DOSSIER/ Akli Fundo: U prodhuan ‘studentë Dhjetori’ për të goditur Azem Hajdarin në konferencën e ‘92-shit

Bisedoi: Luljeta Progni

Ish- studenti i Lëvizjes së Dhjetorit flet për librin “Pardesytë e bardha”

Hyjmë pikërisht në momentin kyç të ngjarjes. Ju ishit aty në Qytetin Studenti darkën e 8 dhjetorit?

Kam qenë në Institutin e Arteve në përvjetorin ku po manifestohej me një aktivitet përkujtimor, për përvjetorin e vdekjes së John Lenon. Ishte një aktivitet ku po flitej hapur kundër regjimit. Një shoku im erdhi dhe më lajmëroi që në Qytetin Studenti kishte plasur. Kam nxituar sa kam mundur për të mbërritur atje. Pas hedhjes së parullave, një rit i përnatshëm për studentët, pra ishin parulla kundër regjimit, Abdyl Demirazi, student i Gjeologji-Minierave ka kërkuar i pari që të dilet jashtë godinave për t’u drejtuar tek sheshi. Rreth 200 metra nga godina, deri tek drejtoria e Qytetit Studenti, janë përshkuar për më shumë se një orë. Studentët janë përballur aty me drejtorin e Qytetit Studenti, ku dhe kanë shprehur disa ankesa. Ndërkohë parullat vazhdonin të hidheshin në të gjithë Qytetin Studenti. Parullat ishin të tipit: “Poshtë dinastia, poshtë Nexhmija, poshtë regjimi, poshtë qeveria, etj”. Të gjitha këto, janë parulla politike. Të mos harrojmë, se frika ndaj reagimit të regjimit ishte ende e madhe. Studentët janë nisur nga sheshi para drejtorisë së Qytetit Studenti drejt godinës 15, ku i kanë bërë thirrje studentëve të kësaj godine të dalin jashtë. Kanë dalë masivisht jashtë, duke iu bashkuar turmës dhe grupi i studentëve është nisur poshtë, drejt godinës 14 ku është bashkuar edhe Azem Hajdari. Prej këtu jemi bashkuar në sheshin qendror të Qytetit Studenti, ku dhe kemi vendosur të nisemi drejt sheshit “Skënderbej”. Dihen detajet e përballjes tonë me policinë, takimi me Ramiz Alinë, e deri tek dhuna e policisë ndaj nesh. Por dua të theksoj, se plani ynë fillestar ishte që të drejtoheshim në sheshin e kryeqytetit, ku me ne do bashkoheshin edhe qytetar të Tiranës dhe në fund të drejtoheshim tek Blloku. Por u bë e pamundur që të drejtoheshim në shesh, sepse para nesh ishte një rresht i madh sampistësh, të cilët shiheshin për herë të parë në rrugën tonë. Pra, u bë e pamundur për të çarë rrethimin e tyre. Një grup shkoi tek Ramiz Alia dhe të tjerët qëndruam aty në shesh.

Pas kthimit nga Ramiz Alia ndodhi përplasja me policinë?

Pas kthimit të studentëve nga Ramiz Alia, Azem Hajdari nisi të sqaronte detajet e takimit me Ramiz Alinë dhe përgjatë këtyre momenteve, një prej trupave të forcave të policisë, thirri “Më vodhën pistoletën” dhe aty pastaj janë hedhur të gjithë kundër studentëve. Ka pasur të plagosur. Unë jam lënduar në këmbë, kishte të tjerë që u dërguan në spital, pasi ishin plagosur rëndë. Edhe vajzat u goditën.

Gjatë kthimit në Qytetin Studenti, cilët ishin hapat që planifikuat menjëherë?

Rreth 30 djem e vajza jemi kthyer nga rruga që kishim shkuar dhe kemi parë trupa studentësh të plagosur, të shtrirë nëpër rrugë. Të tjerët u shpërndanë pas dhunës së policisë. Dhuna ishte aq masive, sa po flitej edhe për të vrarë. Gjatë natës, ne qëndronim me idenë se të paktën një vajzë ishte vrarë. Kështu na kishin ardhur informacionet. Nisur nga ky informacion, unë i kam bërë thirrje studentëve, që të ktheheshim tek sheshi dhe të organizoheshim për t’u mbrojtur. Jemi kthyer në Qytetin Studenti dhe përgjatë gjithë natës kemi diskutuar dhe kemi zgjedhur Azem Hajdarin. Kemi lexuar materiale, si Karta e të Drejtave të Njeriut dhe materiale të tjera të ndaluara deri atëherë. Kemi vendosur të mblidheshim në shesh të nesërmen dhe të kërkonim nga studentët të mos shkonin në mësim për t’u solidarizuar me ne.

