shumë të mirë, të tërë të përgatitur jashtë, në Stamboll, në Vjenë, në Itali. Shkolla ishte shumë e fortë, me gjuhë të huaja dhe të tjera. Unë që në 1936 jam marrë me lëvizjen revolucionare, se kjo shtypje në familje, ose që shikoja në vajzat e reja ndikoi tek unë. Isha tip i tillë që lexoja shumë, dëgjoja shumë,  por edhe vuaja vuajtjen e grave dhe të vajzave, se unë fitova, por ato ishin të tëra në shtëpi. Takoheshim, rrinim bashkë. Që në 1936 unë kam shkruar dhe në shtyp. Ka dalë që unë e kam shpallur se do të vijë një ditë që ne do ta kalojmë këtë gjë dhe duhet ta kalojmë. Jam njohur me Qemal Stafën me lëvizjen komuniste, jam përfshirë në këto grupet komuniste që në 1937-ën. Pastaj, natyrisht, unë u përfshiva në lëvizjen e rinisë antifashiste,  u zgjodha në Komitetin Qendror të kësaj lëvizje ku sekretar politik ka qenë Qemal Stafa, i cili ishte një i ri i shkëlqyer, 19 vjeç. Ishte i dalluar në burgje. Për fat të keq, shoku  i afërt i Enverit, gjashtë muaj pas themelimit  të Partisë,  u rrethua në një bazë, që ishte si ilegale dhe u vra. Pra, unë u lidha që në 1936 – më bën përshtypje jeta e brendshme – isha lidhur me këta të Botës së Re, që nxirrnin revistën “Migjeni”. Ishin dy –tre gra aty të njohura me emra, por nuk është nevoja të ndalemi. Ishin  më të moshuara,  kështu që u lidha me to, bënim një veprimtari dhe lexonim. Do thosha se në mendonim për Bashkimin Sovjetik, por letërsia vinte nga perëndimi, nga Franca, se andej vinin studentët, vinin libra. Ndaj lexonim Barbyse, Ibsen, Ibanjez, Dikens, bile edhe Dostojevskin e Tolstoin, por të përkthyer. Pastaj, pasi plasi Lufta e Dytë Botërore dhe pas themelimit të Partisë Komuniste, neve u angazhuam për në luftë. Unë personalisht si anëtare e Komitetit Qendror të Rinisë  kam punuar dy vjet ilegale. Bëra  4 muaj mësuese, pasi mbarova Institutin. Nga demonstratat u kompromentova. Erdhën të më arrestojnë. Shpëtova. I ika arrestimit, u fsheha dhe qendrova ilegale për dy vjet. Kam punuar këtu në Tiranë, pastaj 9 muaj dola jashtë në male.

Dua t’ju ndërpres pak, para se të vazhdoni më tej. Partia u themelua në mënyrë të pavarur, apo mos ndoshta Bashkimi Sovjetik dhe jugosllavët luajtën një rol për themelimin e Partisë Komuniste Shqiptare.

Në këtë kohë që vendi ishte okupuar dhe plasi dhe Lufta e Dytë Botërore këto grupet tona komuniste ishin nja tre-katër. Unë kam qenë tek grupi I Shkodrës. Enveri ka qenë në grupin e Korçës. Nuk njiheshim. Jemi njohur pikërisht në këtë mbledhjen e rinisë që kemi bërë. Ata donin të bashkoheshin, por grindeshin me njëri-tjetrin, jo jam unë i parë, jo je ti e kështu që u kërkua ndihmë nga Jugosllavia, që të luante një rol arbitri për të bashkuar komunistët. Neve ju drejtuam Jugosllavisë se mund t’i drejtoheshim edhe Italisë, se kemi patur mjaft lidhje me komunistët italianë, por e para ata ishin okupatorë në vendin tonë dhe ishte më e vështirë, kurse me Jugosllavinë ne kishim dhe problemin e Kosovës dhe prandaj e gjetëm më të përshtatshme. Kanë ardhur këtu për të ndihmuar në këtë drejtim dy persona: Miladin Popoviç dhe Dushan Mugosha. Miladin Popoviçin e kemi çliruar ne vetë se ka qenë në një kamp këtu. E kishin arrestuar fashistët atje se ishte sekretar politik në Prishtinë. Në fakt, këtu ka një problematikë të tërë, se ndihma e tyre nuk ia vlejti, se vetëm sa e dëmtoi luftën tonë Nacional- Çlirimtare. Në ç’pikëpamje? Se akuza nga kundërshtarët tanë, nga pala kundërshtare ishte se Partia Komuniste Shqiptare ishte nën ndikimin e Jugosllavisë, kurse alergjia e gjithë shqiptarëve lidhur me Serbinë është shekullore. Pra, nuk ishte gjë e re lidhur me marrëdhëniet, por sidomos me trajtimin që i ka bërë shqiptarëve të Kosovës, dhe gjithë shqiptarëve që mbeten në trojet matanë. Kjo tezë ka rënë nga historianët tanë më të përgatitur, por edhe historianë kosovarë. Dhe vetë Gjilasi që ishte ideologu  i dytë i Titos, kur u nda nga Tito sigurisht e ka vertetuar, e ka deklaruar që nuk është e vërtetë. Por, unë mund të them që këto grupe u bashkuan dhe Enveri kishte një rol të veçantë në këtë drejtim. Pse? Sepse ai nuk ishte përzier  në asnjë grup në fillim, dhe më pas, pasi u kthye nga Franca, ai ishte profesor në liceun e Korçës. U lidh me grupin e Korçës. Kundërshtarët kanë përdorur tezën që Enveri nuk ishte i organizuar, por grupi i Korçës dhe kryetari i tyre e mori nga rruga se ishte dhe musliman se u duhej edhe një musliman pasi të gjithë ata të Korçës ishin ortodoksë. Kjo është një tezë shumë banale, ndaj dhe jam e detyruar të them dhe e kam përdorur këtë që: në 15 anëtarët e kësaj mbledhje 3 ishin intelektualët. Ishte një Koço Tashko, më i moshuari,  por që aty kishte një vend nderi , (të mos japë shumë hollësira). Thoshte jam lidhur me Kominternin edhe kishte ngatërruar shumë grupet, dhe kështu u vendos që ai të mos kish të drejtën të zgjidhej dhe u la mënjanë. Dy të tjerët ishte Enveri dhe Qemal Stafa, por Enveri ishte 12 vjet më i moshuar sesa Qemal Stafa dhe kishte një eksperiencë shumë më të gjerë se ai. Qemal Stafa  ishte 19-20 vjeç në atë kohë. Enveri kishte  një formim të dyanshëm nga një pikëpamje patriotike dhe revolucionare. Vinte nga një familje nga Gjirokastra. Gjyshi i tij ishte pjesmarrës në Lidhjen e Prizrenit, kurse xhaxhai i tij mori pjesë në mbledhjen e shpalljes së Pavarësisë në Vlorë. Kështu nga familja kishte këtë edukatë. Gjirokastra, gjithashtu, është në kufi me Greqinë dhe kanë pasur gjithnjë fërkime dhe kontradikta, jo vetëm me propagandën, por edhe me agresione. Dhe thonë që shtëpia e Enverit që është djegur më 1913 është një variant që është djegur nga grekët. Xhaxhai i  Enverit ka qenë shumë aktiv, ka qenë Kryetar i Bashkisë në Gjirokastër, ka marrë pjesë edhe në çetat me armë dhe një nga iniciatorët e Klubeve Patriotike. Pra, sa ishte në Gjirokastër, në moshën e re, në adoleshenën e tij, Enveri  pati një formim patriotik. Më pas shkoi në liceun e Francës dhe atje filloi edukimi lidhur me principet e revolucionit francez, dhe jo vetëm, pasi ai ishte shumë i dashuruar pas historisë, kishte  lexuar shumë. Ai u regjistrua në Monpelje. Qendroi tre vjet, por nuk e ndoqi përveçse një vit. Ju ndal edhe bursa që  ju dha në lidhje me rezultatet në liceun e Korçës. Ai e ndërpreu se ju dha botanikë dhe, ai nuk e donte botanikën, donte histori dhe çështje shoqërore. Kështu që pa interes, ai e la atë. Kjo çështje është përdorur shumë tani: jo  Enver Hoxha  nuk ka diplomë universiteti, por ai u lidh me të gjithë  grupet marksiste në Francë dhe i ndiqte ato vazhdimisht. U regjistrua më vonë në Belgjikë. Një histori tjetër kjo, që prapë e kundërshtoj. U bë konsull në Belgjikë, por nuk e bëri mbreti  Zog. Por, siç është rregulli bëjnë dhe Konsuj Nderi, dhe ai ishte një aristokrat belg dhe e mori si sekretar Enverin. Atje ai u regjistrua në Fakultetin Juridik. Ndoqi gjithë këto mitingjet e frontit popullor në ato vite, që bëheshin në Francë. Krijoi  lidhje  me gazetën “L’Humanite”, me Pol Vajan Kuturie. Kështu që ai e kishte një formim edhe revolucionar, por jo vetëm. Dhe që këtu kish një frymë rinia jonë. Ishte inteligjenca e re që po ngrihej,  e vjetra kish një farë formimi oriental. Dhe kështu në mbledhjen e parë, u mor një vendim i drejtë, që  për shkak të grindjeve mes grupeve  u vendos që asnjëri të mos zgjidhej kryetar dhe, se puna do ta tregonte. Kjo është përdorur se dalin dhe thonë: Ou! Zbulim, nuk është e vërtetë që Enveri është themelues  i Partisë. Por këtë nuk e ka thënë  as Enveri, as ne nuk e kemi thënë. Kjo është shkruar nga të tjerët më vonë . Në fakt  ai u dallua nga të tjerët, sepse u la si sekretar për Tiranën, kur u bë konferenca. Pse këtu në kryeqytet?.. Se këtu ishte lëvizja më e gjallë. Enveri jo vetëm që pati atë edukatë që unë thashë, por ai e njihte  të gjithë ambientin nacionalist dhe këtë e kishte krijuar edhe nëpërmjet kunatit të tij, burrit të motrës që ishte antizogist i emigruar, por edhe me të emigruarit shqiptar antizogistë në Francë, ai kishte krijuar një lidhje. Konareja quhej ajo e Parisit. Kështu që filloi punën me ta për të aktivizuar frontin Nacional-Çlirimtar. Një gjë që desha ta theksoj, kur u formua  partia më 8 nëntor të 1941 është fakt që në programin apo thirrjen që ju drejtua popullit nuk u vendosën parrullat e internacionalizmit proletar, por kryesisht bashkimi i shqiptarëve për çlirimin e atdheut, dmth bashkimi pa idelogji, pa marrë parasysh ideologjinë, fenë dhe krahinën. Në bazë të kësaj u thirr pastaj edhe mbledhja shumë e rëndësishme e Pezës në  shtator 1942. Aty  morën pjesë shumë nacionalistë, jo shumë, 15 veta ishin gjithsej, ku  kam marrë pjesë dhe unë si përfaqësuese e rinisë dhe e gruas. Për historinë e Shqipërisë ishte një fakt që për herë të parë  në një mbledhje të tillë me rëndësi historike kombëtare merrte pjesë një grua.Aty ishin të pranishëm edhe politikanë që kishin marrë pjesë edhe në Kongresin e Lushnjes- pjesë e historisë sonë këto- por në Kongresin e Lushnjes u vendos që Tirana të bëhej kryeqytet. Ishin të pranishëm edhe të tjerë, gjysma nacionalistë  dhe gjysma shokët tanë: unë nga rinia, Enveri dhe të tjerë.

