INTERVISTA/ “Pashko ishte lokomotiva e procesit të krijimit të PD-së. Berisha ishte antipodi i tij”

Dritan Shano, student i Dhjetorit ’90 flet ekskluzivisht për librin “Pardesytë e bardha”

Bisedoi: Luljeta Progni

Cilat janë detajet që ju mbani mend si student i vitit 1990, në raport me pakënaqësitë tuaja ndaj regjimit komunist?

Para se të filloj të flas për këto ngjarje, dua të sqaroj diçka. Nuk kam folur asnjëherë për ngjarjet e Dhjetorit 1990, ngjarje, të cilat nuk i kam me të dëgjuar apo lexuar. Mënyra se si i ka trajtuar ato në vijim makina propagandistike me variantet e veta zyrtare, por edhe interesi i pashëndetshëm i shumëkujt për të ngjyer kotheren e vet në lëngun e atyre ditëve të mëdha për historinë moderne të Shqipërisë, duke fshirë e zvogëluar ca ngjarje e personazhe, e duke zmadhuar ca të tjerë, më kanë penguar ta bëj këtë gjë. Sidomos, kur shoh sa lidhje kanë edhe për nga mosha, ata që i festojnë ato katër ditë që fillojnë më 8 dhjetor 1990.

Ato ngjarje i kam jetuar dhe kryer në vetë të parë, aty ku realisht, në mënyrë të padiskutueshme, ndodhën gjërat më të rëndësishme të periudhës 1990 -1991. Gjithë ç’kam bërë e kam bërë se ashtu e mendoja. Ato ngjarje i shihja, i shoh, dhe do të vazhdoj t’i shoh nga këndi i “kameras sime”. Secili, që ka marrë pjesë në to e quan veten protagonist, që se s’bën ka bërë diçka më shumë, apo ndryshe nga të tjerët, që ishte më i rëndësishëm apo më vendimtar etj, etj. Truri i secilit ka fotografuar ato pjesë, të cilat i quante më të rëndësishme dhe kishin kuptim për secilin individ. Unë nuk kam ndërmend të shqetësohem apo ta vendos në diskutim dhe ta debatoj këtë gjë, duke treguar për pamjet ekskluzive të kapura me “kamerën time”.

Nuk është se kishte ndonjë çudi të madhe në auditoret tonë në këtë kohë. Unë flas nga pikëpamja personale dhe rrëfej historinë time në këtë kohë. Disa prej nesh ishim të informuar për atë çfarë po ndodhte në vendet e Lindjes, më shumë se sa thjesht ndonjë copëz lajmi në televizor. Por nuk mund të them se kjo ishte masive në auditoret tona.

Isha student i Ekonomikut dhe kisha profesor Gramoz Pashkon. Me kishte dhënë Doktrina një vit më parë. E kishim si liderin tonë shpirtëror. Ai ishte një personalitet, që ishte identifikuar dallueshëm kundër regjimit në një intervistë që kishte dhënë për “Zërin e Amerikës”, pas ikjes së Kadaresë. Në atë intervistë ai shprehet hapur, pa doreza, në mënyrë të paimagjinueshme për atë kohë, për të gjitha problemet që kishte sistemi në atë kohë. Natyrisht, kjo intervistë na kishte afruar akoma dhe më shumë me profesorin, po kjo nuk ndodhte në auditore. Vetë Pashko, zgjodhi një mënyrë për të na qëndruar afër, disa prej studentëve tij të vjetër, që na njihte dhe që për një arsye a një tjetër kishim ndonjë informacion më të qartë me çfarë po ndodhte në vendet e Lindjes e i kishim shprehur njeri-tjetrit ca idera antiregjim.

Organizoheshim në takime jashtë fakultetit, te kodrat e liqenit artificial në Tiranë. Ky organizim kishte nisur më herët se sa Pashko të jepte intervistën tek “Zëri i Amerikës”. Gramozi i quante shëtitjet tona të gjata “peripatetos” dhe na shpjegonte që Aristoteli e përdorte këtë mënyrë bashkëbisedimi në shkollën e tij. Në bisedat tona diskutohej për situatën. Dukej sikur Ramiz Alia herë lëshonte, herë shtrëngonte dhe këtë e vinim re nëpër pleniumet e KQ, të cilat ne si studentë të Ekonomikut ishim të shtrënguar t’i lexonim e rilexonim me shumë kujdes, ndryshe nga studentët e fakulteteve të tjera.

Pra situata dukej e paqartë. Në fakt një gjë ishte e qartë dhe evidente: situata e rënduar ekonomike. Por ky ishte i vetmi sinjal, sado i dukshëm, se regjimi po shkonte drejt fundit. Po të hidhje sytë pas, të shihje ç’ishte në gjendje të bënte ai regjim me ata që shihte si kundërshtarë, ky sinjal ishte ndoshta i pamjaftueshëm. Pra, ky organizim yni, ishte një guxim nga ana jonë, pasi në ato takime flitej hapur kundër sistemit dhe në të vërtetë, vetëm kjo ishte tema. Sot është e thjeshtë të flasësh, por në atë kohë reagimi i regjimit ishte i mundshëm dhe kjo sipas shkallëve niste me burgosje, deri në zhdukje nga Sigurimi i Shtetit. Nga ana tjetër, dua ta përsëris se ne, si studentë, ende ishim të paqartë. Unë e them me siguri, të paktën për bisedat që bëheshin në rrethin tim të miqve. Ishim në fund të studimeve dhe kishim nisur të mendonim për karrierën tonë, ku do punësoheshim dhe si do ecnim. Kjo gjë është e vërtetë dhe në këtë kuptim, ne nuk e shihnim të ndarë karrierën tonë nga aderimi brenda sistemit. Edhe pas ngjarjeve të dy korrikut, në bisedat tona diskutohej për këtë çështje, pra si do të ecnim dhe cila do të ishte rruga jonë pas përfundimit të studimeve. Madje, në bisedat tona shihej ende si një mundësi aderimi në parti, si indikator për të ecur më shpejt në karrierë.