Cili ishte mëngjesi i 9 dhjetorit për ju?

Jam ngritur shpejt në mëngjes për të dalë në shesh. Kam shkuar tek kinoklubi i Qytetit Studenti për të pirë kafe dhe aty kam takuar Gramoz Pashkon me disa studentë të tij dhe me një pedagog tjetër, të cilit s’ia mbaj mend emrin. Edhe pse ishte e diel, ishte ditë shkolle, pasi zëvendësonim disa ditë të tjera mësimi. Pashko ishte informuar për atë çfarë kishte ndodhur nga studentët e tij. Kemi folur për natën e mëparshme dhe mbaj mend, që më ka thënë se duhet të organizoheshim shumë mirë. Më tha “Me sa shoh qenkeni të paorganizuar. Por ata ju dinë të organizuar, prandaj organizohuni sa më shpejt me qëllim që të mos mund t’ju shpërndajnë”.

Gramozi për mua ishte një ndër njerëzit e respektuar, tek të cilët kishim besim. E njihja nga studentët e ekonomikut, të cilët më thoshin, se në orët e mësimit ai fliste hapur kundër sistemit. Më pas është momenti kur ai doli në mbrojtje të Kadaresë, në intervistë te “Zëri i Amerikës”. Pra në atë takim, folëm qartë dhe hapur për gjithçka kishte ndodhur dhe sigurisht ishte e gjithë biseda në frymën kundër regjimit. Sidoqoftë, ajo që tha Gramozi ishte një këshillë e një profesori, që ishte shumë afër nesh. Por atje nuk është artikuluar ende fjala pluralizëm politik. Pra, ishte një individ, tek i cili kishim besim. Jam kthyer në shesh, atje ku e kishim lënë të takoheshim dhe jemi organizuar të mos lemë studentët të shkonin në mësim. Është krijuar një komitet prej dhjetë studentësh për të organizuar protestën. Plani ynë ishte, që të vazhdonim protestën e një nate më parë, duke u mbledhur sa më shumë në shesh në Qytetin Studenti dhe pastaj për të vazhduar drejt sheshit “Skënderbej”. Kështu jemi nisur dhe më pas jemi penguar nga policia tek Liceu. Atje kishte dy gardhe policie, ku ishin edhe forcat e ndërhyrjes së shpejtë. Prisnim që të mbështeteshim edhe nga qytetarët e Tiranës. Por u bë e pamundur çarja e gardhit të policisë. Në atë protestë, te Liceu Artistik, na është drejtuar Lisien Bashkurti si drejtues i Komitetit Qendror të Rinisë, por ne kemi vazhduar thirrjet kundër regjimit, pra nuk u arrit asnjë dialog me të. Dhuna e policisë shpërndau turmën sërish.

Më pas u kthyet sërish në Qytetin Studenti?