Dua t’ju bëj një pyetje e cila është me interes të veçantë për historianët e rajonit. Mund të na jepni një ide se cilat ishin marrëdhëniet mes Enver Hoxhës e Titos, e thënë ndryshe mes Partisë Komuniste Shqiptare dhe komunistëve jugosllavë? Gjatë periudhës së luftës deri në vitin 1948, deri në prishjen e marrëdhënieve mes dy vendeve.

Në fakt neve fituam dhe çliruam vendin, por nuk qemë  në kushtet që të siguronim pavarësinë e vendit. Në Jaltë, siç e dini dy të mëdhenjtë e botës Çërçilli dhe Stalini, si të thuash me një laps të kuq ndanë zonat e influencës, dhe Çërçilli siç dihet mori Greqinë, kurse Stalini Jugosllavinë. Në këtë mbledhje nuk u përmend Shqipëria fare, por ishte kuptuar që Jugosllavia kishte planifikuar që Shqipërinë ta përfshinte nëFederatë, kurse gjithë plani jonë dhe ëndrra jonë  ishte- unë nuk e përmenda më parë- por Enveri gjatë luftës bëri aktivitete të veçanta që të përgatitej edhe Kosova, që t’i ngjitej Shqipërisë, pas përfundimit të luftës. Ai u mundua shumë se atje ishte gjendje shumë e vështirë, sepse ndërhynë nacionalistët, pranuan prishjen e kufirit, dmth u vunë në kundërshtim me Kartën e Atlantikut. Neve ishim plotësisht dakord me kartën e Atlantikut lidhur me ato dy çështje të mëdha: e para njëherë vetëvendosja,  që ishte e përhershme dhe për këtë janë bërë edhe dy mbledhje, ajo e Bujanit dhe një tjetër. Përsa i përket kufijve ne thoshim që gjatë luftës nuk na leverdis neve të prishim kufijtë, sepse duhet të pranojmë që kemi bashkëpunuar me gjermanët. Këshilloheshin shokët komunistë, shumë shkuan andej, u dërguan në Kosovë që të formonin një lëvizje kundër fashizmit, një lëvizje kundër këtij bashkimi artificial dhe të dëmshëm. Në rast se nuk do të pranohej kjo, ose nuk do ta kuptonin këtë, Kosova nuk do të kishte edhe atë pak autonomi  që e pati, por do të dënohej shumë rëndë. Kjo e Kosovës është një problem tjetër shumë i gjerë. Tito në fillim mendohesh për këtë, edhe Enveri e dinte që me anën e Federatës Ballkanike që kishte Stalini me Dimitrovin mund të zgjidhej edhe problemi i bashkimit të Shqipërisë dhe të Kosovës. Kjo ide ra pastaj më vonë, se Stalini pa që Tito donte ta drejtonte ky atë, bile në bisedime të zjarrta që po dalin tani, që po botohen nga arkivat ruse i thotë: Jo, jo, federatë Stalin, jo, jo federatë me Bullgarinë, dhe më vonë Shqipëria. Titoja i vuri bërrylin Dimitrovit. Mirëpo Enveri për federatën ka thënë: Ide e mirë dhe duhet punë e madhe për këtë. Kaq dhe kjo çështje ra. Por, sidoqoftë Jugosllavia, aq më shumë që kishte edhe një lloj  mbështetje nga Stalini dhe, unë them Enverit dy gjëra i lidhën duart- siç themi ne shqiptarët- në veprimin e tij të lirë. Menjëherë pas çlirimit, se ne morëm pushtetin,  ai ishte komandant i përgjithshëm i ushtrisë, u bë kryesor u  bë kryeministër,  ministër i Jashtëm dhe ministër i Mbrojtjes. I mbajti të tria, por i kishte duart të lidhura. E para, prej vendimit të Jaltës, që nuk mund ta kundërshtonim dhe e dyta, lidhur me indiferencën dhe injorimin nga ana e Stalinit të Shqipërisë. Deri në 1947, Shqipëria nuk kishte asnjë kontakt me Bashkimin Sovjetik, me udhëheqjen e partisë. Gjatë luftës nuk erdhi asnjë ushtar. Asnjë ushtar sovjetik nuk ka shkelur këtu. Nuk kishim asnjë lidhje me komandën atje, vetëm çfarë dëgjonim Radio Moskën, po në këtë mes edhe Radio Londrën, më shumë, çdo natë, por jo gjë tjetër.

Nëse s’do kishte qenë kundërshtimi i Stalinit, a do kishte këmbëngulur Tito më shumë për ta aneksuar Shqipërinë në Jugosllavi? A do të kishit rezistuar ju, qoftë dhe nga ana ushtarake, ndaj këtij veprimi? Kundërshtimi i Stalinit, prishja e marrëdhënieve në vitin 1948 mes Stalinit dhe Titos, nëse të gjitha këto s’do të kishin ndodhur dhe, nëse Tito e Stalini do të vazhdonin të ishin pjesë e Bashkimit, a do të ishte ushtruar presion i mjaftueshëm që Shqipëria t’i aneksohej Jugosllavisë? A e pengoi aneksimin e Shqipërisë kundërshtimi i Stalinit?

Unë dua të ndalem tek fakti se si u acaruan marrëdhëniet tona dhe që ndryshoi krejt vlerësimi i Stalinit lidhur me Shqipërinë. Ndryshoi komplet. Pse ndodhi kjo? Jugosllavët filluan t’ja kenë Shqipërisë me shumë hile.Gjillasi ka shkuar që në 1944  tek Stalini dhe ai e pyeti: Çfarë është ky popull?. Në 1946 ka shkuar Tito dhe ai e pyeti: A e njeh Enver Hoxhën? I tha: Jo. Mirë tha- ata kanë disa kundërshtime, por nuk është problem. Mirëpo, në atë kohë, në 1946, Stalini ishte njoftuar për manovrat  dhe gjithë prapaskenat që  u organizuan në  Berat. Kjo është një histori tjetër tani se çfarë bënë ata në Berat, në prag të çlirimit të Shqipërisë. Erdhën këtu dy vetë: Stojeviç dhe Dizareviç dhe ata morën gjoja një si mision ushtarak që erdhi shumë shumë vonë. P.sh anglezi kishte ardhur, ishin të parët. Por ata erdhen direkt dhe morën dhe Byronë dhe  merrnin pjese në mbledhjet e Byrosë. Organizuan edhe 4 veta nga të Byrosë, kundër Enverit dhe rrëzuan tërë vijën që ishte ndjekur deri atje, me shumë kontradikta- është histori tjeter. Merreni me mend, per 2-3 ditë do vinin në Tirane, ishte çliruar edhe Tirana, qeveria ku ishte zgjedhur Enveri,të gjithë kanë thënë- edhe mendimi im është – edhe studjuesit kanë thënë -edhe Enveri- sidoqoftë kur u rishikuan këto e tregoi që Tito nuk është se donte ta rrëzonte ose ta zëvendësonte, ishte një utopi, absurditet. Ai donte ta frikësonte, ta trembte që pas kësaj ai të ishte një udhëheqës, por i përulur. Në fakt kur ishte Tito dhe e tha këtë fjalë kapërceu Aleksandër Rrankovic. Ky ishte  Ministër i  Brendshëm, por  ishte më i  egri që  ka bërë kërdinë në 68-tën në Kosovë. Ai ndërhyri menjëherë dhe tha që Enver Hoxha, të gjithë antarët e Byrosë thonë që nuk është partiak i fortë, prandaj ne i kemi vënë Koçi Xoxën si më të vjetrin. Koçi Xoxe ishte një punëtorë teneqexhi. Ai kishte një aktivitet. Jo injorant, por ishte njeri pa kulturë, po ata e vunë, se ai popullin nuk mund ta zëvëndësonte në asnjë mënyrë, por si parti këta mundoheshin. Ai ishte nga Korça, ishte ortodoks me prirje maqedonase, jo greke se kështu janë ndarë atje, dhe vërtetohet me këto që tha Rankoviçi se edhe Enverin kishin arritur që ta vënë nën kontroll. Kjo njihet edhe në historinë e Partisë që bëri kërdinë në inteligjencën e partisë, bile dhe disa nga shokët e Enverit ai i vrau. Enveri donte të krijonte kontakt me Stalinin dhe vetëm tani në bazë të dokumenteve ruse – unë- se Enveri nuk ishte më, mora  vesh që Enveri i ka bërë një letër Stalinit në 1946 dhe i ka thënë se në të gjithë tentativat që po bën Jugosllavia ne kemi nevojë për ndihmën tuaj. Por, thotë se ne duhet të trajtohemi si vend i pavarur dhe i flet për tërë Beratin, çfarë ishte bërë atje, si mendonte ai për këtë çështje. Kështu, kur i thotë Tito: Jo do të rregullohet kjo punë- Po Berati?- thotë Stalini. Pra kishte vajtur fjala tek Berati. Dhe kjo del tani nga dokumentet. Pra filloi interesimi dhe filloi të dyshoj Stalini- thonë studiuesit. Dhe nuk i interesonte dhe donte ta ndalonte këtë ambicie të Jugosllavëve ndaj Shqipërisë. Unë kam një fakt tjetër pastaj që Nako Spiro, që ishte një nga anëtarët më aktivë që në luftë, si të thuash i dyti a i treti pas vrasjes së Qemalit në bashkëpunim me Enverin kanë pasë qenë në bashkëpunim  shumë të mirë gjatë luftës, por pas luftës si duket ai kishte ca pakënaqësira lidhur me personin e tij, që e vlerësonte shumë më lart. Në Berat ai bëri një gabim fatal. Ai i bëri  një letër  të shkruar në italisht me anë të Dizajereviçit, që ishte i rinisë, ia dorëzoi Titos kundër Enver Hoxhës, duke shfaqur pikëpamje për shokun e tij, por fshehurazi. Dhe kjo është një gjë e dënueshme sigurisht. As Enveri, as unë, as neve nuk e kemi ditur këtë gjë. Kur u ngrit çështja e akuzës ndaj Jugosllavëve dhe ja përdorën këtë si shpata e Damokleut dhe, kur ato e deklaruan  ky kishte ndryshuar pozicion, se e kuptoi kush ishin dhe u lidh prapë  me Enverin. Ky, meqë nuk kishte familje, vinte dhe hante bashkë me ne. Bënim si drekë pune bashkë. Unë isha prezent dhe po ju them se aty  planifikonin si të lidhemi me Bashkimin Sovjetik dhe, aty u vendos, meqë ky ishte Kryetar i një Shoqate shqiptaro-sovjetike, unë isha nënkryetare. Në 1 maj të 1945 shkuam në Moskë dhe ai u ngarkua që të shkonte në aparatin e Komitetit Qendror të Bashkimit Sovjetik,  ku të bënte një kërkesë  për një vizitë të Enver Hoxhës  dhe të delegacionit të Partisë Komuniste në Moskë. Ai nga ky takim erdhi shumë shumë i tronditur. Siç e morëm vesh, nuk takoi asnjë nga sekretarët, por e pritën atje në Drejtorinë e Jashtme. Megjithatë, Enveri  shkoi në Beograd, diku në korrik-gusht të 1946. Vizita e parë e Enver Hoxhës  në Beograd  si delegacion qeveritar dhe, atje u nënshkruan shumë marrëveshje për këtë miqësi, që ishin shumë të rrezikshme: për doganat, për valutën, për shoqëri të përbashkëta etj, etj. deri në çështje të ushtrisë. Enveri pastaj aty ngriti çështjen e Kosovës me Titon. Kokë më kokë, vetëm dhe i tha si do bëhet çështja e Kosovës, se Kosova na përket. Tito i tha që është e vërtetë që Kosova ju përket, por ne nuk e bëjmë dot tani këtë hap. Nuk jam duke e cituar fjalë për fjalë, por kjo  ishte në thelb, sepse këtë nuk do ta lejonte Serbia dhe kjo do të na krijonte problem. Mirëpo para kësaj vizite dhe që dihej se ai do të shtronte çështjen e Kosovës dhe u fol për nënshkrimin e marrveshjeve që e bënin Shqipërinë shumë të varur. Ky është dokument, që ka folur me ambasadorin. Dhe tani  dokumentet dalin që ambasadorët e çdo vendi, qoftë Laurentievi në Beograd, qoftë ky në Tiranë bënin raportet e këtyre bisedimeve. Kështu që Stalinit i kishte shkuar ky raport para se të shkonte Tito atje. Natyrisht ia ngriti Titos një çikë këtë çështje, dhe dukej se situata po precipitonte. Pas kësaj erdhi menjëherë vizita e Enverit në Moskë, dhe shkoi Enveri bashkë me të  në korrik të 47. Pas kësaj Tito u aktivizua aq shumë saqë për çështjet ekonomike, bënin plane. Ata i thoshin tanëve nuk duhet të konsideroni Shqipërinë, është pjesë e Jugosllavisë, haptazi. Ajo qe pika e fundit e gotës së ujit. Dhe pastaj qe vendimi i tyre për të çuar dy divizionet në Shqipëri, sepse kishte plasur lufta civile në Greqi dhe gjoja për të mbrojtur Shqipërinë. Tito këtë e bëri pa marrë aprovimin e Stalinit dhe bile një leje jo direkte të Enverit. Enveri dyshoi dhe më pas Stalini i tha stop kësaj çështje. Ky ishte fundi, që edhe Stalini kuptoi se Tito po merrte një rrugë tjetër. Më pas erdhën letrat e Molotovit dhe Stalinit lidhur me Jugosllavinë, sepse nuk i  interesonte ky veprim pavarësie i Titos. Kjo i prishte dhe politikën Stalinit, qoftë lidhur me Greqinë dhe marrëdhëniet që kishte me aleatët, ende ishte kjo fryma e aleatëve. Mund të them që edhe Shqipëria, Partia Komuniste, dhe Enveri vetë, ka ndikuar tek Stalini ose ka ndihmuar Stalinin që të kuptoj. Fakt është që Stalini  e priti pesë herë, jo në Moskë. Në Moskë ka shkuar shumë herë, por me Stalinin është takuar pesë  herë, edhe takime kokë më kokë: Ai, Stalini dhe  përkthyesit tanë. Stalinit i interesonte të merrte vesh. Ai kishte burime të  tjera pa diskutim, por njëherë e pyeti shumë në hollësi lidhur me popullin shqiptar, si rrjedh, nga ka ardhur. Njeri që kishte interesa shumë për gjuhën, kulturën, zakonet etj. Sidomos ai u informua mirë lidhur me Jugosllavinë, në thellësi lidhur edhe me Greqinë.

