“Credit rating” dhe vlerësimi i borxhit shqiptar

Arben Demo           

Për të bërë vlerësimin e mundësive për kthimin e kredive, pra të borxheve, që një vend apo dhe një kompani e madhe ka ndaj të tretëve, ka agjenci private që quhen “agjenci të vlerësimit të kreditit”, të cilat, në mënyrë të vazhdueshme bëjnë vlerësime që  shpallen për publikun dhe për të interesuarit, d.m.th ata që japin kredi, borxhe apo dhe blejnë bono thesari të shteteve e të bankave. Në rastin e kompanive, vlerësimi bëhet më shumë për bondet e tyre se sa për vetë kompaninë. Edhe ne shqiptarët tashmë i njohim kryesoret e tyre. Ato janë:  A. M. Best; Dun & Bradstreet; Standard & Poor’s; Moody’s dhe Fitch Ratings. Ato vlerësojnë shtetet :  sovereign credit rating. Këtu më poshtë po japim mënyrën me të cilën shprehen vlerësimet nga secila prej tri agjencive kryesore duke dhënë shpjegimet për cilësimin e secilës shkallë vlerësimi.

Afat gjatë

Afat gjatë

Afat gjatë

Shumë mirë

Shkallë e lartë

Shkallë e mesme e lartë

Shkallë e mesme e ulët

Me rrezik për investimet

Me rrezik të lartë

Me rrezik të madh

Rrezik ekstrem

Në falimentim me pak shpresë shpëtimi

Në falimentim

Problemi i borxhit të Shqipërisë është kthyer kohët fundit, me të drejtë, në vëmendje të debatit politik, për vetë rëndësinë që ka në mbarëvajtjen e ekonomisë shqiptare sot dhe për të ardhmen. Në tabelën e mësipërme paraqesim vlerësimet për disa nga shtetet me ekonomi të zhvilluar të Evropës dhe ShBA-në, si dhe vendet e rajonit dhe disa, që si ne, janë në tranzicion. Mendojmë se me këtë mënyrë kemi mundësi të gjykojmë më saktë për shëndetin e  ekonomisë shqiptare dhe rreziqet, që eventualisht ka,  ky nivel i borxhit, si dhe çfarë po ju lemë trashëgimi fëmijëve tanë.

Së pari, borxhi i vendit tonë paraqitet, sipas të dy agjencive të mësipërme, respektivisht  B+ sipas Standard & Poor’s  dhe  B1 sipas Moody’s, që janë shkallë të barasvlershme, si tregues të rreziku të lartë për investitorët.  Së dyti, këta tregues ndikojnë për shkallë të lartë përqindjesh interesi për kreditë eventuale dhe sidomos, për bonot e thesarit, që emeton shteti për të financuar borxhin. Kështu sot, për të shlyer kamatat dhe principialet, bonot e thesarit kanë arritur në 7,35%, që rëndon së tepërmi buxhetin e shtetit dhe në llogari të fundit vlerën reale të kredive dhe koston e veprave që ndërtohen me to.

Tabela që paraqesim më poshtë jep një tablo të plotë të gjendjes së ekonomive kryesore të botës, atyre të Bashkimit Evropian dhe rajonit tonë. Ndërsa për vendet me ekonomi të fortë dhe eksportuese, niveli i lartë i borxhit përballohet, për vende të tjera si Greqia, Islanda, Irlanda, Portugalia dhe Spanja, rreziku paraqitet i madh dhe ato, veç ndihmave monetare nga FMN dhe Banka qendrore Evropiane, i janë nënshtruar një regjimi tepër të rreptë  ekonomik me shkurtime  shpenzimesh, me ulje të deficitit të përvitshëm buxhetor,  masa, që siç dihet, kanë shkaktuar protesta dhe trazira, që ende vazhdojnë.

Traktati i Lisbonës kërkonte që të gjitha vendet anëtare të BE-së ti përmbahen një kufiri të sipërm të borxhit prej 60% të GDP-së. Kjo  nuk është respektuar, me pasoja jo vetëm për ato vende, por dhe për gjithë bashkësinë duke thelluar krizën. Ndërkohë, vendet më të forta kanë marrë vendime shtrënguese  të ekonomisë, me  ulje të shpenzimeve buxhetore, por edhe me kufizime deri në Kushtetutë të deficitit buxhetor, i cili duhet fillimisht të mos kalojë rritjen vjetore deri sa të ketë një barazim të shpenzimeve me  të ardhurat. Këtë po e kërkojnë më tepër ato vende që janë prodhuese dhe eksportuese.

