Te fundit
Lufta e Trump e bazuar te instinkti nuk po jep rezultat
29 Mars 2026, 10:04Bota
TEMA
Nga Jeremy Bowen, BBC
Disa të vërteta të vjetra rreth luftës kanë trokitur në derën e Zyrës Ovale përgjatë muajit, që nga momenti kur presidenti amerikan Donald Trump dhe kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu dërguan avionë amerikanë dhe izraelitë për të bombarduar Iranin.
Paaftësia për të mësuar nga e kaluara do të thotë se Trump tani përballet me një zgjedhje të rëndë. Nëse nuk arrin një marrëveshje me Iranin, ai ose mund të shpallë një “fitore” që nuk do të bindë askënd, ose të përshkallëzojë luftën.
Por më e vjetra e të vërtetave të vjetra vjen nga strategu ushtarak prusian Helmuth von Moltke the Elder: “Asnjë plan nuk i mbijeton kontaktit të parë me armikun.” Ai e shkroi këtë në vitin 1871, kur Gjermania u bashkua si perandori – një moment po aq vendimtar për sigurinë e Europës sa mund të jetë kjo luftë për Lindjen e Mesme.
Ndoshta Trump preferon versionin modern të thënies, nga boksieri Mike Tyson: “Të gjithë e kanë një plan derisa marrin goditjen e parë.”
Edhe më domethënëse për Trump janë fjalët e një paraardhësi të tij, Dwight D. Eisenhower, gjenerali amerikan që udhëhoqi zbarkimin amerikan në Europë në vitin 1944 dhe më pas shërbeu si president në vitet ’50.
Versioni i Eisenhower ishte: “Planet janë të padobishme por planifikimi është gjithçka.” Ai nënkuptonte se procesi i planifikimit të një lufte të mundëson të ndryshosh drejtim kur ndodh e papritura.
Për Trump, befasia ka qenë rezistenca e regjimit në Iran. Duket se ai shpresonte për një përsëritje të suksesit të shpejtë amerikan në Venezuelë, ku në janar u kap presidenti Nicolás Maduro dhe bashkëshortja e tij.
Të shpresosh për një rezultat të tillë tregon një moskuptim të madh të dallimeve mes Venezuelës dhe Iranit.
Eisenhower e shpjegoi më tej rëndësinë e planifikimit: kur ndodh një emergjencë e papritur, “gjëja e parë që duhet bërë është të marrësh të gjitha planet dhe t’i hedhësh në kosh, por nëse nuk ke planifikuar, nuk mund të fillosh të veprosh në mënyrë inteligjente.”
Ndryshe nga pritshmëritë, regjimi në Teheran nuk u rrëzua pas goditjeve fillestare që vranë udhëheqësin suprem Ali Khamenei dhe bashkëpunëtorët e tij. Ai vazhdon të funksionojë dhe të kundërpërgjigjet.
Në dallim, Trump jep përshtypjen se po improvizon. Ai ndjek instinktin, jo analizat dhe strategjitë e detajuara që kanë ndjekur presidentët e mëparshëm.
Synimi i Trump-it
Trembëdhjetë ditë pas nisjes së luftës, Trump u pyet kur do të përfundonte ajo. Ai u përgjigj se nuk mendon se do të zgjasë shumë dhe se do të përfundojë “kur ta ndjejë”.
Ai mbështetet te një rreth i ngushtë këshilltarësh që konfirmojnë vendimet e tij, jo te analiza kritike. Mungesa e një drejtimi të qartë politik dobëson edhe fuqinë ushtarake amerikane.
Katër javë më parë, Trump dhe Netanyahu besuan te një fushatë bombardimesh intensive që deri tani ka vrarë mbi 1,400 civilë iranianë, sipas organizatave të monitorimit.
Ata prisnin një fitore të shpejtë dhe madje nxitën iranianët të ngriheshin kundër regjimit. Por kjo nuk ndodhi.
Kokfortësia e Iranit
Regjimi iranian mbetet i fortë, i organizuar dhe i pamëshirshëm. Ai ngrihet mbi institucione dhe një ideologji të fortë, jo vetëm mbi individë. Kjo do të thotë se eliminimi i liderëve nuk e rrëzon sistemin.
Irani nuk mund të rivalizojë fuqinë ushtarake të SHBA-së dhe Izraelit, por ka planifikuar. Ai e ka zgjeruar luftën duke goditur objektiva në rajon dhe duke shpërndarë kostot.
Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit ka ndërprerë rreth 20% të furnizimit global me naftë dhe ka tronditur tregjet financiare.
