FOTOT dhe dokumentet e rralla: Elez Isufi dhe tragjedia e familjes Ndreu në regjimin komunist

Nga Dritan Xhemalaj, TemA

Në kuadrin e ciklit të dokumentarëve “Përballje më të kaluarën”, që realizohet nga Radio-Televizioni Publik Shqiptar, të mërkurën në mbrëmje ora 20 e 30 vjen premier dokumentari “Elez Isufi dhe tragjedia e familjes Ndreu nën regjimin komunist”.

Ky dokumentar dhe gjithë cikli “Përballje me të kaluarën” që do të vazhdojë në ditët dhe muajt në vijim në valët e Radio-Televizionit Publik Shqiptar, është realizuar nga Dashnor Kaloçi dhe Monika Shoshori Stafa, gazetarë dhe studjues të njohur të temave historike dhe periudhës së regjimit komunist të Enver Hoxhës.

Cikli në fjalë i cili ka startuar më datën 13 dhjetor me dokumentarin “Aleksandër Kondo, fati i trishtë i një ëndrre”, kësaj radhe është fokusuar me një tjetër histori, atë të familjes Ndreu nga Sllova e Dibrës.

Ku i pari i tyre ka qenë Elez Isuf Ndreu, udhëheqësi dhe prijësi popullor i cili në dekadën e parë të shekullit të kaluar, u vu në krye dhe komandoi kryengritësit dibranë në disa beteja e luftime kundra invadorëve serbo-malazezë në Shqipërinë veri-lindore.

Lidhur me këtë dhe gjithë veprimtarinë e Elez Isuf Ndreut, si mik dhe bashkëpunëtorë i ngushtë i një serë emrash dhe patriotësh të njohur, si: Islam Spahiu i Lumës, Bajram Curri, Isa Boletini, Luigj Gurakuqi, Fan Noli etj, gjatë pjesës së parë të dokumentarit japin dëshmitë e tyre studjuesit dhe historianët e njohur: Xhaferr Martini, Moisi Murra, Gafur Zota etj, të cilët janë dhe autorë të disa librave dhe studimeve si për Elez Isufin e djalin e tij, Cen Elezin, ashtu dhe gjithë familjen Ndreu e pasardhësit e saj.

Këto dëshmi të dhëna prej tyre, ndërthuren edhe me një sërë fotosh, gazetash të kohës dhe dokumentash arkivore të rralla, të papublikuara më parë, ku del në pah qartë figura e Elez Isufit, i njohur ndryshe si “Gjenerali me shajak” i cili në vitin 1917, u ftua në Vjenë nga Perandori Franc Jozef, duke u nderuar prej tij me dekoratën e lartë “Kryqi i Artë i Oficerëve”, për kontributin që ai kishte dhënë në luftrat për mbrojtjen e tërësisë toksore të Shqipërisë në krahinat dhe kufijtë veri-lindorë.

Një nga dokumentet e rralla që publikohet për herë të parë në këtë dokumentar, është dhe telegrami i nënprefekturës së Dibrës që mban datën 30 dhjetor 1924, e cila njofton Ministrinë e Brendëshme në Tiranë mbi vdekjen e Elez Isufit, që ishte plagosur disa ditë më parë, (25 dhjetor) gjatë luftimeve kundra forcave zogiste diku në periferi të Peshkopisë.

Pas vrasjes së Elez Isufit, parinë e fisit Ndreu e morri i biri i tij, Cen Elezi, dhe kulla e tyre në Sllovë të Dibrës në atë periudhë kohe u vizitua edhe nga të huaj, si britanikja Margaret Hazlett, Harry Fultz etj, apo Rose A Lein, që në veprën e saj “Ora e Shalës” ka shkruar gjatë dhe për Kullën e Ndreve në Sllovë të Dibrës. Dokumentari më pas vijon me kontributin e madh të familjes Ndreu në periudhën e pushtimit të vëndit (1939-1944), e cila u mobilizua e gjitha në Lëvizjen Antifashiste dhe ku kulla e madhe e tyre në Sllovë të Dibrës u bë një nga bazat kryesore të rezistencës së forcave partizane dhe atyre nacionaliste. Gjatë kësaj periudhë kohe nga kjo familje nacionalistësh spikatën për kontributin e tyre të madh, Cen Elezi (djali i Elez Isufit), me shtatë djemtë e tij, si dhe Gjeneral-major Dali Ndreu, (zv/shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nac-Çlirimtare të komanduar nga Enver Hoxha), bashkëshortja e tij, Liri Gega Ndreu( anëtare e Komitetit Qëndror të Përkohëshëm të Partisë Komuniste Shqiptare), Kolonel Esat Ndreu, komandant i Brigadës XVIII Sulmuese partizane, etj.