Në se do të krahasojmë gjendjen e vendeve të rajonit, si ato të Ballkanit, ashtu dhe të tjerat republika ish-socialiste, do të veçonim rastin e Greqisë, në shkallën më të lartë të rrezikut të falimentimit. Po kështu me borxh të lartë është dhe Hungaria, por me më pak rrezik se vendi ynë. Të gjithë të tjerët kush më shumë e kush më pak janë me probleme  dhe nga to duhen veçuar Çekia, Polonia, Sllovenia, Sllovakia,dhe Estonia që janë më mirë. Tabela që kemi hartuar, me të dhënat më të fundit që zotërohen të institucioneve ndërkombëtare, besoj se  është mjaftë folëse. Nga ajo mund të gjykojmë jo vetëm për nivelin e borxhit dhe shkallën e rrezikshmërisë për secilin shtet por edhe për nivelin ekonomik, nga GDP për frymë, qoftë dhe nga llogaritja mbi bazën e njësimit të fuqisë  blerëse: PPP-Purchasing Power Parity.

Për vendet në zhvillim, institucionet ndërkombëtare gjykojnë se  borxhi i tyre, për të qenë i përballueshëm, nuk duhet të kalojë  40% të prodhimit të brendshëm bruto (PBB-GDP). Për rastin shqiptar ne gjykojmë se borxhi ka shifra edhe më të larta nga ato që jep qeveria, sepse GDP jepet më e lartë nga vlerësimet e ndërkombëtarëve, dhe se në borxhe nuk llogariten ato detyrime jo të vogla që ka shteti ndaj të tretëve. Si do që të jetë, borxhi duhet të ulet sa më parë dhe ky veprim duhet të ketë përparësi në agjendën ekonomike të qeverisë.

Qeveria shqiptare  duhet të jetë më shumë transparente, duke  i bërë të qartë taksapaguesve ecurinë në vite të borxhit, duke përllogaritur skenarë të shumtë të nivelit të zhvillimit. Shiptarët duhet ta dine sa do paguajmë në vitet e ardhshme, pra sa do të rëndoj nesër borxhi i sotëm, për sa vite do të jetë problematik, sa ky borxh  penalizon zhvillimin e vendit dhe për sa vjet do duhet ta përballojnë fëmijtë tanë. Një paraqitje, pa falsifikimet që janë sheshit në praktiken e Berishës, nën hijen e Edvinit, do të shërbente  për të kuptuar ne, shtetasit e këtij vendi, se ku po shkojmë e ku po mbytemi. Unë do mjaftohesha të vëreja se sot Berisha po lejon mos pagimin e energjisë , e ujit, e tokës që zaptohet, e kontributeve për pensionet, po grabit e fal toka e prona me një euro, kryen investime të parakohshme apo  pa impakt në ekonomi, që do ti paguajnë dhe ata që përfitojnë sot nga politika të tilla absurde. E veç tyre e  mbi të gjitha, shkalla e lartë e korrupsionit dhe e monopoleve të ortakëve të familjes, që të gjitha së bashku, duhet të na trembin jo vetëm për të ardhmen tonë por dhe  të femijëve tanë.

Qeveria, për të zvogëluar borxhin dhe ndikimin e tij në zhvillimin ekonomik të vendit, duhet të uli në radhë të parë shpenzimet e administratës, të uli deri sa ta eliminoj deficitin buxhetor e përvitshëm,   koston e politikës në përgjithësi, duhet të racionalizoj investimet duke mos filluar njëherësh disa, duke mos bërë investime të parakohshme, duke nxitur me lehtësira dhe mbështetje monetare  sa më parë prodhimin vendas dhe investimet prodhuese, si dhe duke marr   të tjera masa mbrojtëse për ta.

Mendoj gjithashtu se duhet sa më parë të rivendosen marrëdhëniet e mëparshme me Fondin Monetar Ndërkombëtar dhe ti kërkohet ndihmë urgjente me kredi të favorshme, për të zëvendësuar ato më përqindje të lartë. Do të ndihmonte dhe marrja e statusit të vendit kandidat në BE, që mundëson ndihma dhe programe të dobishme për ne. Jashtë çdo diskutimi duhet reformomi  i vendit në aspektin e institucioneve, të demokratizimit dhe të drejtave dhe lirive të shtetasve, që janë dhe në detyrimet për integrimin në BE.

Për sa i përket rrezikshmërisë që paraqet borxhi i lartë dhe në rritje  e ilustron  rasti i Greqisë, e cila  për shkak se vonoj të merrte masat që i propozuan ata që do ta ndihmonin, llogaritet, që po i ecën mirë punët, dhe kjo nuk është e sigurt, do të ketë në vitin 2020 borxhin 124 % të GDP-së (sot e ka 160%). Asaj ju kërkua të uli shpenzimet e shtetit, të luftoj bindshëm evazionin fiskale, të uli numrin e buxhetorëve, të privatizoj kompanitë shtetërore dhe të shes  prona, e mbi të gjitha një reformë të vërtetë fiskale dhe jo shpërdorime të parave të BE-së. Vlen të kujtojmë këtu fjalët e para ca ditëve të M. Montit :” Më mirë taksa të larta se sa ta pësojmë  si Greqia“.