Irani ka shpenzuar vite dhe miliarda dollarë për të ndërtuar një rrjet aleatësh dhe grupesh të ndërmjetme të njohura si “boshti i rezistencës”, ku përfshihen Hezbollah në Liban dhe Hamas në Gaza dhe Bregun Perëndimor, me qëllim kërcënimin dhe frenimin e Izraelit. Izraeli e ka goditur këtë rrjet shumë fort dhe me efikasitet që nga fillimi i luftës në Gaza pas sulmeve të Hamasit më 7 tetor 2023.
Por tani Irani po tregon se një element gjeografik si Ngushtica e Hormuzit mund të jetë një mjet edhe më i fuqishëm frenimi dhe kërcënimi sesa sistemi i tij tepër i kushtueshëm i aleancave ushtarake. Irani mund të ushtrojë kontroll mbi ngushticën përmes dronëve të lirë që mund të lëshohen nga qindra kilometra larg, nga zonat malore brenda territorit të tij.
Aleatët mund të shkatërrohen. Gjeografia mbetet e pandryshueshme. Përveçse nëse arrijnë të pushtojnë dhe mbajnë nën kontroll shkëmbinjtë në të dy anët e ngushticës, si dhe një pjesë të madhe të territorit përreth, SHBA-ja dhe Izraeli – dhe pjesa tjetër e botës – po kuptojnë se regjimi iranian do të kërkojë një rol vendimtar në rihapjen e Ngushticës së Hormuzit.
Siç vuri në dukje ish-zëvendëskomandanti i NATO, Richard Shirreff, në programin “Today” të BBC Radio 4, çdo simulim ushtarak mbi pasojat e një sulmi ndaj Iranit ka treguar se Garda Revolucionare Islamike do ta mbyllte Ngushticën e Hormuzit.
Kjo na rikthen te rëndësia e planifikimit: si të nisësh një luftë, si ta përfundosh atë dhe si të menaxhosh pasojat. Donald Trump dhe rrethi i tij i ngushtë, plot vetëbesim te një fitore e shpejtë dhe e lehtë, duket se i kanë anashkaluar këto hapa.
“Boshti i rezistencës” përfshin gjithashtu Huthit në Jemen. Të premten, ata lëshuan një breshëri raketash drejt Izraelit për herë të parë që nga nisja e kësaj lufte me sulmet ajrore ndaj Iranit më 28 shkurt. Nëse Houthit rifillojnë sulmet ndaj transportit detar në Detin e Kuq, Arabia Saudite do të humbasë rrugën e saj perëndimore për eksportin e naftës drejt Azisë.
Deti i Kuq ka gjithashtu një pikë të ngushtë strategjike, ngushticën Bab al-Mandab, po aq të rëndësishme për tregtinë botërore sa Ngushtica e Hormuzit. Nëse Houthit vendosin të përshkallëzojnë duke sulmuar anijet në Bab al-Mandab dhe më në jug, siç bënë gjatë luftës në Gaza, ata do të ndërprisnin rrugën tregtare nga Azia në Europë përmes Kanalit të Suezit.
Kjo do të krijonte një krizë ekonomike globale edhe më të rëndë.
Qartësia e Netanyahut
Benjamin Netanyahu, në kontrast me Donald Trump, ka menduar në detaje për këtë luftë që nga fillimi i karrierës së tij politike, e cila e ka bërë atë kryeministrin më jetëgjatë të Izraelit. Në ditën e parë të plotë të luftës kundër Iranit, Netanyahu regjistroi një video-deklaratë nga çatia e kompleksit në Tel Aviv të njohur si Kirya, ku ndodhet selia ushtarake e Izraelit. Ai foli me një qartësi mbi objektivat e luftës që Trump nuk e ka pasur.
Kjo nuk duhet të përbëjë ndonjë surprizë. Për Izraelin, hyrja në luftë me Iranin është një çështje më e drejtpërdrejtë sesa për SHBA-në. Prioritetet e një fuqie rajonale ndryshojnë nga sfidat shumë më të gjera globale me të cilat përballet Amerika.
Republika Islamike tashmë është në udhëheqjen e liderit të saj të tretë suprem.
Netanyahu është i bindur se mund të sigurojë të ardhmen e Izraelit duke i shkaktuar sa më shumë dëme Republikës Islamike. Lufta, tha ai në video, është “për të siguruar ekzistencën dhe të ardhmen tonë”. Netanyahu e ka konsideruar gjithmonë Iranin si armikun më të rrezikshëm të Izraelit. Kritikët e tij thonë se ky fokus ishte një nga arsyet pse Izraeli dështoi të zbulojë dhe ndalojë sulmet e Hamas nga Gaza më 7 tetor 2023.
Ai falënderoi ushtrinë amerikane dhe Trump për “ndihmën” dhe kaloi te pika që për të është thelbësore:
“Ky koalicion forcash na lejon të bëjmë atë që kam dëshiruar prej 40 vitesh: të godasim regjimin terrorist pa mëshirë. Kjo është ajo që premtova dhe kjo është ajo që do të bëjmë.”