Pra në bisedat tuaja nuk diskutohej ndonjë skemë jashtë regjimit, apo më qartë akoma, rrëzimi i regjimit komunist?

Nuk kemi diskutuar për skema të rrëzimit të regjimit. Absolutisht jo. Me sa di unë, jo.

Neritan Ceka, një prej intelektualëve të kohës, shprehet gjithashtu, se nuk ka pasur qartësi në mendjet e intelektualëve apo edhe studentëve, një ide të qartë për rrëzimin e sistemit, edhe pse Ramiz Alia po jepte herë pas here shenja të lëshimeve, sidoqoftë me një qëndrim të dyzuar, ku herë pranonte gabimet e partisë dhe herë deklaronte për forcimin e saj…

Si student i Ekonomikut mbaj mend që ishim shumë të sqaruar me situatën, pasi ishte fjala për një situatë të rënduar ekonomike. Në këtë pikë, mbaj mend qëndrimet e Ramiz Alisë. Pra, është fjala për marzhin e lëshimeve që bëheshin për individin. Në këtë marzh lëshimesh herë dukej se avancohej, herë dukej se kthehej mbrapa. E kam fjalën për qëndrimet e shprehura nëpër plenume përgjatë vitit 1990. Pra situata ishte kaq e paqartë. Përfundimisht mendoj, se do të ishte një gënjeshtër e madhe, nëse do të thoja se në shtator, në tetor, apo edhe në nëntor, ne dinim se çfarë do të bënim të nesërmen apo të pasnesërmen.

Duhet theksuar se shumica e shqiptarëve nuk ishin të informuar. Për shkak të kushteve dhe rrethanave të caktuara, isha i informuar dhe kjo jo për ndonjë meritë timen të veçantë, por për shkak se kisha qenë disa herë jashtë shtetit më parë dhe se në ato vite im atë ishte kthyer të punonte në Ministrinë e Tregtisë së Jashtme, nga ku më sillte çdo dite informacionet më të fundit rreth zhvillimeve në Botë; prandaj dhe kisha informacion më të shpejtë për atë çfarë ndodhte në vendet e Lindjes.

Në zyrën ku punonte im atë, ishin montuar dhe funksiononin gjysëm duzinë monitorë të agjencisë Reuters, ku printoheshin lajme papushim. Atje e kam takuar dhe jam njohur nga afër me Gramoz Pashkon, sepse ai shkonte të merrte informacione dhe ndoshta të punonte në njërin prej pak kompjuterave që posedonte shteti e që ndodhej po në atë zyrë. Përveç kësaj, informacionet m’i plotësonte fqinji im, Skënder Duka, i cili ishte ndihmës i Ramiz Alisë. Me Skënderin bisedoja çdo pasdite hapur për mendimet e mia të “mbrapshta”. Nga dora e tij kam marrë në vit të parë të fakultetit librin e George Orwell “Viti 1984”, leximi i të cilit për mua ishte si kontakti i lëkurës me një metal të ftohtë. Ai libër dhe ç’lexoja përditë, më kanë ndihmuar t’i shoh nën tjetër dritë njerëzit dhe ngjarjet që më rrethonin.

Megjithatë, unë bashkë me rrethin në të cilin kam qenë, nuk ishim të qartë se ç’bëhej më tej. Mënyra se si ishim edukuar nuk na kishte pajisur me mënyrën analitike të përmbledhjes së faktorëve përreth nesh për të mbërritur në një mendim të kristalizuar dhe të qartë për një lëvizje që duhej ndërmarrë. Nuk mund të shihej si i aplikueshëm rasti i intelektualëve polakë si Michnik apo Balcerowicz. Në Shqipëri intelektualët ishin të veçuar dhe nuk kishin bashkëjetuar me njëri tjetrin. Ishin produkte të sistemit.

Por dua të theksoj se është një ndër privilegjet më të mëdha të jetës time, që unë pata në rrugën time Gramoz Pashkon. Ai është një ndër njerëzit më të pakompromis që unë njoh sot e kësaj dite, që kishte intelekt, të cilin sot e kësaj dite unë nuk e gjej në Shqipëri. Ai ishte i vetmi, që kishte guxim të shprehej edhe me njerëz të cilët nuk ishin miq intim të tij. Të tjerët mund të ishin “intelektualë” dhe unë dua të përdor thonjëzat, pasi ata ishin aq intelektualë, sa mund të ishin si të tillë në diktaturë. Që të quhesh intelektual duhet të kesh mundësi të shfaqësh mendimin tënd. Këtë mundësi ata nuk e kishin. Të gjithë ata që ishin intelektualë në atë diktaturë ishin të telekomanduar dhe ne të tjerët që po mbaronin shkollën po përgatiteshim për t’u telekomanduar gjithashtu. Sidoqoftë, si “intelektualë” ata kishin mundësi të bashkëjetonin me sistemin dhe kishin një hapësirë më shumë brenda tij.

Të mos bëjmë shaka, sepse më shumë se sa kaq, pra që të mund të bënin ndonjë kritikë të telekomanduar, ata nuk mundën të bënin dhe është mirë të mos rrahë kush gjoksin sot për atë kohë. Unë jam fare i qartë, sepse e kam jetuar vetë atë kohë. Ky ishte maksimumi që intelektualët tanë mund të bënin. Nuk ka pasur takime të organizuara. Edhe në ato mbrëmje që bëheshin te Akademia e Arteve, nuk ka pasur më shumë se sa një grumbullim në ambiente më intime për të dëgjuar pak muzikë të ndaluar më shumë, ose diçka të tillë, apo për të artikuluar ndonjë antikonformizëm.

