Tirana ka nevojë për emrin e Trifon Xhagjikës

   Gjovalin Kola

Busti i Trifon Xhagjikes qe do te vendoset ne vendlindjen e tij ne Peshtan.

Në kuadrin e denoncimit të krimeve të komunizmit, kohët e fundit është shkruar edhe për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika. Ai kujtohet për forcën e karakterit dhe krijimtarinë e tij disidente. Si pakkush ndër shkrimtarët e Pasluftës, ai bashkon në një tërësi të pandashme artin e të shkruarit me shembullin e jetës dhe moralin. T. Xhagjika lindi në Peshtan të Tepelenës më 1932. Ai kreu Shkollën Normale të Elbasanit e më pas Shkollën Ushtarake. Pas diplomimit oficer, ai shërbeu në Tiranë dhe Karaburun, në Ministrinë e Mbrojtjes si redaktor për botimet, si dhe në gazetën “Luftëtari”. Gjatë kësaj periudhe, ai boton shkrime e vjersha te Zëri i Rinisë, Drita, Nëntori, Ylli etj. Në vitin 1959 botoi vëllimin me poezi Gjurma, i pari dhe vetmi në gjallje të tij. Pasi kishte dorëzuar për botim këtë libër, poeti nis një rishikim kritik të krijimtarisë së tij. Ky moment kthese duket se është fiksuar në poezinë Ndërgjegje me katrore të zeza. Dy vargjet përmbyllëse të saj na tregojnë gjendjen shpirtërore të autorit : Nuk mund të shkruaj më,/ Pena m’u thye në vitin 1958. Në fakt, autori nuk ka hequr dorë nga të shkruarit, por nga letërsia e propagandës që u kërkohej shkrimtarëve. Ai kishte arritur të zbulonte atë që thotë Vaclav Haveli se « jeta në sistemin komunist është e mbështjellë nga një rrjetë hipokrizie e gënjeshtrash », ndaj njeriut i « duhet të jetojë me gënjeshtrën.” Proza e tij e shkurtër Stina mendimi dhe nëntitull, Pa maskë, na jep një informacion të vlefshëm për të depërtuar në disidencën e tij letrare dhe estetike. Aty janë komentuar disa ngjarje të hershme të jetës së tij, të cilat kanë pasur një ndikim vendimtar në evoluimin e mendimit e të qëndrimit të tij politik. Dhe, sikurse mund të zbulohet edhe përmes studimit të poezisë, ky ndryshim i tij ka qenë i thellë dhe i shpejtë, pothuajse brenda stinëve të një viti. Ndryshime të kësaj natyre, që vërehen edhe te disidentë të tjerë shqiptarë dhe të Evropës Lindore, duket se janë reflektime afatgjata, shpesh të shkaktuara edhe nga ngjarje spontane e personale, por që shfaqen brenda një kohe të shkurtër. Edhe metamorfoza e Xhagjikës, siç shkruan ai vetë, diktohet më shumë nga këto ngjarje, që e bënë t’i humbiste herët iluzionet për komunizmin. Pasi tregon për jetën në fshatin e tij të lindjes, ku ai bridhte duke mbledhur lulëkuqe, Xhagjika përshkruan një ngjarje të paharruar. Këtë ndodhi të jetuar në moshën 14–vjeçare ai e tregon me një stil gati kafkian: « Ishte natë atëherë, natë e shkurtit të 1947-ës. Ecja në një korridor të errët e të ngushtë, që mbaronte në një derë të hapur. Më futën brenda. Dera u mbyll. Gjithnjë ishte errësirë. Atje dëgjova: Shtoje besimin që kemi për ty, prandaj bëhu hije dhe gjurmoji shokët, pa ditur që të kanë pranë. Është mirë të mos mendosh – më tha Sykuqi, ti duhet të kesh parasysh që ç’pe dhe ç’dëgjove të mos ja thuash njeriut, përndryshe… përndryshe… mund të të kujtoj vetëm kaq se mbrëmë pushkatuam një moshatarin tënd, pasi i brodhi zagarja më parë nga mendja. » Edhe pse ishte larguar nga kjo skutë e frikshme, Trifonit i dukej se po çapitej ende nëpër errësirën e saj. Në mendje nuk i shqitej pyetja: « Unë të bëhem hije?! »Ёshtë e njëjta pyetje që autori do ta bëjë, më vonë, në poezinë e tij Pyetje Hamletit: « Të jesh apo të mos jesh? » Pra ai duhej të zgjidhte mes këtyre dy rugëve: « të jesh », pra të luftosh e të shkruash, dhe « të mos jesh »: të bëhesh hije, të gjurmosh të tjerët. Shkrimtari i ri do të ndiqte rrugën e parë. Dhe poezia e tij do të dëshmojë një stil ndryshe nga ai që mbizotëronte në kohën e tij, një stil që ishte në koherencë me mendimet dhe vetëdijën e një njeriu të lirë, i cili kishte vendosur të jetonte me të vërtetën, pavarësisht çmimit që do të paguante për këtë. Trifoni do të bënte të veten moton e Gëtes: « E vërteta duhet të përsëritet gjithnjë, sepse edhe gënjeshtra përsëritet kurdoherë. » T.Xhagjikën e arrestuan në valën e represionit pas prishjes me Bashkimin Sovjetik.Viktima u bënë individët që dyshoheshin për simpati ndaj liberalizmit që vinte nga Moska hrushoviane. Ai u pushkatua më 23 dhjetor të vitit 1963, në moshën 31–vjeçare. Natyra kryengritëse e poezisë dhe fati i tij tragjik e bën Xhagjikën të ngjashëm me poetin e njohur rus, Osip Mandelshtam : që të dy këta poetë i vrau diktatura dhe s’kanë varr. Guximi i tij, sidomos gjatë procesit gjyqësor, mund të krahasohet me atë të Solzhenicinit, i cili në letrën e tij dërguar Kongresit IV të shkrimtarëve sovjetikë, më 1967, shkruante se « askush nuk mund të më largojë nga rruga e lirisë dhe jam gati të vdes që ajo të triumfojë. » Përveç librit Gjurma, (1959), Xhagjika është autor i vëllimeve poetike të botuara postum : Atdheu është lakuriq (1994) dhe Poezi (2002). Lavdia e tij s’ka nevojë për asgjë. Por është e pakuptimtë që emrin e tij nuk e shohim të shkruar askund : në rrugë, shesh apo bulevard të kryeqytetit !  E pra, ai i bën nder Tiranës, na bën nder të gjithëve…