Dua t’ju ndërpres pak…Pak më parë, ju përmendët Kosovën. Pas vitit 1948, prishjes së marrëdhënieve mes Bashkimit Sovjetik dhe Jugosllavisë dhe më pas, mes Shqipërisë e Jugosllavisë, cila ishte politika që ndoqi Tirana lidhur me çështjen e Kosovës, dhe me atë të territoreve jugosllave ku pjesa më e madhe e popullsisë ishte shqiptare? Ishte kjo një politikë e vërtetë? Shumë persona shprehen se ajo e la pas dore çështjen kombëtare. Si do ta përshkruanit ju atë periudhë?

Kur u prishëm me Jugosllavinë, Enveri i bëri një letër Stalinit, ku i propozonte se çfarë duhej të bënim tani për të rrëzuar Titon, dhe thoshte që ta ndërmarrë këtë gjë Kosova, dmth forcat në Kosovë, apo duhet që të presim ta bëjmë të gjithë bashkë, me gjithë popujt e tjerë, popujt e Jugosllavisë. Përgjigja  e Stalinit ishte: Në asnjë mënyrë nuk duhet të ndërmerret një gjë e tillë, pra një kryengritje e armatosur për të arritur këtë gjë. Tha që këtu duhet të kemi shumë kujdes në vazhdimin e politikës.  Këtu unë përfitoj të bëj një karakteristikë tjetër të Enverit,  që në shumë çështje, – mirë që në këtë ai e kuptoi që ishte shumë i avancuar dhe mendonte se mund të arrihej kjo,- por qoftë në këtë rast qoftë edhe në raste të tjera si në atë të Greqisë, ka patur shumë kujdes në ekulibrin politik lidhur me shtetin. Nuk është e rastit që Enveri la pozicionet e tij si kryeministër dhe të tjerat dhe u bë vetëm Sekretar i Partisë dhe mua personalisht nuk më ka ardhur mirë. Në qoftë se do të ishte në  pozicion shtetëror qoftë President -megjithëse dhe të huajt Zoti President i  thoshin gjithnjë- ai nuk mund ta bënte këtë luftë kundër titizmit, dhe që e bënte si luftë ideologjike. Në këtë mënyrë mbronte Kosovën dmth i tregonte Kosovës që unë nuk jam me Titon. Tito është trockist. Pra lufta ideologjike ishte veshur me një interes tjetër në thelb, ndaj dhe këtë Enveri mund ta bënte në pozitat e partisë, nuk mund ta bënte nga pozitat e Kryeministrit. Kështu marrëdhëniet shtetërore me Jugosllavinë vazhduan. Nga ana tjetër, pra nga ana e Jugosllavisë pas 1948, ikën Dapçeviç, disa të tjerë, Hebrang, pra u krijuan grupet kundra Titos. Nga Mali i Zi – Jadapçeviç ishte malazez, dy vëllezër ishin- erdhën këtu të krijonin Parti Komuniste, por që të vepronin nga Shqipëria kundër titizmit, kundër Titos. Enveri e quante shumë të rrezikshme këtë se mund të konsiderohej si provokacion dhe i kërkoi Bashkimit Sovjetik që të bënte diçka, se nuk na interesonte një gjë e tillë dhe ata shkuan në Rumani, dhe që andej vijuan punën e tyre, që nuk e ndoqëm neve. Lidhur me Kosovën vazhdoi kjo propaganda  indirekte. Ishim shumë të kujdesshëm. Ishte një periudhë pak e rënë si të thuash. I ruheshim provokacioneve të tanëve, që iknin andej, sepse i aktivizonte Tito në radio kundër Shqipërisë, por dhe të tjerë që iknin si antititistë. Ne nuk e dinim çfarë ishin ata. Këtu ka luajtur rol shumë të keq edhe Ministria e Brendshme, e cila doli që ishte e lidhur me ta dhe si të thuash kjo punë nuk ishte shumë e qartë. Këtu ka pasur edhe gjëra jo të pëlqyeshme. Tjetër gjë pastaj kur ndryshoi. Erdhi 1968 p.sh sulmi i Çekosllovakisë. Teoria e Brezhnjevit e sovranitetit të kufizuar, ku Shqipëria e ndjeu veten të zbuluar. Megjithëse kishim dalë nga traktati i Varshavës, por kishim frikë se mos në bazë të kësaj teorie të sulmohej edhe Shqipëria, ndaj dhe filloi ajo  faza e politikës diplomatike – direkt me Titon. Për Titon, Enveri nuk ka lënë gjë pa i thënë e pa e cilësuar me emra, por këtu filloi mesazhet me anën e ambasdorëve të caktuar dhe i tha Titos se në qoftë se trupat sovjetike kalojnë nga Kosova për të sulmuar Shqipërinë, cili do të ishte qendrimi i tij. Tito ju përgjigj në moment që sovjetikët nuk  shkelin dot asnjë pëllëmbë tokë jugosllave, nuk do ta lejojmë. Pas kësaj jo vetëm ato marrëveshjet kulturale, por erdhi Kushtetuta jugosllave e 1974.Enveri atëherë kosovarëve ju tha se tani, natyrisht ata nuk fituan gjithçka por fituan një lloj autonomie, se duhet të shfrytëzonin kushtetutën.Në bazë të kësaj filluan shkëmbimet e Shqipërisë me Kosovën, me profesorët tanë në Universitete,  u bë një gjendje krejt ndryshe si të thuash që e ndjen shumë edhe kosovarët edhe neve. Kur vinin njerëz, Enveri i takonte dhe i pyeste lidhur me gjendjen. Pra ishte një periudhë e mirë. Krahas kësaj janë disa fakte të tjera indirekte, p.sh vinin personalitete të shquara kosovare, patriotë me emër atje në Kosovë, nganjëherë shokë që ishin më revolucionarë. Duraku ishte babai i  një heroi kosovar dhe e pyet Enverin si të bëjmë a mund ta shpallim Kosovën republikë, duam të shpallim Kosovën Republikë.Po mirë i tha Enveri si do ta priste Jugosllavia këtë gjë, si e keni gjykuar, por për mendimin tim dy republika shqiptare sikur nuk shkon, megjithatë ju mund të bëni si të doni. Pra nuk u jepte direktiva, i linte të vendosnin vetë. Dhe në 1981 kur u ngrit rinia dhe kërkonte Kosovën republikë, Enveri megjithëse në atë periudhë ka qenë mjaft i sëmurë, menjëherë vendosi- se u gjakos rinia, më shumë se 200 vetë u vranë atje- dhe tha: neve jemi me rininë. Po, Kosova Republikë.

A pati bisedime në vitin 1981 për ndonjë ndërhyrje ushtarake nga ana e Shqipërisë në emër të protestave të popullit kosovar, i cili kërkonte statusin e republikës? E thënë ndryshe, a mund të përshkallëzohej situata në 1981?