Vetëm antikonformizëm dhe kaq?

Po antikonformizëm dhe vetëm kaq, dhe kjo brenda kufijve të një garancie që nuk do të na ndodhë asnjë gjë.

Ky aktivizim drejtohet nga një grup ku përfshihej edhe Edi Rama, Ardian Klosi apo studentë e pedagogë të tjerë të Institutit të Arteve. Nga kush e patën garancinë, që në antikonformizimin e tyre nuk do të ndëshkoheshin nga regjimi?

Është fjala për një garanci të tipit, që nuk do t’ju ndodhte ndonjë gjë në se ata do të dëgjonin një muzikë të ndaluar. Dhe nuk është se të vinte ndonjë copë letër e firmosur si garanci, ku shkruhej që bëj atë që ke për të bërë se nuk do të ndodhë gjë. Ishte thjesht mungesa e vendosmërisë nga ana e sistemit për të vepruar ndaj këtyre “shfaqjeve të huaja” të quajtura deri atëherë kështu. Pra ishte mungesa e një reagimi me dorë të hekurt nga pushteti i diktaturës së proletariatit, që ishim mësuar të shihnim deri atëherë. Kjo ka shpjegimet e veta dhe ato i kemi sot më të qarta. Pushteti nuk kishte më fuqi të reagonte pasi nuk mbahej dot më në këmbë ekonomkisht. Ishte kështu e pamundur të reagohej me dorë të hekurt përkundrejt këtyre ngjarjeve. Çështja është, se në këtë kohë, ky fenomen i mungesës së fuqisë së regjimit, ende nuk ishte i njohur për shumicën e shqiptarëve, as që perceptohej; përkundrazi imazhi i gazit të Sigurimit të Shtetit ishte shumë i qartë dhe i perceptueshëm për çfarëdo “guximtari”.

Kthehemi tek Gramoz Pashko. Ishte një ndër intelektualët, ose ekonomistët më në zë të kohës. Ishte zgjedhur nga Ramiz Alia në një tur në vendet e Perëndimit, ku si qëllim ishte marrja e eksperiencës në fushën ekonomike. Të tjerë si Fatos Nano, Leontiev Çuçi etj, u dërguan gjithashtu në vende të ndryshme. E njihni këtë fakt dhe nëse po, çfarë ju ka thënë ai për këto vizita jashtë vendit para vitit 1990?

Po. Kam dijeni për këtë fakt dhe madje këtu nis edhe njohja ime me të në korridorin e Ministrisë së Tregtisë së Jashtme, para se ta kisha pedagog në universitet. Ndryshe nga pjesa tjetër e intelektualeve, që shkuan e nuk shkuan në këto vizita, Pashko ishte pjesë e këtij ekipi për shkak të zotësisë së tij të padiskutueshme, edhe për regjimin e atëhershëm. Edhe pse rebel dhe një natyrë që qëndronte larg asaj perdes së akademizmit, ai mbetej i spikatur si një ndër njerëzit më të përgatitur dhe më të ndriçuar të asaj kohe, ndoshta edhe të kësaj kohe që jetojmë tani pa të. E them këtë nisur nga literatura që kishte prodhuar ai në fushën e ekonomisë.

Shumë para vitit 1990, Gramoz Pashko kishte prodhuar në literaturën e tij mendime kritike ekonomike ndaj sistemit, të cilat deri në vitin 1990 vazhdonin të konsideroheshin si tabu për Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë. Tema e doktoraturës së Gramoz Pashkos ishte “Stagflacioni”. Ky ishte një punim, që ishte për përdorim të brendshëm të Komitetit Qendror të PPSH-së, të cilin arrita ta shtie në dorë përmes fqinjit tim. Aty kam lexuar për Keynes për herë të parë. Megjithatë, Gramozi ishte nisur për të vizituar vende të tjera, për të parë a kishte rrugë të tjera për të përmirësuar sistemin, si një axhustim i sistemit aktual, por asfare si një përmbysje e tij.

Pas këtyre vizitave, Gramozi mendoj se nuk kishte më dilema, se sistemi ekonomik Shqiptar ishte i pariparueshëm. Këto na shpjegonte kur bënim ato “peripatetoset” tona. Prandaj ishte aq i shtrenjtë për ne dhe prandaj ne studentët e tij e rrethonim në çdo dalje që ai bënte, sepse ishte kthyer në një person që shfaqte rrezik për sistemin dhe për pasojë frika për ndonjë reagim të tij ishte prezente. Jo se ne studentët e tij mund ta shpëtonim nga ndonjë gjë e tillë, por sidoqoftë donim te ishim gjithnjë pranë tij. Mbaj mend, kur e ka thirrur Foto Çami në rektorat, ne e kemi shoqëruar deri tek dera dhe rrinim aty duke e pritur më shumë për t’i dhënë zemër dhe për t’i thënë se ne ishim me të në atë çfarë mendonte. Në atë bisedë nuk kishte pasur probleme.

Krahas Pashkos kanë hedhur idetë e tyre kritike ndaj sistemit edhe Berisha, Popa apo Fatos Nano…

Pas takimit me intelektualët, u kuptua se ishte një takim që sot vlerësohet se “shpërndau urdhrat e marshimit”. Ata intelektualë që ishin aty, nëse nuk e kuptuan atëherë, le ta kuptojnë tani, që Ramizi i kishte zgjedhur si një grup personash relativisht të spikatur, si një mbështetje apo kundrapeshë ndaj asaj pjese, që do të bënin rezistencë të fortë brenda Byrosë Politike.

E kuptuan këtë mision?