          Duhen  sa më parë të bëhen ndryshime në politikën ekonomike, e jo vetëm në atë, përpara se të jetë tepër vonë, sepse neve  ndryshe nga Greqia, nuk do na dali kush për zot..,    dhe këtë më tepër se Qeveria, duhet ta ketë parasysh biznesi shqiptar, që ende nuk po e kupton se varfërimi i mëtejshëm i të varfërve dhe ulja e investimeve të shtetit, si rezultat i rënies të të ardhurave buxhetore, do të këtë pasoja të rënda për ata dhe do t’ju  duhet kohë që  ta marrin veten.

Mbrojtja e prodhimit vendas mund të        bëhet në kufijtë e asaj që bëjnë dhe vendet e tjera. Kështu  ShBA kanë ligj të veçantë për të mbrojtur  firmat amerikane  : me By American Act (BAA), një ligj i viti 2008, si dhe me ligjin Small Bussines Act , sepse duke mbijetuar ato mbijeton  dhe vendi. Unë po ju jap fillimin e këtij ligji të shpallur në gusht 2008:

“§ 2. (a) Thelbi i sistemit ekonomik amerikan të sipërmarrjes private është gara e lirë. Vetëm nëpërmjet garës së plotë e të lirë mund të kemi treg të lirë, futje të lirë në biznes dhe mundësi për shprehjen dhe rritjen e nismës personal. ruajtja dhe shprehja e kësaj gare është themelore për mirëqënien dhe sigurinë e Kombit. Kjo nuk mund të sigurohet dhe pa inkurajuar e zhvilluar aftësinë e  biznesit të vogël. Kongresi është shprehur politikisht se qeveria duhet të ndihmoj, këshilloj, të mbroj për sa është e mundur interesat e biznesit të vogël, duke siguruar që një pjesë e  porosive dhe kontratave e nënkontratave për prona dhe shërbime të sajat, si dhe blerje, t’u sigurohet këtyre ndërmarrjeve që të kemi forcimin e gjithë ekonomisë amerikane… “       

 Të njëjtën gjë kërkoj tash më fundi dhe presidenti francez N. Sarkozy si nga BE ashtu dhe si veprim të vetëm Francës, duke thënë që një pjesë e tregut dhe punëve të shtetit ti sigurohet SME e tj  Nuk po hyj në detaje por shteti ka mundësi për mbrojtur firmat vendase, sigurisht jo të miqve të vet, siç po ndodh sot,  por të të gjithëve, me subvencione apo grante, me incentiva, me kredi të favorshme, me blerjet e investimet e veta e  shumë mundësi të tjera.

Miliona Usd

sipas FMN

milion

Vleresimi

credit rating

14526550

102,00

3286797

2673853

2140108

2044003

119,60

1409946

780668

527920

469779

458725

377382

309846

122272

239177

229154

110,10

206985

104,90

130,10

192030

469401

130421

185315

305415

126,00

–

–

–

–

–

–

–

Që ekonomia shqiptare është në krizë këtë e kanë të qartë të gjithë me përjashtim të kryeministrit. Rënia e konsumeve, shtrëngimi i kredisë, mungesa e investitorëve të huaj, rënia e blerjeve të banesave si dhe shumë dukuri të tjera, janë një sinjal i qartë për nevojën e ndryshmeve thelbësore në drejtim të ekonomisë, përpara se sa të jetë shumë vonë. Po kaq i dëmshëm është dhe konfliktualiteti politik që ka bllokuar jetën e vendit dhe jo vetëm atë politike. Asnjë politikani e asnjë force politike serioze nuk i lejohet të qëndrojë indiferente.

E ripunuar pas botimit ne Respublica.al

Berisha: Privatizimi i Albpetrol lufton korrupsionin

18:40 Ekonomia

Flet gjeologu i vjetër, Kadri Rama: Nafta shqiptare po grabitet. Punët e pista bëhen mirë me besnikë injorantë

08:15 Ekonomia

Sa të papunë ka sot Shqipëria?

21:56 Ekonomia

63 % e bizneseve me nga 1 punëtor

20:36 Ekonomia

Tema 8 Janar 2012

01:59 Ekonomia

Papademos, frika se Greqia mund të shndërrohet në Shqipëri

16:07 Ekonomia

Rona Nishliu fiton trofeun e 50-te te RTVSH

14:48 Ekonomia

PS: Të ulet TVSH-ja për energjinë. Kuvendi, një minutë heshtje për Godon

12:17 Ekonomia

Shqipëria po shkon drejt krizës energjetike

21:30 Ekonomia

Berisha shkon në Kosovë, inauguron me Thaçin një pjesë të rrugës Morinë- Merdare

22:46 Ekonomia