Për këtë kontribut që kjo familje dha në Luftë, që në fundin e vitit 1944, Cen Elezi u zgjodh nënkryetar i Frontit Demokratik që kryesohej nga Enver Hoxha. Por siç do të shohim edhe në dokumentarin në fjalë, menjeherë pas mbarimit të Luftës, Cen Elezi dhe gjithë familja e tij nuk do të pajtoheshin me politikën që po ndiqte Enver Hoxha dhe kryesisht miqësia e ngushtë dhe nënshtrimi ndaj Jugosllavisë së marshallit Josip Broz Tito, ndaj të cilëve Ndretë e Dibrës kishin luftuar me armë në dorë për disa dekada me rradhë dhe i shikonin ata si armiq shekullorë. Kjo gjë u bë shkak që Tirana zyrtare të fillonte përndjekjen dhe arrestimet ndaj familjes Ndreu, gjë e cila e detyroi Cen Elezin me gjithë djemtë e tij që të dilnin në mal dhe të arratiseshin më pas nga Shqipëria.

Kjo gjë dhe gjithë persekutimi i gjatë ndaj familjes Ndreu, vjen në dokumentar nga dëshmitë e disa prej pinjollëve të kësaj familje, si: Jonuz Ndreu (i biri i Cen Elezit), Avni Ndreu, Aziz Ndreu, Remzi Ndreu, Mirush Ndreu, Hiqmet Ndreu, Nesim Ndreu, Bashkim Ndreu etj, ku një pjesë e tyre u arratisën nga Shqipëria, ndërsa të tjerët vuajtën në burgje dhe internime deri në vitin 1990.

Me dëshmitë e tyre si dhe dokumentet arkivore, dokumentari në fjalë tenton të hedhë dritë dhe ndriçojë historinë e panjohur të një prej familjeve më të mëdha të Shqipërisë, e cila për 45 vjet me rradhë u persekutua nga regjimi komunist i Enver Hoxhës, duke pasur një bilanc tejet tragjik: 6 burra të pushkatuar, (një grua shtatëzanë), 20 të burgosur politik, 12 burra të arratisur nga Shqipëria për t’i shpëtuar persekucionit, 32 vetë të vdekur në burgje e kampe internimi si dhe 55 familje me (qindra pjestarë) të internuara nga viti 1947 deri në 1990-ën? Cikli “Përballje me të kaluarën” i bashkëautorëve Dashnor Kaloçi dhe Monika Shoshori Stafa, do të vijoj në ditët dhe muajt në vijim me të tjerë dokumentarë si: “Shpella e lirisë” (kushtuar ish-deputetit dhe kolonelit Haxhi Hajdar Mani që kundërshtoi kolektivizimin dhe në 1963-in, u ekezkutua me artileri në një shpellë në fshatin Rrjoll ku ishte ngujuar), apo të tjerë ku bëht fjalë për ngjarje dhe personazhe si: “Revolta e Spaçit”, “Ngjarja e lopëve të Baldushkut”, “Shëptim Gina”, “Grupi Sabotator në Ekonomi”, “Grupi armiqësor i Kombinatit Tekstileve në Berat”, etj.

Enver Hoxha në 1946: Të luftojmë tendencat shoviniste të shqiptarëve që ngjallin mëritë e vjetra kundër popujve jugosllavë

20:16 Dossier

Libri francez i 1553: Skënderbeu mes personaliteteve më të famshme që nga Jezu Krishti e deri te Henri II i Francës

14:11 Dossier

Historia e parrëfyer e këngëtarit që i shpëtoi jetën Oriana Fallaci-t

11:24 Dossier

Zbulohen të pathënat e Skënderbeut në arkivat e Francës, rinia e luftëtarit të madh që bëri mrekulli të vërteta

20:21 Dossier

Dekreti i vitit ’33 që ndalonte të rinjtë të futeshin në kafene! Dhe një debat historik për ato që Mit’hat Frashëri i cilësonte si “fole demoralizimi”

19:53 Dossier

Zbulohet vepra sekrete e autorit të njohur francez, ja çfarë shkruante në vitin 1757 për operan e Skënderbeut

10:10 Dossier

Fred Abrahams: Përgjigje Sali Berishës për akuzat se jam agjent i UDB

09:16 Dossier

Për profetin dhe Hitlerin: Pse myslimanët e Bosnjës i brohorisnin trupave naziste?

13:19 Dossier

Rrëfimi i djalit të ish-ministrit komunist Koço Theodhosi: Kam miqësi me fëmijët e ekzekutorëve të babait tim. Mblidhemi bashkë për dreka e darka

11:55 Dossier

Letra e Kasëm Trebeshinës: Shoku Enver, nuk kam qenë asnjëherë revizionist, Shqipëria po lulëzon. Shënimi i Enverit: Hiq dorë nga marrëzitë…

10:17 Dossier