Disa prej tyre po, disa jo. Fjala pluralizëm mendimi ishte gjithsesi një ide e guximshme. Por, le ta analizojmë këtë. Ti vërtet mund t’i thërrasësh intelektualët dhe t’ju thuash bëhuni shpërndarësit e këtij mendimi, kësaj ideje etj etj, që ta kem më të lehtë punën me shokët e mi të luftës, por nga ana tjetër, nëse t’i nuk ndërmerr hapat e duhur për të zhdukur elementët që e penalizojnë këtë aksion, pra është fjala për lënie ende në fuqi të neneve për shkak të të cilave futeshe në burg, si famëkeqi neni 55 i agjitacion-propagandës, nuk ke dhënë garancitë e duhura, që këta njerëz të veprojnë. Pra, kishte lënë një mesazh të paqartë për intelektualët.

Në atë takim ishte Berisha, që artikuloi idenë e pluralizmit të mendimit dhe Kadareja që nuk e avancoi…

Për mua dhe rrethin tim në atë kohë, kjo nuk ishte e rëndësishme atëherë dhe nuk është e rëndësishme tani. Kur Kadare iku në Francë duke kërkuar strehim politik, ishte më se e qartë për ne, se ai zgjodhi të tërhiqej nga fusha e betejës. Mundet që të jetë, se ai vendosi ta bënte betejën nga kushte më komode dhe më të sigurta për veten dhe familjen e tij, nga Franca. Kadareja iku, Gramozi me familjen e tij qëndroi në Shqipëri. Kjo për mua e ndan shapin nga sheqeri. Secili ka pozicionin e vet dhe kameran e vet të vështrimit për historinë. Ky është pikëvështrimi im dhe e kam shijuar dhe vazhdoj ta shijoj çdo sekondë të atyre kohëve. Për ne ishte shumë e rëndësishme, që Gramozi nuk kishte ikur, e kishim mes nesh, na shikonte në sy, na jepte forcë dhe na ndriçonte, kishte vendosur ta ndante të tashmen dhe të ardhmen me ne. Këto janë mendimet e mia personale dhe të painterpretueshme. Nëse ndonjë kokëulur vendos t’i interpretojë, është problemi i tij.

Në muajin nëntor, një grup studentësh nga organizata e rinisë së fakulteteve të Inxhinierisë publikuan një letër të hapur drejtuar Adil Çarçanit. Aty renditeshin kritika ndaj sistemit, kryesisht lidheshin me situatën e vështirë ekonomike që ishte reflektuar edhe tek studentët. Pandeli Majko, ishte sekretar rinie. Si e vlerësuat këtë moment, si një përpjekje brenda sistemit për të retushuar atë, apo diçka më shumë?

Unë nuk e mbaj mend mirë këtë moment, por personalisht mendoj se me aq informacion sa kam për të, ishte njësoj si takimi i Ramiz Alisë me intelektualët. Unë nuk mendoj se studentët e asaj kohe kishin arritur në kristalizimin e mendimit që Pilo Peristeri, Spiro Koleka, apo të tjerë e të tjerë, ishin xhaketat e vjetra të byrosë politike. Vetëm një njeri që jetonte e bashkëjetonte me ta, mund t’i identifikonte si të tillë. Unë nuk mendoj se studentët e Shqipërisë së atëhershme kishin një axhendë. Kështu që unë mendoj, se është një “dorezë” tjetër e vënë në atë proces, që dikush tjetër po e pilotonte në atë kohë në Shqipëri. Megjithatë, jam i bindur se ai shpërthim i dhjetorit 1990 ashtu si u trupëzua nuk ishte në këtë axhendë, nuk kishte ndonjë garanci brenda këtij procesi. Edhe ajo letër mund të konsiderohet si një copëz e së tërës, e cila çoi deri tek shpërthimi. E vërteta është, se ne në atë kohë kishim një neveri për anëtarët e Byrosë Politike, por asnjëherë nuk përparonim më shumë, veçse i quanim si një e keqe e pashmangshme dhe tregonim rëndom barsoleta për ta.

Kjo neveri e juaja ishte reflektuar në qëndrimet e Ramiz Alisë, i cili pas ngjarjes së ambasadave bëri disa zëvendësime në Byronë Politike. Për herë të parë disa prej tyre dolën në pension, një risi për funksionimin e byrosë. Deri atëherë anëtarët e byrosë vdisnin si të tillë dhe e vetmja rrugë veç saj ishte të shpalleshin armiq të popullit.

Disa zëvendësime në Byronë Politike u bënë në të vërtetë në korrik të 1990, por këto ishin në funksion të mbajtjes në këmbë të sistemit. Ata që zunë vendin e tyre ishin i njëjti model dhe kjo nuk solli asnjë impakt.

A ishte spontane protesta e tetë dhjetorit?

Atë natë me disa telefonata me familjarë dhe shokë më kanë ardhur mesazhe që ka plas tek studentët, janë përleshur me policinë. Unë isha student tiranas, pra ne nuk jetonim në konvikte edhe pse jo rrallë shkonim atje. Ky është informacioni i vetëm që pata në darkë. Fqinji im diçka më tha dhe atë natë nuk folëm gjatë si zakonisht. Të nesërmen ishte e diel. Zëvendësonim mësimin e ditëve të tjera pushim. Kisha seminar në një lëndë që quhej “Organizim”. Shkova në mësim dhe pa filluar mësimi jam ngritur dhe i kam thënë pedagogut se unë do shkoj atje ku më takon, tek shokët e mi. Pas meje kanë ardhur dhe të tjerë. Me sa më thanë studentët e tjerë pedagogu ishte përpjekur t’i mbante. Kur vendosa të lë mësimin dhe të shkoj lart në Qytetin Studenti, nuk më tha njeri “Bëje!”. Ishte vendimi im personal. Në shesh, atë ditë të nëntë dhjetorit, ishin shumë studentë. Por nata e tetë dhjetorit i takon çunave dhe gocave të konvikteve të Qytetit Studenti për ta treguar dhe jo pjesës tjetër. Momenti fillestar ne na ka mbërritur kështu nga studentët e konvikteve. Ishte një grup studentësh që ishin konfrontuar fillimisht me drejtorinë e Qytetit Studenti për kushtet e vështira ekonomike, më pas protesta është përshkallëzuar ku dhe ka mbërritur policia. Mos harrojmë se fjala student kishte një lloj peshe, ndaj së cilës pushteti i kohës ishte shumë i vëmendshëm. Dihen detajet e daljes në krye të Azem Hajdarit dhe hapat që vazhduan më pas. Sidoqoftë unë nuk kam qenë atje dhe nuk më takon të flas për këtë. Le ta thonë ata që kanë qenë prezent.