Jo. Madje këtu ka një problem që ka mbetur i paqartë, sipas mendimit tim, se janë disa gjëra që kanë dalë pas vdekjes së Enverit. Unë nuk e shpreh dot si e mendonte ai, por konkretisht: E para është pak e çuditshme se si Enver Hoxha nuk kishte dijeni që po ndodhte diçka në Kosovë, jo vetëm kur po përgatitej, por edhe kur plasi. Ai meqë kish kaluar një krizë,  shkuam në Vlorë për pushime, në prill kur ndodhën ngjarjet dhe mori  në telefon Mehmet Shehu. Natyrisht zbrita unë poshtë dhe fola. Mehmet Shehu më foli me një zë jo të natyrshëm të tij, ngadalë e ngadalë: ka ngjarë  diçka në Kosovë. Atje kanë plasur demonstrate. Madje një delegacion pedagogësh që kishim atje, kishin mbetur të izoluar, mezi kishin marrë leje për të dalë në Kukës. Shkoj shpejt dhe i them Enverit këtë. Enveri në moment thirri makinat dhe tha kthehemi në Tiranë, dhe u kthyem. Tani unë dhe tre ditë të tëra, menjëherë shkoj, jo në shtëpi, por atje ku mblidheshin këto,  se kishim një si klub ne, jo zyrë se ishte pasdreke në mbrëmje, në shtëpinë e partisë thuhej.  Mblodhi Byronë atje dhe tha çfarë është kjo? Dhe u mobilizuam natë dhe ditë, dhe u shkruajtën tre artikuj mbështetës që kanë mbetur në histori. Nuk kanë firmën e Enverit, por janë pothuaj të shkruajtura nga Enveri dhe ky mobilizim ishte aq i madh saqë në përfundim të kësaj në maj, ata thoshin që e kemi nxitur neve këtë lëvizje. Neve e mohuam këtë, dhe pastaj ai pësoi krizën më të rëndë të zemrës, nga lodhja e madhe. Tani meqë janë botuar këto dhe diskutohen shumë gjëra- atëherë një gjë thoshte Enveri që po sikur të jenë dorëzuar planet operative? Në 1981 kish ndodhur dhe ajo çështja e Mehmet Shehut, pas vetëvrasjes së tij, pra po sikur të jenë dorëzuar planet operative siç thoshin ata?. Kështu që unë e vë tani pikëpyetjen se si ishte e mundur që Enver Hoxha nuk ishte në dijeni se çfarë po behej andej, kush e ndiqte këtë çështje?. Të mos  dinte Ministria e Brendshme?. Neve dinim edhe mizat që fluturonin lart,  ose nuk hynte dot njeri atje, dhe të mos dish që diçka po ndodhte atje dhe të mos e dinte Enver Hoxha?. Unë isha në korent dhe dija çdo gjë që i thuhej atij dhe do e merrja vesh sidomos në një gjë të tillë që ishte dhe publike, nuk ishte një gjë tepër sekrete. Pra nëse ka patur ndërhyrje nga Shqipëria për diçka ka qenë nga grupi agjenturor, që i interesonte, që ishin në shërbim, Kadri Azbiu sidomos, se Mehmet Shehu ka qenë një çikë më ndryshe. Kadri Azbiut i tha:  “ke mbaruar ti, vrit veten”. Pra Ministri i Brendshëm nuk raportoi them unë. Ka një gjë tjetër pastaj,- kurse për këtë si përgatitje të përgjithshme kanë dalë këto në shesh tashmë, -njëherë e pyeta Enverin sa jemi ne të përgatitur. Më ka thënë ca gjëra, jemi për kaq vjet deri tek buka, ushqimi. Këto ishin masa strategjike që u morën në rast se do të sulmohej Shqipëria, ose do të krijohej një gjendje e tillë në Jugosllavi, në tërësinë e saj. Shqipëria duhet të ishte e para. Në fakt, kur u hapën armët u pa që kjo ishte e vërtetë. Nuk është e vërtetë një gjë tjetër dhe këtë po e them publikisht – është thënë nga dikush, nga ushtarakë, ose të tjerë lidhur me  traktatin e Varshavës, -dikush nga këta të partisë, kush ishte atëherë, i paska propozuar Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut, që neve jemi gati që t’ju ndihmojmë juve edhe lidhur me çështjen e Kosovës, nëqoftëse juve ktheheni në traktatin e Varshavës. Unë nuk mund të besoj se mund të pranoheshin gjëra të tilla.

Dua t’ju pyes për ndarjen e Shqipërisë nga Bashkimi Sovjetik, pas vdekjes së Stalinit. A e shtyu Nikita Hrushovi Tiranën të bashkohej me Titon? A ishin ata një shtysë për krijimin e një konfederatë të re, apo për një bashkëpunim të ri mes Tiranës dhe Beogradit? Dhe cili ishte reagimi i Enver Hoxhës ndaj këtyre presioneve, apo ndaj këtyre ndikimeve nga Moska? Përpara ndarjes me Bashkimin Sovjetik, kur Nikita Hrushovi donte të rindërtonte marrëdhënien me Jugosllavinë, a u shty Shqipëria të krijonte një marrëdhënie të re me Titon, dhe cila ishte përgjigjja e Enver Hoxhës? Bëhet fjalë mes viteve ’56 dhe ’61.

Pas ardhjes se Hrushovit në pushtet marrëdhëniet  Shqipëri- Bashkimi Sovjetik ndryshuan krejtësisht. Sepse  siç e dini Hrushovi ndryshoi gjithë vijën politike të Bashkimit Sovjetik, afrimin me Titon, rehabilitimi i Titos,nga dënimi që i ishte bërë , dhe jo vetëm lidhur me Jugosllavinë. Ai kërkoi nga të gjithë partitë e demokracive popullore që të rehabilitonin të gjithë ata që kishin dënuar, që ishin agjentë të Jugosllavisë. Erdhi dhe kongresi i 20-të. Jo në raport, por në Kongres  filloi një presion, një ndërhyrje e paparë ndaj partive komuniste. Ndërsa të tjerët nuk patën shumë probleme se qenë dakord me këtë ndryshim vije. U arrit deri në konflikt siç ishin ngjarjet e  Hungarisë, por edhe në vende të tjera ku paqësore ku me luftë  i pranuan këto ndryshime, këto rehabilitime të Rajkut, në Bullgari tjetri, pra që të koordinonin orët me Hrushovin, pra për të qenë dakord. Kurse Shqipëria nuk mund ta bënte, nuk pranoi. Këtu ka qenë një vështirësi, ka manovruar Enveri shumë që edhe të pranonte Kongresin e 20-të në përgjithësi, por nuk donte dhe nuk pranoi që të dënonte direkt Stalinin se e gjykonim ndryshe. Konkretisht, në Kongresin e 20-të ishte i ftuar edhe Enveri. U bë pjesa e parë që nuk kishte raportin, kam qenë edhe unë, isha me gratë, me bashkëshortet e tyre, dhe në një krah kisha gruan e Molotovit, dhe në një krah atë të Hrushovit.  Kjo e Molotovit ishte shumë e trishtuar, as nuk mori pjesë tek përshendetjet, se në fakt siç u mor vesh menjëherë pas Kongresit të 20-të, Molotovi ishte në fatkeqesi dhe u pushua. Pastaj u bë raporti, dhe  në raport nuk asistuam, të paktën neve, por unë di që edhe grupet e tjera, e bëri  brenda për brenda. Ky raport ju nda të gjithë kryetarëve të Partive Komuniste që ishin prezent në Moskë, dhe atë natë, Enveri diçka lexonte. Nuk erdhi për të fletur. Iku në hotel ku ndodheshim, ishte bashkë me Mehmet Shehun dhe ishin jashtëzakonisht të preokupuar se aty ishte i gjithë demaskimi i krimeve të Bashkimit Sovjetik. Këtu ishte tërë problemi për neve, tërë vështirësia, se ne kishim bërë propagandë për Bashkimin Sovjetik, dhe në Shqipëri, Stalini admirohej për arsye që lidheshin me kohën e luftës, megjithëse siç thashë as kishim ardhur në Bashkimin Sovjetik as kishim patur ndonjë kontakt,por vetë lufta, trimëria që u tregua atje. Dhe ky ishte një problem. Problem tjetër si parti ishte pastaj që ne nuk mund të pranonim rehabilitimin  e Koçi Xoxes në asnjë mënyrë, se ishte shumë e faktuar që ai ishte agjent  i jugosllavëve dhe kish bërë shumë të këqia në Shqipëri edhe ndaj njerëzve që i kish përsektuar. Në një konferencë që u mbaj në 56-ën, në Shqipëri, njihet si Konferenca e Tiranës, para kongresit të Partisë, – aty morën guximin një pjesë e delegatëve të përgatitur për të nxitur  agjenturën-  ambasada direkt – u zbulua pastaj ambasada jugosllave që ishte në bashkëpunim edhe me agjentët e Hrushovit. Në Kongres morën pjesë delegatë që kishin studiuar në Bashkimin Sovjetik dhe kishin  një simpati të veçantë për Bashkimin Sovjetik, dhe ata pranuan në veten e tyre vendimet  e këtij kongresi.Ata kërkuan që të rehabilitonin. Nuk kërkuan për Koçi Xoxen, por për dy të tjerë që kanë qenë anëtar të Byrosë Politike. Kështu lëvizi dhe në Shqipëri dhe në fakt kur kjo dështoi me ndërhyrjen e Enverit se i hapi kartat para konferencës,  tha: pa ngrihu ti çfarë bëje ti me filanin, në makinë, pse kështu, pse ashtu, dhe u duk që kjo ishte diçka e organizuar. Kjo shqetësoi Titon i cili për herë të parë në një fjalim kërkoi që të rrezohej Enveri. I bëri thirrje popullit shqiptar që ai duhet të rrëzohet. Kurse Hrushovi ndoqi një rrugë tjetër, të pajtimit, të lajkave, sepse kishte interesa krejt të veçanta për Shqipërinë si vend strategjik.  Kishte planet e tij lidhur me ngritjen e bazave të flotës së nëndetësve  për të zotëruar të tërë Mesdheun dhe për të krijuar një bazë të raketave.Unë kam qenë prezent kur erdhi Hrushovi këtu, çfarë foli në praninë tonë me Malinovskin. Në Vlorë i tha ç’na duhet Gjermania neve për raketat, shiko çfarë është këtu,  e ke në pëllëmbë të dorës Mesdheun. Ose kur ishte në Butrint i tha Enverit prapë të bëjmë këtu dhe e kemi në dorë Greqinë me këtë. Kjo gjë e revoltoi Enverin, prandaj i përgjigjem pyetjes suaj që precipitoi gjendja lidhur me sjelljet e Hrushovit ndaj Shqipërisë por kjo ishte kulmi që e vendoste Shqipërinë në një pozitë të vështirë. Ai në fakt bazat i ngriti këtu, por erdhi një ditë pastaj që këto na i përdori kundra nesh, kur neve mbajtëm qendrim në mbledhjen e përgjithshme të partive komuniste në Moskë. Por  kjo ishte ajo vendosmëria e Enverit. Me rreziqet që kishim i tha: po të duash merri, por fillon luftën. Sazani u mobilizua dhe pastaj ai vendosi të pranonte që katër ti mbanim neve katër ti merrte. Kështu që ne u ndamë nga Bashkimi Sovjetik. Megjithëse u bashkuam me Kinën do të them se pse, por kinezët në mbledhjen e Moskës ishin të lëkundur.

Përpara se të flasim për Kinën, dua t’ju bëj një pyetje. Pas ndarjes me Bashkimin Sovjetik, në 61-shin, a duhej që Uashingtoni të ishte drejtuar më shumë nga Shqipëria? A kishte mundësi për njëfarë bashkëpunimi mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë në atë kohë? Cili do të ishte reagimi i Tiranës ndaj një sjellje të tillë?