Netanyahu dhe establishmenti ushtarak izraelit, në periudha të ndryshme gjatë viteve të tij në pushtet, kanë shqyrtuar mënyra për të hyrë në luftë me Iranin, për të shkatërruar objektet e tij bërthamore, raketat balistike dhe çdo gjë tjetër që e bën atë kërcënim. Përfundimi në Izrael ka qenë gjithmonë se, edhe pse mund t’i shkaktonin dëme të mëdha Iranit, kjo do të ishte vetëm një goditje e përkohshme për regjimin. U bë një mendim i pranuar se e vetmja mënyrë për të dobësuar fuqinë ushtarake të Iranit për një brez të tërë ose më shumë ishte në aleancë me SHBA-në.
Por kjo kërkonte një president në Shtëpinë e Bardhë të gatshëm të hynte në luftë krah Izraelit – diçka që nuk kishte ndodhur më parë, pavarësisht marrëdhënies së ngushtë mes dy vendeve dhe varësisë së Izraelit nga mbështetja ushtarake dhe diplomatike amerikane. Netanyahu nuk kishte arritur të bindte asnjë president amerikan se ishte në interesin e SHBA-së të hynte në luftë me Iranin – deri në mandatin e dytë të Donald J. Trump.
Pavarësisht marrëdhënieve të tensionuara dhe armiqësore mes SHBA-së dhe Iranit që nga rrëzimi i Shahut në vitin 1979, presidentët amerikanë pasardhës besonin se mënyra më e mirë për t’u përballur me Republikën Islamike ishte ta frenonin atë. Gjatë pushtimit të Irakut, SHBA nuk hyri në luftë me Iranin, edhe kur Teherani furnizonte dhe stërviste milici që vrisnin trupa amerikane. Justifikimi i vetëm, sipas tyre, do të ishte një kërcënim i menjëhershëm – sidomos prova se Irani ishte pranë krijimit të një arme bërthamore.
Trump e përfshiu kërcënimin bërthamor në arsyet e tij për luftë. Por nuk ka prova të besueshme se Irani ishte afër sigurimit të një arme apo mjeteve për ta përdorur atë. Madje edhe vetë Shtëpia e Bardhë ka ende në faqen e saj një deklaratë të datës 25 qershor 2025 me titullin: “Objektet bërthamore të Iranit janë shkatërruar – çdo pretendim ndryshe është lajm i rremë.”
Trump tani po zbulon pse paraardhësit e tij mendonin se rreziqet e zgjedhjes për të hyrë në luftë ishin thjesht shumë të mëdha.
Një luftë asimetrike
Lufta duket se po shndërrohet në një shembull klasik se si një fuqi më e vogël dhe më e dobët mund të përballet me një armik më të madh dhe më të fortë – një lloj konflikti që strategët e quajnë “luftë asimetrike”. Është ende herët, vetëm një muaj pas nisjes, për ta krahasuar me luftëra të tjera ku, në letër, SHBA-ja dukej se po fitonte për nga numri i armiqve të vrarë dhe bombardimeve të kryera si në Vietnam, Irak dhe Afganistan. Por është e rëndësishme të kujtohet se, pas vitesh gjakderdhjeje, të gjitha përfunduan në mënyra që përbënin, në thelb, një humbje për Shtetet e Bashkuara.
Vendimet e ardhshme të Donald Trump dhe Benjamin Netanyahut mund të përcaktojnë nëse lufta në Iran do të kthehet në një tjetër gabim të madh strategjik për SHBA-në. Trump tashmë e ka shtyrë dy herë kërcënimin për të shkatërruar rrjetin energjetik të Iranit – një veprim që, sipas mënyrës si e ka përshkruar ai vetë, mund të përbëjë krim lufte. Ai thotë se kjo ndodh sepse Irani është i dëshpëruar për një marrëveshje, pasi është goditur rëndë nga dëmet dhe humbjet njerëzore të shkaktuara nga SHBA-ja dhe ka frikë nga përshkallëzimi i mëtejshëm.
Kontaktet mes palëve, përmes ndërmjetësimit të Pakistanit dhe të tjerëve, janë duke vazhduar. Irani e mohon pretendimin e Trump se bëhet fjalë për negociata të plota.
Një tekst zyrtar i planit të paqes me 15 pika të presidentit nuk është publikuar, por versionet e rrjedhura në media tregojnë një dokument që përmbledh kërkesat që SHBA-ja dhe Izraeli i kanë bërë Iranit ndër vite. Ai duket më shumë si kushte dorëzimi sesa si bazë për negociata. Irani ka paraqitur kundërkërkesat e veta, po aq të papranueshme për palën tjetër, përfshirë njohjen e kontrollit të tij mbi Ngushticën e Hormuzit, kompensime për dëmet e luftës dhe largimin e bazave amerikane nga Lindja e Mesme.