Më nëntë dhjetor ishte e qartë situata për ju? Ishte pjekur mendimi që të rrëzohej sistemi?

Unë nuk shkova atje me ndonjë mendim. Me një farë subkoshiencë, këmbët më çuan padyshim tek shokët e mi. Ishte një proteste studentore, e cila vinte pas një periudhe që thamë më lart. Atje kishte vetëm studentë, asnjë pedagog. Mbaj mend që kishim një ndjesi, që ne kishim një status të veçantë dhe mbi ne nuk mund të ushtrohej dhunë. Pra ishte një frymë që nuk dinim nga na vinte dhe vendosëm të rrinim atje brenda Qytetit Studenti, ku mendonim se nuk do të mund të vinte policia. Nuk dinim ende se si do të përfundonte dhe çfarë forme do të merrte protesta. Frika ishte prezente. Për sa kohë do flitej për kërkesa ekonomike, ishte një bast i lehtë, por po të ishte fjala për çështje politike situata komplikohej. Ka një detaj, që dua ta them si e kam përjetuar. Ne si studente të Tiranës nuk i ndjenim shumë problemet që kishin studentët, sa i përket kushteve ekonomike dhe për pasojë nuk është se i dhamë shumë rëndësi kërkesave ekonomike dhe pati një farë mosmarrëveshje për këtë çështje. Në fakt në mbledhjen e parë me studentët në godinën e mencës nuk u arrit ndonjë qëndrim specifik. Kujtoj që kur dolëm jashtë nga ky takim i parë, ku u ra dakord vetëm të zbrisnim ne sheshin “Skënderbej” për të protestuar. Tomi Kola, që ishte tek dera më ngriti lart në krahë që ta bërtisja këtë vendim, sepse studentët e tjerë nuk kishin më zë, shumica ishin të ngjirur. Mbaj mend që pasi mbaruam protestën e datës nëntë, kemi shkuar tek Gramoz Pashko në shtëpinë e tij, kemi diskutuar aty për çfarë kishte ndodhur. Ne u takuam me Gramozin dhe atje folëm për avancimin drejt kërkesave politike.

Në ditën e parë të saj protesta ishte tërësisht ekonomike. Dihen përplasjet tona me policinë, tek ambasada italiane, ku sot është ambasada amerikane.

Unë isha në rreshtin e parë përballë “sampistëve” dhe në krah kisha Adrian Petrollarin dhe disa të tjerë; dhe sot e kësaj dite nuk e di se si kam shpëtuar pa ngrënë ndonjë shkop gome në momentin kur ata na u vërsulën.

Në darkë kemi shkuar tek shtëpia e Pashkos dhe i kemi thënë se studentët deri tani kanë vetëm kërkesa ekonomike. Kemi qenë bashkë me Shpëtim Idrizin në studion e tij, ku diskutuam për këtë. Gramozi na diktoi shumicën e atyre që të nesërmen u bënë pjesë e atyre 13 pikave të famshme të kërkesave të studentëve drejtuar Ramiz Alisë. Ndër to ishin dhe Karta e Helsinkit dhe Karta e Kopenhagenit për respektimin e të drejtave të njeriut. E kush nga ne kish dëgjuar më parë për to, le më të pretendonte të artikulonte ndonjë kërkesë.

Po pluralizmi politik, a ishte pjesë e sugjerimeve të tij?

Po, natyrisht, as që mund të kuptohet ndryshe. Por për studentet dhe publikun kërkesa për pluralizëm politik u artikulua qartë të nesërmen në mëngjes. Kemi bërë një mbledhje tek godina e mensës së Qytetit Studenti në një sallë që bie direkt tek sheshi “Demokracia”. Kemi qenë nga katër përfaqësues për fakultet. Mbaj mend nga ekonomiku ishte Shpëtim Idrizi, Shpend Stojku, Adrian Petrollari, së bashku me mua. Të tjerë që mbaj mend janë Akli Fundo, Niko Kaçiroti, Arben Lika që erdhi pak me vonesë, Tefalin Malshyti nga Letërsia, dhe natyrisht Azem Hajdari, që tashmë ishte shndërruar në liderin e protestës studentore. Në këtë takim i kemi paraqitur shënimet që kishim mbajtur një natë më parë tek Gramozi dhe kemi gjetur mirëkuptimin dhe mbështetjen e të gjithë studentëve konviktorë, që tanimë nuk mund të diskutohej më për ngrohje, xhama e ndriçim. Pati diskutime edhe për opsionet e pluralizmit të mendimit dhe atij politik dhe u ra dakord, se kërkesa për pluralizëm mendimi ishte tanimë e tejkaluar, e pamjaftueshme, prandaj do të kërkonim pluralizmin politik. Kështu u vendos në atë mbledhje. I thamë Azemit të dilte dhe t’i fliste turmës që ishte jashtë, e cila tashmë nuk kishte vetëm studentë dhe sapo t’i shkruanim pastër formulimet e mbledhjes do t’ia çonim t’ia kumtonte ai të gjithëve që ishin në shesh.