Unë mund të them se këtu në Shqipëri kjo ndarje me Bashkimin Sovjetik u prit mirë se populli ynë ishte patriot dhe ndjeu se ka diçka që po rrezikonte pavarësinë e Shqipërisë, prandaj nuk diskutohet, unanimisht mbështetën partinë e Enverit.Në mesin e intelektualëve pati diskutime që atëherë nuk u thanë haptazi, por më vonë kur u përmbys gjendja kanë kritikuar Enverin dhe partinë se  në këtë moment shumë të përshtatshëm të ndarjes me Bashkimin Sovjetik, të mos kërkonim një aleat aq larg sa çishte Kina dhe si Kina, por ishte rasti që ne të lidheshim me perëndimin dhe të kërkonim ndihmë. Kjo është ngritur në diskutim kur Enveri nuk ishte më, por e kam përballuar unë dhe, unë shpreh mendimin tim personal në këtë drejtim. Kur ishim neve atëherë, partia jonë dhe Enveri si të thuash bëmë tentativa në këtë drejtim, po perëndimi nuk donte që ta prishte me Bashkimin Sovjetik për Shqipërinë. Tentativa kish bërë më parë, bile thuhet bëri provë me Shqipërinë me atë komplotin e anglezëve, pra  çdo të bënte Bashkimi Sovjetik nëse ata do të ndërhynin në Shqipëri. E gjithë ajo histori, dështuan ato që bëri, dhe vetë Blair më vonë tha se ne kemi dështuar me Shqipërinë, me agjenturën tonë. Pra, në debatet që janë bërë në këtë drejtim, unë jam përgjigjur që perëndimi duhet të bënte, dhe në fakt nuk bëri sa duhet, dhe nuk e mbështeti këtë guxim të të voglit me të madhin, që bëri Enveri në mbledhjen e Moskës, që demaskoi Hrushovin. Nuk bëri zhurmë shtypi perëndimor, dhe ndihmat p.sh u bënë disa tentativa nga biznemenë francez,  erdhën 30 – 40 veta më zhurmë të madhe . Dhe me sa di unë nga ana e Shteteve të Bashkuara më shumë ngrinin çështje  jo për të ndihmuar, por më shumë të zgjidheshin disa probleme që kishin mbetur pa u zgjidhur, si  të pronave, por natyrisht edhe të marrëdhënieve. Kurse çështja kryesore që ne u lidhëm me Kinën, sikur edhe ti kishim përmirësuar marrëdhëniet në drejtim të perëndimit, nuk ishte thjesht ideologjike. Bashkimi Sovjetik në 15 vjet na ndihmoi dhe ishte periudha kur edhe vetë ishte i dobët, kur edhe Shtetet e Bashkuara e kanë ndihmuar Bashkimin Sovjetik, pas daljes nga lufta se doli më i dërrmuar sesa aleatët. Por si do të bënte Shqipëria tashmë me planet që kishte lidhur me industrializimin e  mëtejshëm, me modernizimin e mëtejshëm të bujqësisë, lidhur përgjithësisht me ngritjen e nivelit ekonomik të vendit. Vetëm një vend si Kina  mund të jepte aq sa na dha. Dhe në fakt në 18 vjet, se aq zgjati, na ka dhënë  më tepër, jo vetëm se zgjati tre vjet më shumë, na ka dhënë shumë më tepër sesa Bashkimi Sovjetik. Kur ai nuk ishte në gjendje t’i plotësonte vetë këto që kërkonim. P.sh kërkuam azotikun se e kishim të vështirë për plehrat kimike, e bleu në Francë, Kina, dhe e bleu me valutën e saj dhe na e dha. Pra kishte lehtësira të tilla dhe në fakt në këtë periudhë Shqipëria bëri atë industrializimin e fuqishëm me hidrocentralet dhe me të gjitha objektet industriale, që i  duheshin për një zhvillim të tillë. Po them edhe diçka për të qeshur lidhur me këtë temë. Thonë  pse nuk u lidh, por që të lidhej Enveri duhej të bëhej si Titoja dhe do të ishte shumë mirë që Enveri të ishte bërë,  të ndryshonte vijën – me ironi kjo- se dhe për mua do ishte mirë se do të shihja, do shëtisja siç shëtiti Titoja me atë anijen e tij dhe me lopën nga pas. Kish një lopë ai që e përdorte. Dhe maharaxhait e Indisë do më kishin mbushur mua me diamantë etj. Këtë e kam bërë edhe një çikë nga revoltimi se thoshin se Enveri mbajti këtë qendrim në Moskë se ishte në rrezik pushteti i tij. Këtë e kanë ngritur vazhdimisht, kjo më revolton mua shumë. Ai në asnjë rast që ka marrë këto vendime, nuk ka parë interesin personal. Çfarë fitoi, çfarë na la neve? Tjetër gjë që personi i tij ishte i lidhur me çështjet e vendit, çfarë na la neve, ja në këtë dhomë na la. As kjo dhoma nuk është imja madje. Letra na ka lënë, dokumenta, asnjë shtëpi, asnjë  gjë. Kjo më revolton, ai e ndjente për detyrë përgjegjësi, dhe arsyeja që ne u lidhëm me Kinën ishte kjo. Pastaj ndryshoi edhe politika e Kinës, vizita e Niksonit, dhe kthesa  e politikës së Kinës. Prapë nuk është çështja këtu që ne kritikuam Kinën se pse me vizitën e Niksonit ndryshoi politikën. Jo ne prapë ngrinim ato çështje ideologjike jo imperializmi amerikan etj,etj që kishte folur Kina vetë, se Enveri ka thënë edhe këtë ama që Kina, udhëheqja kineze nuk ka një politikë të jashtme të caktuar, është e lëkundur në politikën e jashtme. Me shumë lëkundje aq sa tha në një moment që ne të bëjmë një OKB të veçantë. Ishte në një moment që ishim prishur  me Bashkimin Sovjetik edhe neve si Shqipëri.Çfarë politike është kjo që ti bën aleancë me japonezët lidhur me një shtet që fundi ke interesa që të jesh në marrëdhënie të mira edhe në shumë gjëra të tjera. Vetëm një gjë është që në politikën tonë të jashtme Bashkimi Sovjetik na pengonte shumë p.sh në OKB nuk mund të merrnim qendrime për shumë gjëra  që diskutoheshin atje. Ne kishim mendime të ndryshme p.sh probleme të tilla si Qiproja fjala vjen që duhet të mbështesnim Greqinë apo Turqinë, dhe këtu prapë them se si manovronte Enveri në këto raste që bisedonte dhe me grekët për ekulibër dhe i thoshte si mendoj unë për këtë gjë dhe me turqit. Që nga Undra p.sh pse nuk morëm ndihma nga Undra neve. Bashkimi Sovjetik kishte këtë politikë jo edhe jo. Kina nuk ndërhynte në qendrimet tona, pastaj kur u prishëm me Bashkimin Sovjetik neve mbajtëm qendrim të hapur në OKB për shumë gjëra dhe u bënte shumë përshtypje këtyre vendeve të Afrikës. Në ministrinë e Jashtme duhet të jenë vandak radiogramet që vërtetojnë se çfarë thonin ato që: lum si juve që jeni krejt të pavarur, sepse neve nuk mundemi të jemi të tillë etj,etj. Dhe në çështjen e Niksonit, ishte prapë çështja e Kosovës, se në atë ndryshim politike që u bë hoqën dorë nga Shqipëria që e donin një fanar në qendër të Europës. Na dhanë një radio të fuqishme që dëgjohej në të gjitha vendet e Amerikës Latine. Më vonë, siç kam dëgjuar tani që duan të bëjnë një bazë aviacioni këtu, e kanë në Turqi një kështu, por që ta bëjnë këtu lidhur me Europën dhe pastaj më tutje në lidhje me pjesën tjetër atlantike, por e kishin me këto vendet e Afrikës, të vendeve të botës së tretë të asaj teorisë së madhe të Botës së Tretë që ja si e trajtojmë neve një vend të vogël si Shqipëria. Në këtë periudhë nuk ishte më ai marksizmi i ngushtë,dhe këto prishje gjoja me Bashkimin Sovjetik krijuan atë aleancën Rumani-Jugosllavi dhe neve na propozonin që të hyjmë në këtë Aleancë dhe të mos prisnim më se filluan të mos na çojnë më armatime ose dhe ndihma të tjera. Thonin  se ne jemi keq për vete, kemi Vietnamin për të mbështetur dhe nuk ju mbështesim dot si më parë, dhe për armatimet i merrni këtu në Jugosllavi, kishte fabrika Jugosllavia, nga ajo anë ishte e përparuar, dhe prandaj bëni pjesë në këtë treshe. Kjo ishte një përmbysje komplet që nuk na interesonte fare neve, sepse këtu çështja e Kosovës pastaj duhej të shuhej. Dhe këtu vinin Sajfuddini, Hou Feni që nuk merrnin vesh fare nga politika, dhe thoshin ju jeni si buza me dhëmbët pra  nga ato parullat e famshme kineze, prandaj ju duhet të bashkëpunoni. Nuk jemi prishur neve me Kinën, Kina ndërpreu marrëdhëniet, filloi të mos i pranonte ato që thoshte, që më bëj ti mua kritikë,ishte parulla e ditës, çdo delegacion që shkonte  thoshte: çfarë kritike ke, por merrte inat pastaj. Mori inat me letrën  që Enveri i bëri për Niksonin që e dërgoi me dy shokët e tij Hysni Kapon dhe Ramiz Alinë dhe që bënë atë vijën e Magelanit për të shkuar në Kinë, në detin Indian, pse se ishte shumë gjë sekrete. Duhej të kaloje nga Bashkimi Sovjetik për të shkuar në Kinë, që nuk na interesonte dhe këtej nga perëndimi me avionë duhet të kalojë në disa vende. Ishte ajo periudha që nuk na interesonte, dhe bënë një rrugë të gjatë, desh mbetën atje madje. Por ishte çështja e Kosovës..

Po kaloj tek periudha e aleancës me Kinën, siç e thatë, bëhet fjalë për 16-17 vjet. A pati një ndikim nga politikat më radikale, nga revolucioni i madh kulturor proletar në Kinë? A pati ai një ndikim në Shqipëri? Dëgjojmë shpesh se në pjesën e dytë të viteve 60-të, pati një radikalizim në Shqipëri. Cili ishte ndikimi kinez dhe cili ishte qëllimi i disa prej këtyre politikave? Cila ishte influenca e Kinës në disa politika ideologjike?

Nexhmije Hoxha: Mund të them që lidhur me këtë është folur shumë dhe shumë na kanë akuzuar që neve u bëmë me Kinën me revolucionin kultural etj. Nuk është e vërtetë. Gjithë ato marrëzitë që u bënë në Kinë me artistët, me duart që u prenë, që u penguan, ju i dini këto, neve nuk i pranuam. Tani se bënë një dacibao, se merrte iniciativën një ndërmarrje, një fabrikë ose një shkollë, këto u bënë, por nuk ishte kjo esenca tepër negative e vetë revolucionit kinez në Kinë. Unë kam lexuar një libër shumë interesant që e ka botuar një kineze. Ka ardhur dhe këtu, bile me Hollyday është lidhur ajo. Erdhi se donte të interesohej se ç’mund t’i jepja unë për Mao Ce Dunin, se do bënte një libër dhe ato gjëra as që mund të na shkojnë nëpër mend. Konkretisht neve Chou En- Lai na dërgoi – se atëherë merrej me librin e kuq – një sasi të tij dhe është pak qesharake ta thuash, njerëzit e morën se kishte cellofanin të mirë dhe vunë ato teserat e tyre aty brenda. Libri nuk u shpërnda, me urdhër nuk u shpërnda. Tjetër Chou En- lai i dha edhe Enverit kur ishte për vizitë këtu. Për Chou En- Lain po them një konsideracion të Enverit dhe timin në këto dy vizita. Unë e kam njohur edhe gjatë një vizitë në Kinë ku kam qenë si deputete, dhe Enveri e konsideronte. Ai ishte në fakt, udhëheqësi më i përgatitur, më i mençur ose që manovronte dhe korigjonte qoftë ato gjëra të Mao Ce Dunit  dhe të tjera, dhe ishte shumë i përgatitur dhe shumë i zgjuar.Ne i kemi qarë hallin nga një pikëpamje, nga tundja e librit të kuq të Maos, që shkoi deri tek sulmi i ambasadës angleze. Kështu ai ishte një udhëheqës që e donte Kinën dhe që natyrisht e mbrojti me tërë zgjuarsinë e tij. Mao kishte meritat e tij  dhe Enveri e ka thënë që në 72-in, ne u ndamë në 78-ën, ai ka shkruar në ditar se janë botuar tre-katër libra vetëm për Kinën, se si ditar politik i jashtëm janë 14 vëllime që u botuan,por që në 72-in filloi kritikat lidhur me Mao Ce Dunin lidhur me tre botët, lidhur me Bashkimin Sovjetik, lidhur me neve, lëkundjet e tyre. Ne u prishëm me Bashkimin Sovjetik ato prapë kishin shpresa, derisa vendosi që t’i ngrinte edhe në Kongres këto dhe kjo si pëlqeu atyre, p.sh tri botët- teoria e Maos. U sulmua teoria e Maos dhe ishte gjë e madhe, nuk mund ta përtypnin. Po ku është sot teoria e Maos? Është shkrirë nuk qendronte. Pra, këtu janë bërë gjëra të vogla, por të mëdha jo.

Teksa flasim për disa nga ndryshimet radikale në Shqipëri në fundin e viteve 60-të, në vitin 1968, Shqipëria u deklarua vendi i parë ateist në botë. Mund ta shpjegoni arsyen që fshihej pas kësaj politike?