U kthyem të detyruar atje dhe forcat e ndërhyrjes së shpejtë na kanë ndjekur deri sa kemi mbërritur në Qytetin Studenti, i cili më pas qëndroi i rrethuar nga ata, pra nga policia dhe forcat e ndërhyrjes së shpejtë. Në atë takim, te sheshi para mensave që sot quhet “Demokracia”, kemi marrë dy vendime të rëndësishme për momentin. Të mos shkojmë në shkollë dhe të kërkonim takim vetëm me një person nga sistemi, dhe ai ishte Ramiz Alia. Gjithashtu vendosëm që të mblidhemi në ora 7 pasdite te sheshi “Skënderbej”. Për të evituar ndërhyrjen e policisë vendosëm që në sheshin “Skënderbej” të mblidheshim duke ardhur nga drejtime të ndryshme, por në grupe të vogla, pa rënë në sy. Rreth orës 3 pasdite është vendosur që të mos shkojmë në ora shtatë në sheshin Skënderbej, por të organizohemi me bazë fakultetesh për të zgjedhur një grup përfaqësues, i cili të mund të vendoste çfarë do të bënim në vazhdim. U zgjodhën rreth 50 veta me përfaqësues nga secili fakultet. Pra në paraditen e datës 9 dhjetor i vetmi pedagog që ne kemi takuar ishte Gramoz Pashko. Por rreth mesditës, diku midis godinës së Arteve dhe asaj të Shkencave të Natyrës kemi takuar Sali Berishën dhe Besnik Mustafajn. Kemi bërë një bisedë me ta, ishim rreth 30 studentë. Dëgjuam Berishën dhe mbaj mend, se po dëgjonim një fjalor tjetër, i ndryshëm nga ai që kishim dëgjuar deri atëherë. Ai fliste me terma të tipit “transparencë, kulturë demokratike etj”. Ishte hera e parë, që dëgjonim artikulime të tilla nga ndonjë personalitet brenda vendit. Në atë bisedë unë i kam kërkuar Sali Berishës, që të vihej në krye të lëvizjes studentore.

Për cilat arsye zgjodhët pikërisht Berishën?

Ishte nga të parët që takuam. Ne vendosëm të kërkonim ndihmën e intelektualëve nisur edhe nga ngjarja e 2 korrikut, ku ata që u larguan u konsideruan llumi i shoqërisë nga regjimi. Ky etiketim ishte i qëllimshëm nga ana e regjimit. Nga frika, se mos ne do të na konsideronin kështu, na duhej që ne të drejtoheshim dhe të kishim mbështetjen e intelektualëve. Berisha ishte një intelektual i njohur në atë kohë. Por Berisha nuk pranoi. Ai na tha “kam ardhur këtu si individ dhe nuk përfaqësoj kërrkënd përveç vetvetes”.

Na bëri thirrje të shkonim në shkollë dhe protestën ta vazhdonim pasdite për të dëshmuar kulturë demokratike. Këtu jemi ndarë me ta dhe jemi kthyer në godinën e shkencave për organizimin e pasdites. Ndërsa Berisha është ngjitur sipër dhe me sa më rezultoi më pas, ai kishte kërkuar dhe po takohej me Azem Hajdarin.

Jemi paditen e 9 dhjetorit. Ndërkohë, sipas dëshmive të tjera, konkretisht të Besnik Mustafajt, thekson se ka ardhur në Qytetin Studenti bashkë me Berishën dhe atje është takuar me Azem Hajdarin e disa student të tjerë, pra diku nga mesdita e 9 dhjetorit?

Jo, unë nuk kam qenë, sepse isha duke organizuar studentët tek godina nr 4. Në ato momente ishim të ndarë me Azemin, pasi ai po organizonte studentët te godina 15. Kam dëgjuar më pas për atë takim, por vetë nuk kam qenë atje.

Sipas Mustafajt, Berisha i ka kërkuar në atë takim konfidencial Azem Hajdarit, që në ato kërkesa të renditej edhe kërkesa për pluralizmin politik?

Ajo që di është, që në darkë jemi zgjedhur një komision rreth 50 veta për të organizuar protestën dhe jemi takuar tek salla e televizionit e godinës 15. Kjo përfaqësi zgjodhi një komision me 15 veta, për të hartuar kërkesat tona drejtuar Ramiz Alisë. Kjo Ishte dita më e vështirë për ne, sepse nuk e dinim si do të vazhdonte historia. Ishim të rrethuar nga të katër anët nga forca të shumta policie dhe nuk kishim asnjë garanci, se ata nuk do të ndërhynin në çdo moment për të shtypur lëvizjen.