E ulem Tefalinin t’i shkruante se kishte shkrim të mirë. Unë dhe Shpëtim Idrizi i diktonim. Pasi janë shkruar pikat ia çuam Azemit t’i lexojë. Deri në atë moment ai ishte jashtë, në atë si punë podiumi dhe po merrej me menaxhimin e foltores, herë duke folur vetë dhe herë duke prezantuar folësit e tjerë. Ai i mori 13 pikat dhe i lexoi ato publikisht para studentëve dhe qytetarëve që ishin në shesh. Ky ishte sinjali i qartë dhe mesazhi më i qartë, që i shkoi Ramiz Alisë dhe Byrosë Politike atë ditë.

Të nesërmen, në datën 11 dhjetor Ramiz Alia ju priste dhe ju do të shkonit pikërisht për pluralizmin politik, si kërkesë kryesore. Por çfarë ndodhte në byronë politike dhe KQ? A kishit ju informacion, se atje ndërkohë ishte shpallur pluralizmi?

Po në datën 11 ne po bëheshim gati për të shkuar tek Ramiz Alia, pra po zgjidheshin studentët që do të përfaqësonin çdo fakultet. Zgjedhjet po bëheshin aty nëpër Qytetin Studenti, në godina apo edhe tek lulishtja para sheshit që sot quhet “Demokracia”. Ndërkohë ishin shfaqur pedagogë dhe intelektualë në mbështetje të studentëve. Kjo na jepte shumë guxim pasi mbështetja e pedagogëve ishte e rëndësishme. Ndërkohë ne ishim duke bërë zgjedhjet tona tek godina e vajzave të ekonomikut, te kati i parë. Atje erdhi Zana Guxholli dhe tha që të zgjidhnim studentët me mesatare të mirë. Kështu u bë. U zgjodhën përfaqësues të ekonomikut, studentë me mesatare të mirë. Nga ne ishin Djana Bajrami, Ilir Meta, Adrian Petrollari dhe natyrisht edhe unë, pavarësisht faktit, që nuk e kisha dhe aq të mirë mesataren e notave. Po atë ditë u shfaq pranë nesh edhe Emin Barçi, i cili kishte mbaruar shkollën por erdhi e iu bashkua studentve. Para se të hynim u shkëmbyem me Gramoz Pashkon dhe kemi folur disa gjëra. Nuk donim të kishim pedagogë brenda, edhe pse nuk e kujtoj si na mbetën brenda ata pedagogë, që me pas u bënë pjesë e dërgatës studentore tek Ramiz Alia. Salla ishte me xhama dhe dikush i ka thënë Gramozit “hajde hyr” dhe di që ai ka thënë “s’ka nevojë fare të vij unë, sepse unë kam çunat e e mi atje brenda”. Por para se të hyj aty, pashë të ngjiteshin në lulishte edhe dy njerëz të afërt të Ramiz Alisë, Guro Zeneli dhe fqinji im Skënder Duka. Ishin njerëz të mirë, që unë vetë i njihja dhe që kishin ardhur të shihnin protestën e studentëve. I përshëndeta dhe i takova, folëm. Më tha njëri prej tyre “Ka mbaruar”. “Si ka mbaruar?” i thashë. “Ramizi e ka vendosur për pluralizmin politik”.

Pasi u futëm tek godina 15 erdhi lajmi, që duhet të shkonim më pak studentë, nga 4 në 3, meqenëse nuk kishte vend atje ku do të bëhej takimi dhe aty u bë një farë rrëmuje. U thashë atyre të ekonomikut, “shkoni ju, se unë nuk po vij”. E dija tashmë, që Ramizi do lëshonte pluralizmin politik. Nuk kisha ndonjë qejf ta takoja. I dhashë xhaketën dhe kravatën time Petrollarit dhe kështu një pjesë e imja ka shkuar tek Ramiz Alia atë ditë. Përcjellja e tyre me autobusin “Saviem” mori përmasa biblike për nga entuziazmi. Kthimi i tyre edhe më shumë.

Në shesh ishim mbledhur shumë njerëz. Aty kam parë për herë të parë edhe Besnik Mustafajn me flokë të gjata, ishte me një gazetar të huaj, kam parë edhe të tjerë. Mezi kam çarë përmes turmës për t’i hapur rrugën Gramoz Pashkos që e kisha kapur tek mënga e pardesysë. Në atë rrugë që hapej për të, ka kaluar edhe Sali Berisha. Të dy dolën në podium dhe përshëndetën shpalljen e pluralizmit politik. Foli Pashko, foli edhe Saliu dhe të tjerë. Atje nuk ndalej askush të fliste. Aty u krijua togfjalëshi “E duam Shqipërinë si gjithë Europa!”.

Por Berisha kishte folur edhe një ditë më parë, kur u kishte kërkuar studentëve të shkojnë në mësim. Atje nuk është pritur mirë nga turma…

Marrëdhënia e Saliut me turmën nuk ishte fort idilike asokohe. Nuk e kujtoj pse arrinte të duartrokitej, por edhe të shkaktonte fishkëllima. Ne të Ekonomikut ishim boll të kënaqur që Gramozi po fliste lirisht, ashtu siç dinte ai. Kjo na bënte të ndjeheshim një çikë më superiorë se të tjerët. Kaq na mjaftonte. Përveç kësaj, nuk e kisha shumë mendjen me thënë të drejtën, sepse shpallja e pluralizmit politik atë ditë ishte përmbushja më e madhe për mua, ishte ngazëllim. Më pas shkuam te shtëpia e Gramozit, kemi pirë kafe atje.

Si u zgjodhën njerëzit për të shkuar tek shtëpia e Pashkos. Ishte spontane apo e organizuar?