Në popullin tonë nuk pati mbështetje Kina. Krejt ndryshe me sovjetikët gjeti një afërsi shpirtërore, me kinezët nuk mundi ta bënte këtë.Kinezët ishin këtu se erdhën shumë në industrira, ne gjëra të tjera, por ata ishin shumë të ftohtë, rrinin shumë të bashkuar. Shqiptarët janë më ekspansivë. Politika ishte ashtu. Është kritikuar Shqipëria në izolim, por nuk ka krahasim me atë që u ishte ngulur kinezve në marrëdhëniet me të huajt. Ata rrinin vetëm bashkë dhe kështu nuk ngjitën kinezët këtu, as politika kineze. Ne përfituam nga ndërtimet, nga të gjitha ato që u bënë, kurse Shqipëria në Kinë edhe sot ka shumë ndikim, ka mbetur e paprekur dashuria ose respekti. Konkretisht djali im Iliri,është inxhinier. Ka mbaruar inxhinieri mekanike. Punë nuk ka patur në gjithë këto vite përmbysje. Ai tani është konsulent që përcjell biznesmenë shqiptar që marrin porosi në Kinë dhe ata e presin me shumë dashuri atje, me ambasadën këtu dhe atje i shoqëron këta. Nga ana tjetër, qeveria e Partisë Demokratike në fillim mbajtën qendrim shumë të keq duke e konsideruar Kinën si një vend komunist, ndaj ishin përbuzës. Por shpejt ata shkuan dhe në Tajvan, krijuan lidhje dhe në Tajvan. Por ndryshoi aq sa këto ditë mund ta keni dëgjuar që Berisha propozoi  që si gjuhë e dytë në shkollat tona të vendoset kinezçja dhe është bërë qesharak në këtë drejtim se është një gjë e pamundur dhe panevojshme që të vihet si gjuhë e dytë.  Ka njerëz që interesohen. Është interesant se është një vend që po zhvillohet dhe kulturën dhe të kaluarën e ka të shkëlqyer, ia vlen dhe ka njerëz që tregojnë interesim, por nuk mund të detyrosh të rinjtë që ta bëjnë atë gjuhë të dytë, sepse kjo nuk shkon. Por të mbetemi tek influenca. Filmat tanë p.sh që janë bërë në kohën  tone, atje vazhdojnë t’i shfaqin natyrisht sepse i konsiderojnë edukative për popullin.

Folëm për Bashkimin Sovjetik, Kinën. Le të flasim pak edhe për Shtetet e Bashkuara. Edhe pse nuk kishte një marrëdhënie formale, cili ishte ndikimi amerikan në Shqipëri? Ndikimi amerikan në Shqipëri gjatë viteve 70-të, 80-të, deri tek ndryshimet e viteve 90-të. Për shembull, cili ishte roli i “Zërit të Amerikës”? Si perceptohej ai nga partia?  Le të flasim pak për marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara gjatë regjimit komunist dhe pas vdekjes së Enver Hoxhës. Si do ta përshkruanit atë periudhë për sa i përket ndikimit amerikan?

Po ndalem që në fillim lidhur me marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara. Unë mendoj dhe, kështu është e vërteta e përgjithshme, që miqësia më e përhapur, që ligjet më të mira të popullit tonë, në vendin e parë e kanë Shtetet e Bashkuara, historikisht. E para, sepse për Shqipërinë në gjendjen e varfërisë së saj, papunësisë së saj, prapambetjes, Shtetet e Bashkuara ishin toka e premtuar. Kanë ikur emigrant, disa integroheshin atje, dihet kjo. Kanë krijuar ato shoqatat e tyre, Fan Noli, Faik Konica krijuan shtypin e tyre, shumë patriotik. Pastaj delegacione që dolën në mbrojtje të Shqipërisë. D.m.th kjo është kryesorja. Disa nuk u ambientuan dot dhe u kthyen. Për kuriozitet mund t’ju them që në Amerikë në atë kohë para luftës nga 1912-1913  shkuan edhe babai i Enverit bashkë me djalin e madh. Babai punoi në një fabrikë tekstile, pa mjeshtri, duke mbledhur gjëra dhe nuk rezistoi dot, nuk e përballoi dot dhe u kthye. Është për të qeshur se Enveri thoshte që më ka sjellë një xhaketë alla amerikane me katrore kështu  të trashë dhe një stilograf të trashë. Kaq mundi të sjellë, kurse djali ndenji atje në një fabrikë hekuri më duket. Mirëpo ai u sëmur dhe nga mosha 28-30 vjeç vdiq. Kurse ajo që vlerësohet lart në rrethin politik është mbrojtja që i ka bërë Presidenti   Ëillson çështjes shqiptare, tamam në një moment që Shqipëria po coptohej, si të thuash në mes, dhe ishte rrezik të mos mbetej as kjo Shqipëri. Enveri thoshte copë Shqipëri. Kemi për detyrë i  thoshte dhe kosovarëve- duhet të na kuptoni se detyra jonë është  të mbrojmë këtë copë Shqipëri,- për Shqipërinë zyrtare e kishte fjalën. Pastaj erdhi periudha jonë dhe me duhet të them se këto marrëdhënie u ftohen. Neve, gjatë luftës -dhe me fakte kjo- Enveri ka patur më tepër besim tek misioni amerikan megjithëse erdhi pak vonë, dhe ishte i një niveli më të ulët,  duke u kapur tek një person që kishte origjinë shqiptare, por që politikisht  punën e tij e bënte mirë si qytetar amerikan, por nuk ishte në nivelin e misionarëve anglezë që kishin ardhur më parë dhe disa nga ata u bënë ministra pastaj, ose ishin general, major, që kishin lidhje. Dhe  janë shkruajtur në libra këto nga vetë këta përfaqësues, amerikani ose shoku i tij dhe thoshin se Enveri kishte më besim tek ai se atij i jepte më shumë informacione, sepse atë konsideronte lidhje me  Shtetet e Bashkuara, jo me anglezët. Në fakt anglezët e treguan edhe kur ishin këtu që ishin të dyzuar, megjithatë nuk mundën të heqin dorë nga ndihma kundër partizanëve, sepse ishte vetë objekti kryesor i luftës së tyre për shpëtimin e Anglisë dhe Anglia vuajti shumë. Por për  amerikanët ai e dinte se u shkonte direkt departamenteve tuaja. Pastaj erdhi ftohja. Unë do të them mendimin tim që nga të dy palët është vepruar gabim, ose nuk ka patur mirëkuptim si të thuash. Pse? Unë mendoj se ishin fajtor të dy palët sepse duhet të ishte një mirëkuptim më i mirë. Unë përfytyroj Shqipërinë që propagandonte, që hidhte bomba të mëdha për antiimperializmin si një fëmijë, që të vërtetoj atë personalitetin e vet, rreh këmbët edhe bërtet – është e njohur kjo. Kurse Shtetet e Bashkuara  që ishin një shtet i pjekur, një burrë i pjekur pra, duhet ta kuptonte këtë. Jo, Shtetet e Bashkuara u treguan shumë kërkuese, shumë kryeneçe. Të dy palët në gjërat që ne i kishim vendosur përgjatë luftës si çështje e Zogut apo të tjera. Nuk e trajtuan shumë në këtë kuptim, që ky është një vend strategjik. Dale të bëjmë atë që mendon Hrushovi apo t’ia hedhim Hrushovit. Nuk ka patur mesazhe të këtilla, por nuk kanë munguar mesazhet, nuk kanë munguar mesazhet edhe nga Enveri. Sot po shkruajnë persona të ndryshëm që kish dërguar, duke gjetur mënyra përmes përfaqësuesve tanë në OKB, se ata krijonin mundësi bisedimesh, avancimesh, por këtu pa prekur- kjo ishte tabu për Enverin-  interesat, vendimet që kish marrë Enveri për pavarësinë, që ishim komunistë që kishim këtë pikëpamje, këtë mentalitet. Pas Bashkimit Sovjetik u bënë përpjekje ja kështu me mesazhe, por këtu më aktive u tregua Franca, Shtetet e Bashkuara jo.

Siç përmenda edhe më parë, “Zëri i Amerikës”…Presupozohej se ai nuk pritej mirë nga partia, nga qeveria…

Nexhmije Hoxha: Zëri i Amerikës po të dëgjoje programet fliste shumë gjëra keq për Shqipërinë. Keq shumë keq.Unë e di këtë. Atëherë ne nuk mund të kërkonim që Zëri i Amerikës dhe ndonjë tjetër të bënte këtë që donim ne, por programi ishte i ndërtuar i tillë. Si tani p.sh  ju vini këtu, dhe bëjmë këtë intervistë. Ju e dini kush jam unë dhe unë e di kush jeni ju, dhe unë them atë që mendoj, por atëherë kjo nuk mund të bëhej. Enveri i ka refuzuar një intervistë Sulzbergerit, gazetar i njohur amerikan. Enveri nga ana tjetër atë e kishte lexuar që në një darkë të mbretit të Greqisë bashkë me këtë kishin diskutuar për ndarjen e Shqipërisë, jugun grekët dhe veriun serbët. Nuk mund ta pranonte një gjë të tillë. Ndoshta është mendimi im që ai duhet të kishte dalë pak më shumë ose të priste njerëz, jo Sulzbergerin. Jam dakord me këtë, por meqë gazetarët e vinin në pozitë të vështirë  që të afirmohej p.sh të dilte me pozicion kundra Bashkimit Sovjetik, të thoje diçka kështu. Ai këtë nuk e bënte dot dhe irritohej dhe pastaj edhe e bezdisnin. Pse nuk u bë President?… Ai mund të bëhej President, por nuk e donte atë pozicion thoshte do rri të merrem unë me biseda. Ai në fakt kishte qejf të shkruante. Ka bërë 100 libra, janë fjalime pune, në pleniume, byro,në sekretariat, 13 janë personale. Kurse Shqipërisë nuk  i ka lënë fshat pa parë. E rrahu në çdo pëllëmbë, derisa në 1973 erdhi kriza e parë e zemrës. Ai kishte 40 vjet me diabet, por çdo e keqe ka të mirën e vet. Ai i vuri vetes një disiplinë trajtimi të sëmundjes së tij, kushtet i kishte, natyrisht ia përgatisnin të gjitha. Ai jetoi gjatë, por sëmundja  i preku sytë edhe zemrën. Pastaj  ai shkruajti edhe kujtimet, 13 libra janë me kujtime, një  vëllim është me Hrushovin, një vëllim është Titizmi, një vëllim pastaj është një libër  për Greqinë që del nga ky ditari, dy popuj miq etj.

Më lejoni t’ju pyes. Ju përmendët rolin e Enver Hoxhës gjatë kësaj periudhe. A ishit ju një këshilluese e afërt? A kërkonte ai këshillën tuaj për çështje të rëndësishme politike? Për çështje të brendshme dhe ndërkombëtare? Ju ishit në dijeni të gjithçkaje që ndodhte. Ju ishit e mirë informuar mbi politikën ndërkombëtare.

