Një projekt prej rreth katër miliardë dollarësh ka ngjallur sërish një nga ato debate që, herë pas here, e ndajnë opinionin publik shqiptar në dy llogore të kundërta. Nga njëra anë, ata që e shohin investimin turistik në Zvërnec si një shans të rrallë transformimi ekonomik për Vlorën dhe jugun; nga ana tjetër, ata që ngrenë zërin për mjedisin, peizazhin dhe mënyrën se si po vendoset për të ardhmen e një territori të ndjeshëm. Të dyja palët kanë arsyet e tyre dhe, sinqerisht, të dyja meritojnë të dëgjohen pa etiketime.

Përvoja ime në punën me dosje që kanë të bëjnë me investime të mëdha më ka mësuar diçka të thjeshtë: kur një projekt prek jetën, kujtesën dhe peizazhin e njerëzve që jetojnë në një vend, është krejt e natyrshme që ai të prodhojë shqetësime. Kjo nuk është pengesë për zhvillimin, është shenjë e një shoqërie demokratike që funksionon. Sfida e vërtetë, prandaj, nuk është të zgjedhim mes zhvillimit dhe mbrojtjes së territorit, por të kërkojmë me këmbëngulje që të dyja të ecin paralelisht.

Le ta nisim nga ajo që dihet. Një investim i kësaj shkalle nuk është thjesht një shifër në një njoftim për shtyp. Pas tij qëndron një zinxhir i tërë ekonomik që përfshin ndërtimin, shërbimet profesionale, logjistikën, inxhinierinë, financën dhe, mbi të gjitha, punësimin. Sipas strukturës së zakonshme të kostove në projektet e mëdha turistike, pjesa dërrmuese e vlerës, zakonisht mes 75 dhe 80 për qind, shkon për materiale, fuqi punëtore dhe infrastrukturë. Pjesa tjetër shpërndahet midis shërbimeve ligjore e të negocimit, financës dhe kontabilitetit, inxhinierisë dhe arkitekturës, si edhe drejtimit të projektit, lejeve dhe financimit. Janë pikërisht këto kosto të drejtpërdrejta ato që lënë gjurmë të menjëhershme në ekonominë e Vlorës dhe të jugut, sepse aty paratë qarkullojnë te firmat vendore, te punonjësit, te furnitorët.

Por madhësia e investimit, sado e bujshme në titujt e gazetave, nuk garanton asgjë në vetvete. Ajo që ka rëndësi është se si shpërndahet kjo vlerë dhe sa prej saj mbetet vërtet në komunitet. Një projekt mund të jetë gjigant në letër dhe i parëndësishëm në praktikë, nëse shumica e kontratave i shkojnë subjekteve të jashtme dhe fuqia punëtore lokale mbahet larg vendimmarrjes.

Aspekti fiskal është gjithashtu i rëndësishëm. Projekte të kësaj natyre, kur realizohen seriozisht, sjellin rritje të të ardhurave nga tatimet, kontributet e sigurimeve shoqërore e shëndetësore dhe taksat vendore. Krijojnë gjithashtu vende pune të drejtpërdrejta dhe të tërthorta, kryesisht në ndërtim, turizëm dhe shërbime. Pas çdo shifre buxhetore qëndron një familje që paguan qiranë, shkollon fëmijët, planifikon të nesërmen. Shqipëria po vuan prej vitesh nga mungesa e investimeve të mëdha private që thithin fuqi punëtore, dhe çmimin më të lartë e paguajnë të rinjtë. Emigrimi i vazhdueshëm i fuqisë së kualifikuar nuk vjen nga mungesa e dashurisë për vendin, vjen nga mungesa e alternativave reale. Çdo projekt që mund të ofrojë alternativa duhet shqyrtuar me seriozitet, jo refuzuar me reflekse.

Megjithatë, do të ishte naive të mos pyesim: sa të qëndrueshme do të jenë këto vende pune pas mbarimit të fazës së ndërtimit dhe sa do të integrohet ekonomia lokale në zinxhirin e vlerës që do të krijojë projekti? Janë pyetje legjitime që duhet t'i bëjë vetes çdo institucion përpara se të nënshkruhet diçka.