Ishte shumë më spontane se sa mendohet sot. Kushdo që iu bashkua grupit, që shkoi te kjo shtëpi ishte i vlefshëm dhe pranohej pa hezitim. Me ka habitur natyrshmëria me të cilën Moza Pashko, bashkëshortja e Gramozit, na priti dhe akomodoi në shtëpi atë ditë, gjë të cilën Pashkot vazhduan ta bënin për shumë vite në vijim, duke mikpritur pa dallim në shtëpi edhe “armiqtë politikë” më të ashpër të tyre. Në atë takim është lënë mënjanë ideja për krijimin e një partie studentësh. Më pas ngjarjet rrjedhin shumë shpejt drejt themelimit të partisë. Mori formë qysh në momentet e para ideja për krijimin e një partie politike. Madje kjo ide ishte formësuar në momentin kur ishte duke u kthyer autobusi i studentëve nga Ramiz Alia. Ngjarja kishte dalë jashtë nesh. Pra jashtë studentëve. Detyra jonë kishte mbaruar pikërisht në atë shesh, në atë moment kur u shpall pluralizmi politik, edhe pse shumë prej nesh e kuptuan më vonë.

Në orët dhe ditët në vijim, gjithçka ka ndodhur me një shpejtësi marramendëse. Në takimet për diskutimin, themelimin e Partisë Demokratike, që zhvilloheshin të gjitha tek shtëpia e Pashkos, e cila ishte selia e parë e vërtetë e Partisë Demokratike, që në momentet e para kur po diskutohej e po hartohej programi minimal i partisë, të gjithë iu dorëzuan mendjes së Pashkos. Unë kam qenë atje në çdo sekondë. Koncepti i parë por dhe finalja e çdo fjalie e cila vinte si copëza mendimesh edhe nga të tjerë, formëzohej nga Gramoz Pashko.

Përgjatë kohës kur në studion e Gramozit po hartohej programi dhe hynin e dilnin Meksi, Berisha, Imami, Azemi, Genc Ruli, Budina e të tjerë, mbaj mend që kam nxjerrë telefonin nga studio me qëllim që telefoni të mos i shqetësonte në këtë punë, u ula në hollin e shtëpisë në një karrige kashte dhe u jepja përgjigje telefonatave që vinin papushim, sa nga shtypi i huaj, aq dhe nga komunistët e përdëllyer që shanin dhe kërcënonin me vrasje e djegie. Aty kujtoj të kem parë për herë të parë Ed Selamin, që hipte e zbriste shkallët e bodrumit bashke me Barçin me listat e firmëtarëve të parë.

Dua të kujtoj, për të sotmen, një detaj të atëhershëm. Nuk ishte ende e lehtë, prapë kishte pasiguri të madhe në njerëz për reagimin e mundshëm të regjimit. Shumë njerëz vinin firmat për themelimin e PD-së dhe pasi kalonte pak kohë vinin e i tërhiqnin. Kush e di se ç’mendonin ndërkohë. Shumëkush nuk e kishte dorëzuar ende teserën e Partisë së Punës. Kujtoj Gim Buxhelin që erdhi të filmonte brenda në studio, mbaj mend që erdhi edhe Genc Pollo, që sa ishte kthyer nga Gjermania në mos gaboj.

Gramozi jepte intervista për mediat e huaja gjatë gjithë kohës. Në një moment, kur ishim poshtë në kuzhinë, ka dhënë edhe Hajdari tek “Zëri i Amerikës” më duket. Kujtoj që Gramozi kishte një kompjuter me ngjyra IBM ku bënim edhe ndonjë lojë “tetris”, por nuk kishte printer ku të mund të shtypeshin bocat e programit të PD-së. Printerin e parë e sollën nga zyra e Neritan Cekës. Vajti Genc Pollo me Shpëtim Idrizin ta merrte natën, kur rrugëve ishin vetëm “Arot” e Sigurimit të shtetit. Të nesërmen e kthyem. Printerin tjeter e kam marrë vetë nga dora e Genc Rulit në korridorin e zyrës së tij, tek ndërmarrjet e Tregtisë së Jashtme. Kaloja mes parkut “Rinia” për tek rruga “Budi” me printerin në një çantë sporti me lloj- lloj sikletesh në kokë, dhe më kujtohej edhe filmi “Rrugicat që kërkonin diell”.

Pas këtij momenti, ngjarjet rrokullisen shpejt, qysh nga zgjedhja e Hajdarit në krye të komisionit nismëtar, deri në shkarkimin e tij nga ky post vetëm pak javë më pas, ose rreth dy muaj më pas, në shkurt 1991…

Ngjarjet rridhnin shumë shpejt. Por unë kujtoj një moment tjetër, atë të daljes së parë të Komisionit Nismëtar të PD-së tek Qyteti Studenti për të shpallur themelimin e PD-së dhe mërzinë deri në ngashërim të Azemit, sepse me ç’duket dikush do të mbante fjalim në vend të tij apo diçka e ngjashme. Doktori vajti ta takonte dhe e qetësoi. Por në këndvështrimin tim, ajo ngjarje nuk është se ka ndonjë rëndësi kaq të madhe, deri këtu. Në të vërtetë ky është momenti kur ne PD-në e sapoformuar u shfaq aksioni për dominimin e saj dhe nisën grupet e bërrylat. Natyrisht në PD-në e atëhershme figurat më të spikatura dhe me personalitet të fortë, mes të cilëve dualizmi ishte i dukshëm dhe prekej me dore, ishin Pashko dhe Berisha. Në këtë pashmangshmëri, unë mund të them se Gramozi besonte shumë fort tek vetja e vet, krejt e natyrshme po ta krahasoje me pjesën tjetër drejtuese të PD-së së asaj kohe dhe anashkaloi gjithçka ndodhte në atë skenë politike ato kohë. Për mendimin tim ky ishte një gabim, që ia kam thënë dhe më “akuzonte” si avokat i djallit, si bizantin, sa herë i evidentoja krijimin e balancave të reja në PD. Unë mendoj se e kam jetuar dhe i kam njohur sjelljet dhe mendimet e tij në atë kohë. Të gjithë ishim idealistë, por Gramozi më shumë nga të gjithë në. Ai ishte njeri që besonte, i jepej idesë dhe nuk ia mohonte veten e tij njerëzve që kishte në krah. Ishte shumë i hapur, pa rezerva.