Azem Hajdari ka ardhur atë pasdite në atë mbledhje ku ishim ne, pas një takimi që kishte pasur me Skënder Gjinushin dhe Sali Berishën. Kur erdhi Azemi tek ne, pra te godina 15, na kërkoi që të vendosnim të shkonim në mësim. E kemi diskutuar në atë grup prej 50 vetash. Ka pasur një rezistencë të fortë ndaj Azemit, pra u kundërshtua. E kundërshtuam, sepse ai po shkelte dy vendimet tona më të rëndësishme, e para që nuk do të pranonim në asnjë rast të takoheshim me asnjë zyrtar tjetër përveç Ramiz Alisë dhe e dyta kërkesa për të shkuar në mësim, ndërkohë që ne e kishim të vendosur që nuk do të shkonim në mësim. Me sa kuptova ishte vetëm pasojë e ndikimit që kishte patur nga ai takim. Azemi na tha, se kishte marrë informacion që pedagogët do të shkonin në mësim dhe se atje do të zgjidhej problemi ynë. Ne kemi kundërshtuar këtë qëndrim të Azemit dhe ai është kthyer menjëherë tek qëndrimi ynë. Megjithatë, unë jam larguar nga ai grup organizator në shenjë proteste ndaj thyerjes së dy vendimeve, për të cilat ne ishim të prerë që nuk do t’i thyenim. Bashkë me dy shokët e mi Niko Kaçiroti dhe Abdyl Demirazi jemi larguar, duke dhënë dorëheqje nga ai komision. Pas largimit tonë, grupi organizator ka shkruar kërkesat, por në mëngjes, Azem Hajdari ka kërkuar që kërkesat të miratoheshin edhe prej nesh, pra ne të treve që u larguam. Dhe këtu kam parë aftësitë prej lideri të Azem Hajdarit, i cili kishte prirjen që të përfshinte dhe jo të përjashtonte.

Pra kemi kaluar kështu në mëngjesin e datës 10 dhjetor.

Po. Gjatë natës midis nëntës dhe dhjetës, ishin shkruar kërkesat dhe në mëngjes, unë bashkë me Niko Kaçirotin jemi bashkuar me pjesën tjetër, ndërsa Abdyl Demirazi është angazhuar në një tjetër pjesë, atë të organizimit të studentëve nëpër godina. Ne të dy me Niko Kaçirotin dhe Tefalin Malshytin, u angazhuam në renditjen e pikave dhe jemi pozicionuar tek një prej ambienteve të mensës pranë sheshit. Kemi ndryshuar tërësisht kërkesat dhe në qendër të tyre kemi vendosur kërkesën për pluralizëm politik. Ishte kërkesa e katërt.

Ju a sugjeroi dikush këtë kërkesë? Një pedagog, intelektual, apo ishte ideja juaj si studentë?

Gjatë natës, pra midis nëntës dhe dhjetë dhjetorit, ishin renditur disa kërkesa të cilat ishin ekonomike. Ndërkohë “Zëri i Popullit” kishte publikuar një artikull, ku theksonte se studentët janë ngritur në protestë për disa kërkesa ekonomike dhe një grup i vogël duan t’i manipulojnë për kërkesa politike. Pra kishte një tendencë nga regjimi për ta kthyer protestën tërësisht në ekonomike. Dukej qartë, se Ramiz Alia donte ta kthente të gjithë këtë protestë në disa kërkesa ekonomike. Ne e diskutuam këtë problem dhe kemi vendosur, që në kërkesa të dilnim qartë me kërkesën për pluralizëm politik. Është bërë një diskutim me Tefalin Malshytin në atë moment. Ai tha, se shumica e studentëve të ngritur në protestë deri në atë moment, ishin nga familje komunistësh dhe kjo mund të sillte një reagim jo shumë të mirë nga ana e tyre. Pra, mund të mos binin dakord. Në fillim vendosëm të rendisnim dy kërkesa që lidheshin me marrëdhënien e studentëve protestues me regjimin, e para ishte kërkesa për takim me Ramiz Alinë. Ishte dhe një kërkesë tjetër për shkarkimin e atyre anëtarëve të Byrosë, që kishin dalë kundër nesh dhe si pikë të katërt ne kemi renditur qartë dhe prerë kërkesën për pluralizëm politik. Kur po shkruanim këtë pikë e kemi renditur fillimisht me këtë tekst “Kërkojmë pluralizmin e mendimit, të institucionalizohet në shkallën e tij më të lartë. Për rrjedhojë të legalizohet Shoqata e Intelektualëve të Rinj, e cila të marrë pjesë me listën e vet në zgjedhjet e radhës, për Kuvendin Popullor”. Ne po diskutonim këtë pikë. Kishim frikë të themi të drejtën, që të rendisnim hapur fare kërkesën për pluralizëm politik, edhe pse ai tekst ishte e njëjta gjë. Ishim në ambientet e mensës dhe stafi i mensës na kishte krijuar një ambient në qetësi për të punuar të qetë. Një kuzhinier erdhi u afrua dhe na tha, “pse nuk e shkruani qartë pluralizëm politik”, sepse ju e keni thënë kështu. Dhe kjo fjalë u duk sikur na dha zemër dhe e shkruajtëm shkurt dhe prerë “Kërkojmë pluralizëm politik si shkalla më e lartë e demokracisë” dhe vazhojnë njësoj pjesa tjetër e kërkesës katër.