Tani, për protestën. Protesta është një e drejtë themelore, dhe shumica e atyre që marrin pjesë në të e bëjnë këtë me ndershmëri të plotë, të nisur nga lidhja me vendin, nga frika se diçka e bukur mund të humbasë, nga mosbesimi i grumbulluar pas shumë premtimeve të pambajtura ndër vite. Këto shqetësime janë reale dhe nuk duhen as përbuzur, as etiketuar. Por çdo protestë meriton të shihet jo vetëm nga forma, por edhe nga substanca dhe nga origjina e saj. Kur kërkesat reduktohen në slogane mjedisore të pakualifikuara, në frikë të përgjithshme ndaj “kapitalit të huaj” ose në reagim emocional ndaj çdo ndryshimi të peizazhit, është legjitime të pyesim: kush e organizon, kush e financon dhe cilat janë interesat reale konkurruese që mund të fshihen pas saj.

Një debat i shëndetshëm kërkon transparencë mbi ndikimet mjedisore, mënyrën e financimit, përfitimet ekonomike dhe kostot afatgjata. Në vend të ndarjes së sterilizuar mes “pro zhvillimit” dhe “kundër zhvillimit”, fokusi duhet të jetë te cilësia e zhvillimit. Mjedisi i Zvërnecit, laguna dhe natyra që e rrethon, janë pasuri që i përkasin të gjithëve, dhe ruajtja e tyre duhet të jetë kusht i investimit, jo pengesë e tij.

Nga ana ligjore, çdo investim i kësaj shkalle i nënshtrohet Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis sipas legjislacionit shqiptar dhe frymës së direktivave europiane. Ky kuadër, i zbatuar me seriozitet dhe transparencë, është plotësisht i mjaftueshëm për ta mbrojtur natyrën pa qenë nevoja për t'i kthyer procedurat administrative në armë politike kundër njëra-tjetrës. Kur ligji zbatohet, debati zhvendoset nga rruga te tavolina.

Shqipëria, le ta kujtojmë, është palë në një sërë marrëveshjesh ndërkombëtare për mbrojtjen e investimeve dhe ka një kuadër të brendshëm përkatës, përfshirë Ligjin nr. 55/2015 “Për investimet strategjike në Republikën e Shqipërisë”, që garanton trajtim jodiskriminues dhe një nivel të caktuar sigurie juridike për investitorin. Çdo bllokim administrativ arbitrar, veprim diskriminues ose mosrespektim i kushteve kontraktore mund të përbëjë shkelje të detyrimeve të shtetit dhe të hapë rrugën për ankim administrativ, gjyqësor ose, në rastin e investimeve të huaja, për arbitrazh ndërkombëtar, me kosto të konsiderueshme për buxhetin e të gjithëve.

Investitori ka të drejtën ligjore të kërkojë mbrojtje efektive, ashtu siç ka edhe komuniteti të drejtën të kërkojë llogari. Përfaqësues të institucioneve, qoftë në nivel qendror apo vendor, që do të pengonin realizimin e projektit përmes akteve administrative të pabazuara në ligj, ekspozohen ndaj kontrollit gjyqësor, përfshirë ankimin në gjykatën administrative. Prandaj qartësia dhe korrektesa procedurale nuk janë vetëm interes i investitorit; ato mbrojnë njëkohësisht buxhetin publik nga përgjegjësi të mëvonshme dhe besimin e qytetarëve te shteti i tyre.

Në fund, debati mbi Zvërnecin nuk duhet reduktuar në një zgjedhje binare mes zhvillimit dhe ruajtjes së gjendjes ekzistuese. Çështja e vërtetë është nëse Shqipëria mund të ndërtojë një model zhvillimi që gjeneron punësim, të ardhura dhe investime, duke ruajtur njëkohësisht territorin, transparencën dhe besimin e qytetarëve te institucionet e tyre. Nëse projekti realizohet me standarde të larta mjedisore, me procedura të qarta dhe me përfshirje të vërtetë të komunitetit lokal, ai mund të kthehet në një test të rëndësishëm për mënyrën se si vendi do të menaxhojë investimet strategjike në të ardhmen.

Zhvillimi i Zvërnecit, i kryer me respekt për natyrën dhe për njerëzit që jetojnë aty, nuk është kundër tyre. Mund të jetë, përkundrazi, pikërisht një investim në të ardhmen e tyre. Detyra jonë e përbashkët, qytetarë, institucione dhe profesionistë të së drejtës, është të sigurohemi që ashtu të jetë.

Av. Isuf Shehu drejton Studion Ligjore "Shehu & Partners" dhe ushtron profesionin në fushën e së drejtës tregtare dhe të investimeve.