Të gjithë mund ta dinin se ç’mendonte Gramozi për këtë gjë apo atë gjë, por ai vetë nuk e dinte realisht çfarë mendonin dhe donin të tjerët. Gramoz Pashko në këtë “verbëri idealiste” nuk ia lejonte vetes që të ndoste emrin e tij, mendimin e tij, me ato gjëra të vogla meskine që po ndodhnin në korridoret e elitës së re politike që po drejtonte PD-në. Kishte besim të tepruar në këtë qëndrim të tijin ndaj dhe nuk u bë pjese e këtyre skemave, duke qëndruar i tërhequr më shumë se sa duhej për momentin. Ai asnjëherë nuk e lidhte angazhimin e tij me synime të karrierës politike për të kapur postin e kryetarit të PD-së. Gramozi nuk bëri asnjëherë fushatë aktive për të fituar votat për postin e kryetarit ndërsa pjesa tjetër, me ç’duket me një koncept më të qartë të organizimit të një partie, po e bënte. Ata ishin pragmatistë në këtë drejtim, ndërsa Gramozi kurrë nuk ishte kujdesur për këtë pjesë. Mendoj se Gramozi në ato momente ndriçonte dukshëm dhe të tjerët nuk ndjeheshin rehat nga kjo gjë, prandaj zgjidhnin të bashkoheshin dhe të krijonin aleancë në një nivel tjetër në përputhje me botëkuptimin e tyre dhe ku gjenin garancira dhe sigurira sipas përmasave të secilit prej tyre. Pragmatist mund të jetë vagoni i vogël i një treni, por jo lokomotiva. Gramozi ishte lokomotiva e procesit të krijimit të PD-së. Ai ishte një vullkan, një shpirt i lirë, që rrallë herë të rastis ta takosh.

Ndërsa Berisha ishte në krye të PD-së, edhe pse i përkohshëm, Gramoz Pashko u bë mjaft aktiv në arenën ndërkombëtare…

Po. Dhe jo vetëm në arenën ndërkombëtare. Aso kohe të gjithë donin se s’bën të takoheshin me Gramozin. Ç’nuk bënin që të kishin një kontakt, një fjalë, një bisedë me të. Ishte si një investiturë. Po mos ishe takuar me Gramozin, apo mos kishe hyrë në shtëpinë e tij, nuk konsideroheshe i “rëndësishëm”. Ç’do i huaj që vinte në Shqipëri takonte padyshim Gramoz Pashkon dhe takimet bëheshin në të shumtën e rasteve në shtëpinë e tij. Ishte kthyer në destinacion. Gramozi u bë pika e referencës për të gjithë të huajt, gazetarë, individë apo organizata asokohe, sepse ishte i vetmi person i ndriçuar në Shqipëri që fliste gjuhën e botës perëndimore, që mund të artikulonte mendime të plota – të vlefshme sot e kësaj dite – mbi demokracinë, ekonominë e tregut dhe të tregonte qartazi, jo vetëm dallimet me sistemin socialist, por edhe rrugën që duhej ndjekur për reformat.

Ndërsa Pashko shihej si një potencial i madh sa i përket reformave, jo vetëm për modelin ekonomik, por edhe në të gjithë sistemin dhe punonte sipas natyrës së tij gjithnjë të vrullshme, gjithmonë disponibël, Berisha dukej si antipodi i tij. Berisha punonte ndryshe. Kur PD-ja u sistemua më mirë me ambiente, atje ku sot është klinika “Zoja e Këshillit të Mirë”, ai hynte në zyrën e tij në katin e dytë dhe nuk dilte prej andej për orë të tëra, lexonte shtypin, priste e përcillte njerëz. Ndërsa të tjerët dilnin për takime, aktivitete etj, ai jo, nuk dilte. Ne donim të ishim prezent mes njerëzve, Doktori donte te ishte prezent në parti. Ne nuk e kuptonim në atë kohë atë model dhe metodikë pune, por u pa, se qysh në ato kohë ai nisi ta zotërojë PD-në. Ai kishte një eksperiencë të gjatë në këtë drejtim. Pjesa tjetër e PD-së përfshi edhe Gramozin këtë eksperiencë nuk e kishte, aq më tepër, siç e thashë më lart, Gramozi i neveriste skemat politike brenda PD-së.

Qeveria ndryshon sërish buxhetin e këtij viti, këtë herë me rritje

18:06 Politika

Paditet e gjithë familja Taçi/ Ja DOSJA e plotë me abuzime prej dhjetëra miliona euro

19:34 Politika

Vendoset akcizë për pijet energjike/ Braçe: Konsumohen 27 milion kanoçe në 10 muaj

18:19 Politika

Arrestimi i Mziut/ Meta: Jemi të vendosur për të luftuar krimin e korrupsionin

17:51 Politika

Mziu dyshohet edhe për manipulim zgjedhjesh, i gjendet në shtëpi vula e një qendre zgjedhore

17:03 Politika

Frroku: PKD në janar në qeverisje, kemi pritur shumë

16:13 Politika

Berisha tregon "historinë dhjetoriste" të Ramës dhe e akuzon se Imamin po e ndëshkon pse i vodhi "Dhjetorin"!

14:50 Politika

Djali i Remzi Hoxhës: Berisha të na kthejë eshtrat, ndryshe ai dhe fëmijët e tij janë në gjak me ne

14:27 Politika

Lulzim Basha: Po monitorojmë procesin ndaj Xhelal Mziut (VIDEO)

12:31 Politika

PD nxjerr Altin Goxhajn në protestë dhe deklaron: I mbështesim (VIDEO)

12:24 Politika