Nëse të dyja palët nuk bëjnë një hap të madh drejt një kompromisi të panjohur më parë, është e vështirë të shihet një marrëveshje. Nuk është e pamundur. Regjimi iranian ka histori negociatash. Burime diplomatike arabe kanë konfirmuar se Irani po ofronte një rrugë drejt marrëveshjes për programin e tij bërthamor, kur SHBA-ja braktisi papritur diplomacinë duke nisur luftën më 28 shkurt. Një burim tha: “Iranianët po ofronin gjithçka.” Kjo mund të jetë një thjeshtëzim, dhe amerikanët e mohojnë që kishte përparim, por ka shenja se kishte hapësirë për më shumë diplomaci.
Lufta ndodhet në një pikë kritike. Nëse nuk arrihet një marrëveshje mes SHBA-së dhe Iranit, Trump ka shumë pak zgjedhje. Ai mund të shpallë fitore, duke thënë se Amerika ka shkatërruar ushtrinë iraniane dhe se misioni është përmbushur, ndërsa rihapja e Ngushticës së Hormuzit nuk është përgjegjësi e tij. Kjo mund të destabilizojë tregjet financiare globale dhe të trondisë aleatët në Europë, Azi dhe Gjirin Persik. Një Iran i plagosur dhe i zemëruar do të kishte shumë mënyra për të ushtruar presion mbi ekonominë botërore.
Më e mundshme është që Trump të zgjedhë përshkallëzimin. SHBA-ja ka më shumë se 4,000 marinsa në anije drejt Gjirit, parashutistë nga divizioni i 82-të në gatishmëri dhe po diskuton përforcime të tjera.
Nuk flitet për një pushtim të plotë të Iranit, por është e mundur që SHBA të përpiqet të marrë nën kontroll ishuj në Gjirin Persik, përfshirë ishullin Kharg, terminali kryesor i naftës së Iranit. Kjo do të kërkonte operacione të vështira dhe të rrezikshme zbarkimi. Kjo madje mund t’i përshtatet Iranit, i cili kërkon ta tërheqë SHBA-në në një luftë të gjatë rraskapitëse. Irani llogarit se kapaciteti i tij për të përballuar dhimbjen është më i madh se ai i Trump.
Trump ka zbuluar në Iran kufijtë e fuqisë së tij. Regjimi iranian ka një përkufizim tjetër për fitore dhe humbje. Për ta, vetë mbijetesa është fitore.
Por tani ata synojnë më shumë, duke besuar se kontrolli mbi Ngushticën e Hormuzit u jep një avantazh të ri për të bërë kërkesa dhe ndoshta për të arritur përfitime strategjike. Ndër kërkesat është edhe garancia që nuk do të sulmohen më në të ardhmen dhe njohja e kontrollit të tyre mbi ngushticën si kusht për rihapjen e saj.
Zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Karoline Leavitt, tha se “Presidenti Trump nuk bën blof dhe është i gatshëm të lëshojë ferrin. Irani nuk duhet të gabojë përsëri.”
“Të mos pranojë realitetin e momentit do të thotë të përballet me goditje edhe më të forta,” shtoi ajo.
Por humbja në luftë nuk është çështje zgjedhjeje. Nëse Irani do të ishte mundur aq rëndë sa pretendohet, regjimi në Teheran do të kishte rënë tashmë.
SHBA-ja dhe Izraeli mund të shkaktojnë më shumë dëme dhe viktima në Iran. Në Liban, Izraeli vazhdon ofensivën kundër Hezbollah, aleatit kryesor të Iranit.
Pa një armëpushim, ata llogarisin se mund të rrisin presionin deri sa Irani të dorëzohet.
Por kjo nuk është aspak e sigurt.
Sa më shumë të zgjasë lufta, aq më të mëdha do të jenë pasojat për rajonin dhe botën. Analisti Ali Vaez paralajmëron se ato mund të jenë “katastrofike”.
Në vitin 1956, Britania dhe Franca hynë në luftë bashkë me Izraelin pasi presidenti egjiptian Gamal Abdel Nasser shtetëzoi Kanalin e Suezit – një rrugë ujore po aq e rëndësishme për ekonominë globale sa Ngushtica e Hormuzit sot. Edhe pse ata i arritën objektivat ushtarake, u detyruan të tërhiqen nga presioni i presidentit Dwight D. Eisenhower.
Për britanikët, kjo shënoi fillimin e fundit të dominimit të tyre në Lindjen e Mesme.
Sot, SHBA përballet me fuqizimin e Kinës. Kur të shkruhet historia e kësaj gare për dominimin global, lufta e keqplanifikuar e Trump kundër Iranit mund të shihet si një pikë kthese – një stacion në rrugën e rënies, ashtu siç ishte Suezi për Britaninë.
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Lini një Përgjigje