Sidomos për çështjet ndërkombëtare ishte tema që ne e bisedonim rregullisht. Enveri ishte dhe një person i tillë pavarësisht akuzave që bëhen, ishte shumë reflektiv. Për të vendosur diçka ai reflektonte por kërkonte dhe verifikim, dhe një nga personat që ai verifikonte  këto gjëra isha unë. Ne pasdarkat i kishim tonat, se problemet familjare nuk i dinte, por këto biseda ishin të këndshme nga pikëpamja e debatit që bënim lidhur me zhvillimet në botën ndërkombëtare. Axhanset, buletinet e agjensisë tonë telegrafike i merrte Enveri  dy herë në ditë, njëherë në drekë, dhe  njëherë në darkë. Ato lexoheshin nga ai dhe lexoheshin edhe nga unë dhe diskutoheshin, lidhur me Jugosllavinë, me Kinën me kë të ishin. Kurse çështjet e ushtrise dhe çështjet sekrete ishin tabu me mua, ato i trajtonte vetë, dhe unë isha e painteresuar për ato gjëra. Tani lidhur me  këtë qendrim që thoni juve, unë kam qenë gjithmonë dakord  e pohoj në asnjë rast nuk kam patur kundërshtim. Por mund t’ju them për më vonë në periudhën kur iku Enveri. Nuk kam qenë konservatore në periudhën e tranzicionit siç më konsiderojnë- një konservatore që kam frenuar shokët. Unë nuk kam qenë asnjëherë në Byronë Politike, më kanë propozuar po unë nuk pranova, as Enveri nuk ka qenë dakord. Kam qenë jashtë, nuk kam qenë vendimmarrëse dhe jam akuzuar se frenoja shokët që ishin për një ndryshim. Nuk është e vërtetë. Unë kam aprovuar pjesmarrjen në Bashkimin Europian, dhe kam pranuar ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë, dhe e kam në një dokument, që deri sot nuk e kam botuar dhe dua tjua bëj të njohur juve. Kjo është bërë shkas që të ndahen shokë marksist- leninist me mua, pse unë mbështeta NATO-n, d.m.th tradhëtova vijën tonë. Konservatore unë nuk kam qenë. Tani ka një problem, se nuk dua të futem në çështje të familjes, por kjo është bërë shkak. Në periudhën e tranzicionit që unë u ndodha shumë keq, se unë isha objekti kryesor i tërë goditjeve nga ana e forcave që po vinin në pushtet, që nuk ishin demokratë të vërtetë, por që ishin trashëgimtarët e kuislingëve e të gjithë atyre që ne i kishim patur armiq gjatë luftës. Ndaj mua mu desh që të mos dilja me shpatë  për të mbrojtur çdo gjë, të luaja rolin që më përkiste. Nuk e bëra dot se tërë preokupacioni im ishte të mbroja familjen. Tre fëmijë kam unë, dy djem dhe një vajzë. Kishim 7 nipër, tash jam bërë me stërnipër, kështu që unë kisha 15 veta nën mbrojtje. Duhej t’i mbroja se kërcënimet ishin të parat. Deri më sot unë nuk kam folur për këto gjëra publikisht, kështu që nuk luajta ndonjë rol kundërshtar. P.sh një grup komunist, antifashist nga  ata që e donin Enverin dhe nuk ishin pak, le të thonë këta që populli ishte kështu e deshi këtë. Populli akoma mendonte me të kaluarën, tjetër që jeta i bëri, këtu tashi na kanë harruar, na kanë braktisur, por atëherë nuk ishte ashtu, dhe u ngritën ata dhe nga të gjitha rrethet u mblodhën në Gjirokastër, me delegacione. U njoftova që do të vinin  në Tiranë të vendosnin monumentin në vendin që ishte. Të vinin ata në Tiranë dhe të vendosnin monumentin do të thoshte që në sheshin Skëndërbej të luftohej, si të thuash të krijohej konflikti, se do të dilnin dhe ata që e rrëzuan. Pra vetë me popullin do të krijohej një gjakderdhje. Kështu që nuk ka qenë vetëm Ramiz Alia kundër gjakderdhjes. Kam qenë edhe unë dhe po them se kam patur  një rol edhe në gjëra që pastaj mua më kushtuan. Në çfarë pikëpamje, megjithëse unë isha pak e ftohur me Ramizin në atë kohë se nuk më pëlqeu mënyra si u proçedua në rrëzimin e monumentit, sidomos nga Ministri i Brendshëm ose sekretari ndihmës i Ramizit. Për këtë situatë unë shkova në zyrën e Ramizit. I thashë unë jam shoqe e vjetër, jam bashkëshorte e Enver Hoxhës. I thashë se  ky grupi që po mblidhej  donte të sulmonte Tiranën, kërkonte edhe dorëhqjen e tij. Unë i thash që do të shkoj në Gjirokastër dhe t’u flas këtyre njerëzve të mi dhe t’i bind që kjo gjë është një aventurë dhe kjo krijon një gjakderdhje, nuk mund ta lejojmë që të derdhet gjak. Dhe Enveri sikur të ishte gjallë nuk do të lejonte që kjo të ndodhte, jo më një monument i bronxtë atje. Mirëpo Ramizi tha, dhe të drejtë kishte- se kjo është një gjë shumë  e rrezikshme për ty, nuk mund të udhëtosh. Jo nuk bëhet nuk mund të shkosh –më tha.Në të vërtet ishte gjendja shumë e rëndë, nuk mund të bëheshin udhëtime, të ndalnin në mes të rrugës. Dhe atëherë i thashë le të zgjedhin delegacionin dhe të vijnë në Tiranë. Epo tha shumë mirë, dhe kjo u bë. U zgjodhën 50 vetë nga rrethe të ndryshme, erdhën në Tiranë dhe shkova unë atëherë me Ramizin përkrah. Por mua atëherë komunistët e vërtetë, se këta ishin vullnetarë të Enverit, ata nuk e pranonin Ramizin kërkonin dorëheqjen dhe atëherë nga ky gjest që bëra unë, se dola, fola atje në mbështetje dhe thashë se nuk është koha tani për dorëheqje- tani kë do vëmë , kujt do t’ia dorëzojmë. Atëherë mua më quajtën tradhtare. Nga një anë sulmohesha nga demokratët dhe këta më sulmuan dhe për një kohë ashtu më trajtuan. Duke u plakur një çikë dhe duke kaluar koha, jemi pak më të zbutur. Unë nuk kam lidhje me asnjë parti, me asnjë grup, qoftë dhe këto të Partisë Komuniste. Unë jetoj tani me fëmijët.

Si do ta përshkruanit Shqipërinë gjatë 20 viteve të fundit? A është Shqipëria një vend demokratik? A është ajo një demokraci e suksesshme? Si do ta përshkruanit sistemin tani?

Më vjen keq por çështja për mua nuk ka shkuar përpara, por ka shkuar mbrapsht, në kuptimin që për shumicën e popullit jeta nuk është përmirësuar, por përkundrazi është përkeqësuar. Tjetër gjë është që këta thonë se varfëria ishte në një gjendje kaq të skajshme, por nuk është ashtu. Bëhej një jetë modeste. Vitet e fundit është e vërtetë që u vendos që të bëhej ky ndryshim, u bë. Unë e  kam thënë se ky tranzicion nuk besoj se ngjau nga disa fenomene se nuk kishte qumësht se nuk kishte ku di unë ndonjë gjë tjetër, por ky ishte një fenomen që ngjau në të gjithë kampin dhe ngjau  për çështje jo të brendshme. Po i kthehem disa teorive të vjetra se ndoshta sistemi jonë erdhi në një kohë më të hershme dhe kam lexuar diçka aty të Marksit që kur mbaroi një nga vëllimet e “Kapitalit” i shkruan Engelsit: Në qoftë se neve thotë do të kuptohemi dhe idetë tona do të përkrahen në vendet më të përparuara të botës, Shtetet e Bashkuara, Gjermani, Angli, Francë, neve duhet të jemi shumë të lumtur, shumë të kënaqur. Kurse thotë nëse këto do të përkrahen nga vende të prapambetura si Rusia, India etj kjo është një fatkeqësi e madhe që do të shkaktoj shumë dhimbje. Mua kjo më duket si një profeci gjeniale si të thuash dhe them se pikërisht ndoshta ishte pak e parakohshme, por ama e them edhe që vetë këto 70 vjet të Bashkimit Sovjetik dhe 50 vjet tonat, prapë teoria e Leninit që mund të ndërtohet komunizmi megjithëse teorikisht tek neve nuk ishte ndërtuar  as socializmi i plotë që ndanim prapë fazën e parë në dy pjesë. Madje në një kongres meqë Stalini kish thënë që është ngritur industria ne ndërtuam fazën e parë, thosha po dale ne kemi akoma një prapambetje shumë të theksuar, jo ne akoma socializmin nuk e kishim shijuar jo më  komunizmin. Kështu që mua kjo më ka intriguar. Mbase më tërhoqi pak edhe profesioni im i vjetër se isha edhe drejtore për një kohë të gjatë e Institutit të Studimeve Marksiste-Leniniste. Pastaj fundi unë fantazoj tani këtu, jam mbyllur në vetminë time dhe kjo nuk i prish punë njeriu. Për të tjerat çfarë ngjanë me familjen janë kaq të dhimbshme dhe kaq skandaloze sa që unë sot për sot nuk kam dashur që t’i bëj publike. Kam vuajtur shumë, kam bërë tre burgje, pesë vjet të tëra në moshën 70 e ca vjeç, ka bërë burg djali im kot, pse shkruajti një artikull për babanë e vet në një gazetë, ka vuajtur burri i vajzës sime, dhëndrri. Është arkitekti më i talentuar them unë i Shqipërisë burri i vajzës sime që ka bërë Pallatin e Kongreseve, Ish muzeun ose që e quajnë Piramida tani. Ai u quajt kupolë, u akuzua se bëri atentat  në një supermarket. Të nesërmen  doli vetë Berisha dhe e quajti kupola e terroristëve, gjoja ekzistonte “Hakmarrja për Drejtësi” kurse ky grup tani është në Zvicër dhe ka marrë të drejtën e strehimit. Kjo çështje ishte false fare, dhe ky ndenji 6 muaj pa kontakt me familjen, pa avokat, i izoluar komplet. Pastaj fëmijve të tjerë,me kërcënime vijmë të djegim shtëpinë. Unë kisha fëmijët e vegjël çtë bëj ti hedh nga ballkoni thosha, kështu që unë nuk u mora shumë me politikën pastaj. Nga ana tjetër nuk më shkonte në mend që do të bëja burg. U burgosa, u çova gjer në burg në Tepelenë. Ju nuk e dini por është pikërisht atje ku është bërë edhe lufta italo-greke, është luginë e vështirë prandaj u mundën edhe italianët atje. Shumë e izoluar, të më largonin nga Tirana, të më largonin nga gazetarët e huaj se vinin shumë intervista edhe në burg. Dhe ç’bënin në burg, i lejonin. Kurse unë nuk i doja. Ata thoshin jo do t’i pranosh se thonë pastaj që të kemi ndaluar neve, se mbanin këtë formën e demokracisë. Më detyronin që unë t’i pranoja dhe të flisja me ta. Përveç burgjeve unë sot nuk kam shtëpi. Kjo shtëpi nuk është imja është e vajzës, se ato kanë shkuar në qytet, se dhëndrri është arkitekt dhe vajza është arkitekte, kanë punuar bashkë, krijuan kushte. Ma kanë lënë mua këtë shtëpi. Dola nga burgu se ma morën shtëpinë. Se këtu na dhanë, këtu e dini ju atë teorinë se të gjithë dhanë diçka dhe morën shtëpinë që u bë pasuri e tyre, kur u bë ndryshimi. Mua më thanë sa të dalësh nga burgu, por edhe sot mua shtëpi nuk më kanë dhënë. Unë marr 250 dollarë në muaj, ku përfshihen edhe 30 dollarët e veteranës së Luftës Nacionalçlirimtare. Unë kam punuar 70 vjet vetëm për emancipimin e gruas, dhe nuk kam asnjë  favor tjetër, 150 dollarë paguhet elektriku dhe telefoni dhe një grua, se unë kam një punëtore që vjen disa orë e më ndihmon,se unë jam e vetme ,djalin e kam ngjitur këtu,rri veç,por komunikojmë…

Nuk kemi shumë kohë ndaj do të bëj pyetjen e fundit. Të kthehemi tek regjimi komunist. Cila ishte kostoja e izolimit, patëm përfitime apo të këqia?