Ta sqarojmë mirë këtë pjesë. Kur ju po shkruanit kërkesat në këtë ambient, ku ishte Azem Hajdari?

Ishte jashtë duke drejtuar masën e studentëve të mbledhur në sheshin para mensës ku ishim ne.

Më herët kishte ndikime të pedagogëve në këto kërkesa, a patët ju ndonjë këshillë nga ndonjë faktor tjetër jashtë studentëve, e kam fjalën pikërisht për kërkesën për pluralizëm politik?

Po. Në datën nëntë dhjetor, nëpër godina kanë ardhur pedagogë, të cilët ishin ngarkuar nga regjimi që të na bindnin për t’u kthyer në shkollë. Një pjesë e tyre kanë bërë të kundërtën. Pedagogët jo vetëm që nuk na kërkuan që të shkojmë në mësim, por thanë se ishin krenarë për atë që kishim bërë dhe po bënim. Na thanë se ishin në mbështetjen tonë, por nuk mund të dilnin hapur, pasi kishin frikë. Ishin më të angazhuar se ne, kishin familje. Ata ishin kundër regjimit dhe e them, se shumica e tyre ishin kështu, të paktën ata që u shfaqën atë pasdite të nëntë dhjetorit te godina e Shkencave të Natyrës, të ngarkuar për ta na bindur të shkonim në mësim.

Po Gramoz Pashko ishte ndër ta?

Gramoz Pashko ishte në kontakte të përhershme me studentët e tij, madje para tetë dhjetorit. Në këto kontakte flitej hapur kundër sistemit. Sigurisht që ato ditë ai kishte intensifikuar kontaktet me studentët e tij. Ndërkohë, në mbledhjen tonë të grupit organizator, në darkën e nëntë dhjetorit, ka ardhur një student, Ardian Petrollari dhe më ka kërkuar. E kisha shok. Ishte takuar bashkë me disa të tjerë me Gramoz Pashkon, i cili i kishte dhënë disa porosi për ne, pra një ndihmë lidhur me renditjen e kërkesave. Kishte formuluar diçka më racionale, pra kërkesa më të drejtpërdrejta. I kërkova Petrollarit të hynte brenda dhe t’i thoshte këto porosi të Gramozit para studentëve. Ishim pesëmbëdhjetë organizatorët aty. Në ato këshilla kishte diçka thelbësore lidhur me sistemin ekonomik, kërkohej ekonomi tregu.

Pra kërkesa për pluralizëm politik është tërësisht e juaja, si studentë. Nuk është diktuar nga dikush jashtë jush?

Ishte qëllimi ynë kryesor. Këtë e them me bindje. Ne e dinim shumë mirë, që ishte një kërkesë, që do të gjente mbështetje tek të gjithë studentët. Frikë kishim natyrisht, por dinim që terreni për një gjë të tillë ishte gati dhe i referoheshim gjithë historisë pararendëse. Atë kërkese e kemi shkruar ne të tre, bashkë me Malshytin e Kaçirotin, në ato kushte që ju thashë. Natyrisht që mbështetja e pedagogëve pati një ndikim të madh për të shkuar drejt kësaj kërkese, por ajo është shkruar prej nesh dhe është pranuar prej të gjithëve pa asnjë kundërshtim. Pasi e kemi hartuar listën e kërkesave kemi dalë jashtë dhe kemi kërkuar Hajdarin t’i shohë. Erdhi dhe i lexoi. Më herët, një student i Letërsisë, një i Jurisprudencës dhe një tjetër nga Ekonomiku e kanë lexuar tekstin nga ana gjuhësore dhe juridike. Azemi i miratoi menjëherë kërkesat, sigurisht duke u përqendruar tek ajo e katërta dhe i ka lexuar para turmës Tefalin Malshyti. Kishim një ankth, se si do të pritej nga studentët pika e katërt, ajo e pluralizmit politik. Në të vërtetë, pika e katërt pati brohoritjen më të madhe, pra ishte pika më e mbështetur e kërkesave. Ishte një çlirim i madh. Këto kërkesa janë firmosur nga rreth 5900 apo 6000 studentë. Në të vërtetë, ata janë studentët e dhjetorit.