Ndriçim Xhepa: Produkti teatror në Shqipëri është mediokër, ka shfaqje ordinere që duhen bllokuar

18:57 Kulturë

Bruno Shllaku: Kur Kadri Roshi thoshte “më vjen turp të hyj në atë teatër sepse më del miu e më shikon në sy”

13:51 Kulturë

Projekti ‘Hamlet’ i BE-së, Shqipëria përfaqësohet me qarkun Gjirokastër. Kumbaro: Sfida jonë turizmi gjatë gjithë vitit

10:58 Kulturë

REPORTAZHI: Ilirët shqiptarë dhe sllovenë

09:42 Kulturë

Misioni gjermano-shqiptar zbulon një vendbanim antik në Shqipëri

12:42 Kulturë

VIDEO/ "Shqiptarët laikë të Ismail Kadaresë", gjigandi televiziv dokumentar për shkrimtarin e shquar

18:11 Kulturë

FOTOT: Kapet "mat" deputeti artist i socialistëve, harron të mbërthejnë... pantallonat

16:41 Kulturë

“Thesare Unike”, ja monumentet e kulturës që janë në fokus të UNESCO-s

13:26 Kulturë

VIDEO/ Turbina hap dyert për Festivalin Mbarëkombëtar të Teatrit: Nga Reshat Arbana te Ndriçim Xhepa, ja yjet që ngjiten në skenë

09:22 Kulturë

Kumbaro inspekton punimet te Ura e Katiut në Përmet: Kantieret janë dhe shkollë për restauratorët e rinj nga Ballkani

21:15 Kulturë