Tani mua më intereson që kësaj çeshtje t’i përgjigjem tamam.. Atë që ka përfituar Shqipëria gjatë këtyre vjetëve nuk mund te krahasohet me asnjë periudhë tjetër. Ne e gjetëm Shqipërinë pa hekurudha me pak shkolla fare te kufizuar, 90% analfabetizëm, me sëmundje endemike në zona të tëra, vetëm disa shtresa ishin të mbrojtura. Me një varfëri të madhe,jo me elektrik por me qirinj, me pishë bile dhe të papërshkruar nga ana ekonomike nga ana kulturore. Në tranzicion nuk mund të mohohet, e sulmojnë komunizmin, por për mua kjo është e padrejtë. Pse ç’prish komunizmi? Komunizmi shqiptar  domethënë. Komunistët luftuan për këtë Shqipëri qoftë gjatë luftës edhe pastaj në ndërtim, emancipimin e gruas, emancipimin e gjithë shoqërisë,me elektrifikimin e gjithë vendit, prandaj populli përfitoi shumë me industrinë që u ngrit, me hidrocentralet, u bë një vend europian, shkolla shqiptare dhe sot vlerësohet jashtë, dalin më mirë fëmijët tanë se sa atje, ka qenë një shkollë e fortë. Artistët tanë nuk u bënë ata artistët që kanë zënë skenat botërore sot. Sot në 20 vjet them unë është bërë shumë më pak dhe më keq më shtrembër nga ç’është bërë në 20 vjetët e para tonat. Të kishim ne gjithë këto fonde që derdhen në Shqipëri sot me të drejtë, pa të drejtë,- nuk e di, atë e shikojnë të tjerët, do shkonte para. Vetëm se ne shkonim përpara në mënyrë modeste, nga pak. Por ama shqiptari thotë një fjalë që atë e nxirrnim dhe nga dhjami i pleshtit si të thuash me një kursim të madh, me planet pesëvjeçare. Unë vazhdoj të kem admirim për planet tona pesëvjeçare. Mënyra se si u krijonte dhe jepte rezultate. P.sh  këta hoqën një dimer të fortë. Ne hoqëm dimra të fortë, por çdo fshat kishte maternitetin e vet, ambulancën e vet,  rezervat siguroheshin që në verë, ishte aksion, kishim një administratë shumë më të përgatitur. Gjithë ata të rinj që fola më parë që shkuan në mal. Ata u kthyen. Shteti ngriti administratën, madje shteti i ri u ngrit që gjatë luftës. Këshillat nacionalçlirimtare ishin ato që administronin fshatin edhe luftën dhe që  u kthyen edhe në administratë. Ne u kthyem në Shqipërinë e lirë me një ushtri të ngritur, të përgatitur, të gatshme. Tani këtu është puna që nuk është e drejtë që janë kapur këta të mundurit them unë. Kështu i quaj dhe mundohen ta rishkruajnë historinë, po luftojnë edhe dëshmorët edhe luftën tonë, sakrificat. Nuk duan ta zënë në gojë çfarë është bërë, këto ndryshime,jo vetëm, por ata hynë dhe i prishën varret e dëshmorëve tanë. Kur erdhi Berisha në fuqi në fjalimin e tij të parë si President tha se jemi bashkëfajtor dhe bashkëvuajtës. Në qoftë se vërtet do të ndërtohej politika e këtyre politikanëve të rinj, demokratëve e kam fjalën, tjetër është edhe socialistët kanë ato të tyret, se me mua nuk kanë kontakte, as unë me ta, dhe ata kanë ndryshuar komplet, është kot që ai thotë partia e Enverit. Ja edhe tani që i kërkohet nga ndërkombëtarët që të përgjigjet për statusin e vendit kandidat, ai prapë sulmon opozitën duke e quajtur partia e Enverit, ose kryesinë e pinjollëve ose të fëmijve të bllokmenvë, se kështu  e quan edhe Edi Ramën, se ka patur një baba të mrekullueshëm, shumë njeri i lartë. Këto janë gabime që po bëhen në kurriz të popullit. Tani jemi para 100 vjetorit, të pavarësisë. 50 vjet në këto 100 vjet janë tonat. Si mund të shuhen këto si popull njëherë, çfarë ka sakrifikuar populli, e ka bërë me gjak me djersë me varfëri dakord me ato sakrificat tona, por  thonë tani nuk keni qenë shumë mirë, keni qenë shumë keq, por pa borxhe. Enveri ka qenë gjirokastrit. Gjirokastritët flitet se janë shumë kursimtarë që dhe macen e lidhin kur hanë bukë. Enveri e vuri në kushtetutë kundra borxheve, kredive se e pa ku mbaroi edhe Titoja. Tani këto duhet t’i njohin, si do të shkojnë në Vlorë, çfarë do të thonë për këto 50 vjet?. Këto ditë është hapur një fushatë e tmerrshme, përveçse janë shkruajtur nja tre libra për mua njëherë, pale për Enverin. U ngrit një gazetar, bëri një biografi – e parë thotë në bazë të dokumenteve personale të Enver Hoxhës. Shkuan 7 kryeministra të vjetër e të rinj të kësaj kohe edhe të Kosovës bile dhe promovuan këtë libër të një gazetari. Në fakt nuk promovohet libri që është bërë me dokumenta false dhe ka marrë kujtimet e njerëzve që janë kundra  Enver Hoxhës. Është një libër shumë i poshtër, shumë i keq. Si mund të shkojnë të tërë qeveritarët tani. Por ka disa merita dhe ai të tijat. Dakord bëje si Mao, 7 drita dhe tre izolime. Unë i vuaj tani, kërkojnë edhe nga unë faje dhe unë tani kërkoj pendesë. Pavarësisht unë në veten time, në ndërgjegjen time këtë gjë jam në gjendje ta gjykoj,  ku kemi bërë gabim dhe ku kemi bërë faj dhe sa kemi faj, por i kemi bërë  jo me ndërgjegje jo me dashje. Psh mund të them se unë nuk kam përgjegjësi, se më quajnë kriminele mua – edhe nga shkrimtar të shquar,- se  kam qenë gjithë ato vite anëtare e Komitetit Qendror dhe vendime  janë marrë atje, por  jo për njerëz të caktuar, për këtë vendimet i merrnin të tjerët. Kam qenë deputete në të gjitha legjislacionet, këto po t’i mbledhësh në 50 vjet janë qindra mijëra vetë. Tani është fajtor gjithë ky popull për këto gjëra. Tani unë e ndjej që këtu ka gjëra që nuk më pëlqejnë as mua t’i dëgjoj. Unë as i kam ditur shumë gjëra. Nuk më pëlqen, më krijon trishtim, por pendesë nuk krijoj dot. Pse ata që më vranë mua gjithë shokët e shoqet 28 mijë, nga të Komitetit Qendror vetëm unë kam mbetur, të tërë u vranë. Kush ka kërkuar falje për këto, kush ka kërkuar gjer më sot. Ata në fakt kanë ardhur, kanë zënë vend deputet tani, pse do t’u kërkoj atyre falje, popullit po, por ai nuk më kërkon mua faj. E mohojnë popullin ata sikur nuk ekziston. Po të fillonte disi më ndryshe, por këtu është puna është kapur ters. Çdokush që ka ardhur në fuqi, po luftojnë si e si të fitojnë atje ku janë deputet, ministra madje dhe ai kryetari i komunës atje ku është, të fitojnë sa të mundin tokë, favore. Me një fjalë po e rrjepin Shqipërinë, dhe jo vetëm e shkatërruan. Kush e bëri nga vendet e Europës lindore këtë, kush e bëri masakrën që u bë në Shqipëri që ishte më e varfra, që vetëm brezaret – i quajmë neve- të detit Jon u shkatërruan, që i bëri rinia, të rejat me të rinjtë, që u dashuruan. Vinte nga mali ajo vajza për herë të parë pa det, për herë të parë u bashkuan me djem. Kush ishte më bukur thonim ne deti apo brezaret. I shkatërruan komplet.

Faleminderit

Edhe Ju Zoti Bugajski ju falenderoj shumë për mundësinë që më dhatë të shpreh mendimin tim. Kjo është një ndihmë e madhe për mua dhe familjen time është një kënaqësi, është njëkohësisht një shprehje e vërtetë që në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ku ju jeni një qytetar i nderuar i saj çdo të thotë demokraci që pranoni të bëni një bisedë të hapur me mua, dhe unë ju kam ndjerë juve sikur jam takuar me  një mik që e njoh pa asnjë rezervë dhe përkundrazi e bëra këtë me kënaqësi të madhe.

Ju faleminderit

Më vjen keq që shumë gjëra mbetën jashtë, si Greqia. Mund të thosha edhe disa gjëra që i kemi trajtuar jo mirë, që nuk na dolën mirë. Çështja e dënimeve, çështja  pse janë bërë, pse kanë ndodhur këto gjëra. Nuk jemi vetëm neve në faj, se këtu në mënyrë të qellimshme përqendrohet tërë lufta kundra nesh lidhur me njerëzit që janë dënuar,  duke bërë heronj ata dhe duke ulur partizanët dhe komandantët tanë. Se i zhvarosën komandantët dhe Enverin në krye, por edhe gjithë të tjerët, duke ngritur këta që kanë luftuar kundër Shqipërisë. Kuislingët  i ka dënuar gjithë bota perëndimore demokratike. Në Francë dhe ai Peteni ishte heroi i Vatërlosë por u dënua me vdekje. Ne i kemi dënuar ata, të tjerë që nuk ishin dakord mirë kishin marrë  përsipër  të pranonin se ishin të asaj pikëpamje, psh të Ballit Kombëtar. Kur u bë Konferenca e Parisit delegati i Greqisë, dokumentat i kishte nga Mustafa Kruja, nga një shqiptar, me ato na luftoi neve, dhe këto që kanë ardhur janë bijtë e tyre. Përveç kësaj, një masë e madhe 5-6 mijë veta thonë, janë të tëra artificiale, sepse vetë këto në 20 vjet nuk e kanë zgjidhur problemin e të përndjekurve, po bashkohen tani me opozitën ata. Opozita që do vota u premton  të përndjekurve politikë që nuk janë politikë. Janë ata ordinerët që janë dënuar edhe për vjedhje të lopës atje në fshat, ku di unë ose që ka vrarë siç po ngjasin tani. Në 50 vjet nuk janë vrarë kaq njerëz sa janë vrarë gjatë 20 vjetëve, nuk janë vrarë jo. Do shihet nga historianët kjo.

FOTO REPORTAZH: Kërkojnë liri e demokraci pas 20 vitesh

21:35 Sociale

Kristo Frashëri vë në paqe palët në bashkinë e Tiranës: I japin titullin Qytetar Nderi

23:09 Sociale

Një Gay Parade edhe në Tiranë

21:03 Sociale

“Mbytja e Titanikut të të varfërve”

19:13 Sociale

Xhamia e re e myslimanëve, pranë Parlamentit

18:40 Sociale

Këshilli i Europës: Personat e arrestuar në Shqipëri, dhunohen. Paraburgimet, në kushte çnjerëzore

12:57 Sociale

OBSH: Shqipëria, në krizë për mjekë

11:51 Sociale

Shqiptarja përdhunohet nga iraniani: E kisha si vëlla...

13:54 Sociale

FOTO LAJM: Cili kryebashkiak, ai që rri si nuse pas Berishës?

11:08 Sociale

Grekët ndalojnë një tjetër shtetase çame të kalojë kufirin

15:21 Sociale