Më pas në foltoren tuaj u shfaqën të parët jashtë jush. I pari pedagog ishte Arben Imami, që doli publikisht në mbështetjen tuaj. Është kjo e vërtetë?

Po. Arben Imami ka ardhur në Qytetin Studenti mëngjesin e datës dhjetë dhjetor dhe i është bashkuar protestës së studentëve. Diku nga dreka, ka nisur një shi dhe protestuesit janë grupuar brenda mensës. Aty ka folur Imami hapur kundër sistemit dhe në mbështetje të pluralizmit politik. Aty ka ardhur edhe lajmi, se Ramiz Alia priste një përfaqësi të studentëve të nesërmen. Pasdite, më pas, kanë ardhur edhe të tjerë, ndër ta edhe Gramoz Pashko, i cili është pozicionuar pro kërkesave të studentëve. Kanë ardhur edhe të tjerë, edhe Sali Berisha.

Berisha ishte shfaqur më herët dhe ju kishte kërkuar juve të shkoni në mësim. Këtë deklaratë e bëri publikisht edhe në foltoren para jush. E mbani mend?

Po. Ka pasur një moment të tillë. Dhe nuk ishte i përkrahur nga studentët, pasi porosia ishte të shkonim në mësim. Por ajo që më ka mbetur në mendje, është retorika e tij në mbështetje të Kosovës. Mbaj mend fjalën “Kosova martire”. Deri atëherë, ne nuk kishim shumë ndjeshmëri për këtë çështje dhe na u duk se situata po shpërqendrohej. Ne e shihnim ndryshe situatën, pasi na dukej se kishim problemet tona të pazgjidhura dhe nuk kishim fuqi për të folur në atë moment për Kosovën.

Pse nuk u bëtë pjesë e përfaqësisë që u takua me Ramiz Alinë?

Jam zgjedhur për të shkuar në atë takim nga studentët e Shkencave. Pra ishte data 11 dhjetor, studentët sipas fakulteteve zgjodhën përfaqësitë e tyre me nga pesë veta. Ishte vendosur nga studentët organizatorë, që intelektualët do të përfaqësoheshin me pesë veta nga godina 18 e Qytetit Studenti. Kur ne, të zgjedhurit, u mblodhëm në godinën 15, erdhi lajmi se Ramiz Alia priste vetëm 30 veta. Ne kishim nisur të konstatonim, se ishin shfaqur disa individë me tendencë për t’u identifikuar si liderë të shumicës së të pranishmëve në ato ngjarje, pavarësisht kontributit. Ishte momenti kur frika ishte vrarë përfundimisht dhe ishte koha për t’u pozicionuar në role liderësh. Në këto kushte, bashkë me shokun tim Niko Kaçiroti, vendosëm që të frenojmë këtë kategori të caktuar studentësh, të cilët po shfaqnin shenja të egoizmit duke shfrytëzuar momentin. Ne vendosëm, që njëri prej nesh të shkonte në takim me Ramiz Alinë dhe jo të dy dhe kjo do të bëhej shembull edhe për grupet e tjera të pranishme atje, që të linim hapësirë edhe për të tjerët. Qëllimi ishte, që të shmangeshin pikërisht këta studentë që ju thashë, që po shfaqnin shenjat e tendencës për të dalë në skenë, pavarësisht meritave deri në atë moment. Në mënyrë vullnetare unë kërkova të mos jem pjesë e asaj liste, për t’i lënë vendin atyre që mund të artikulonin më mirë. Kërkova, që të mos jenë studentët që kishin qenë protagonistë deri në atë moment, pra jo ata që quheshin më trimat, për t’i lënë radhën atyre që ishin më të ftohtë në mendim dhe artikulonin atë që duhej.

Po ndjehej afër pushteti?

Po. Besoj se po. Frika nuk ishte më si kishte qenë më parë. Vendimi i Ramiz Alisë për ta na pritur sqaroi tërësisht situatën. Ishte një rrugë pa kthim. Megjithë tërheqjen time, në fakt nuk ia dolëm dot, sepse të gjithë ata që ne nuk deshëm të ishin në atë përfaqësi ishin, pra ishin të vendosur për protagonizmin e tyre.

Cilët janë ata?

Nuk kanë rëndësi emrat, por unë jam penduar pse nuk shkova në atë takim.

Ndërkohë që përfaqësia ishte nisur drejt Ramiz Alisë, ky i fundit kishte marrë vendim bashkë me Byronë Politike, që të shpallej pluralizimi politik.

Po. E vërtetë është.

Pas mbërritjes në sheshin e Qytetit Studenti, Arben Imami ka folur në emër të përfaqësisë së studentëve. Ata sollën me vete vendimin për pluralizëm politik. Por atje ka folur edhe Berisha, i cili pak orë më parë ishte refuzuar nga studentët bashkë me Pashkon, madje ka folur edhe Pashko. Cili ishte statusi i tyre në atë moment?

Ka folur Imami. Ka dhënë lajmin dhe më pas ka folur edhe Berisha, po edhe Pashko. Berisha ka folur këtu për herë të parë publikisht për pluralizmin dhe për partinë që do të krijohej. Ndërsa Gramoz Pashko, ka folur për herë të parë kundër Enver Hoxhës. Pra është goditur prej tij për herë të parë figura e Enver Hoxhës.

Ashtu siç ishin intelektualët u shpërngulën, dolën prej jush, për t’u pozicionuar më rehat, jashtë Qytetit Studenti, por gjithsesi afër tij, pra në shtëpinë e Gramoz Pashkos…

Po. Ngjarjet u zhvendosën pikërisht atje, tek shtëpia e Gramoz Pashkos, ku u hartua një program minimal i partisë që po themelohej. Rreth drekës së datës 12 dhjetor programi ka mbërritur në Qytetin Studenti dhe është diskutuar në asamblenë e studentëve. Është diskutuar çështja e emrit dhe pikat e programit. Janë pranuar. E ka lexuar Arben Imami atë program minimal. Dihen detajet e asaj dite. Në atë shesh është vendosur edhe emri i Partisë Demokratike.

Data 13 dhjetor, zgjedhja e komisionit nismëtar është moment mjaft i rëndësishëm. Nis me përcaktimin e drejtuesve të kësaj mbledhje, që janë Azem Hajdari, Arben Imami dhe Sali Berisha. Cili ishte roli dhe pesha juaj si studentë në atë moment dhe me cilin status ishte Sali Berisha në drejtimin e asaj mbledhjeje?

Berisha ishte si intelektual në atë podium. Në atë mbledhje ishim të gjithë organizatorët, shumica ishin studentë, kishte edhe përfaqësues nga intelektualët e pedagogët, por edhe nga klasa punëtore e qytetarët e Tiranës. Ishte themeluar Partia Demokratike me kolonë kryesore studentët, e dyta kolonë e saj ishin intelektualët e pedagogët dhe e treta shtresat e tjera, ku përfshiheshin klasa punëtore etj.

Po Pashko përse nuk ishte në atë podium, ose edhe ndonjë tjetër intelektual?

Nuk di të them arsyet, por di të them se dy ishin më të njohurit deri në atë moment si intelektualë me peshë në lëvizje, Sali Berisha dhe Gramoz Pashko. Ndoshta ka qenë zgjedhje e tij personale mungesa në drejtimin e mbledhjes. Di, që deri në atë moment ata ishin bashkë, të lidhur, pra Pashko e Berisha.

Ishin njohur më parë?

Jo. Me sa di unë, janë lidhur shumë ato katër ditë të lëvizjes studentore.

Në atë mbledhje pati debate, kryesisht para mbledhjes. Mbani mend detaje?

Po, ka pasur shumë debate. Mbaj mend që shumë prej tyre i kam diskutuar edhe më mbrapa me Azem Hajdarin. Unë kam parasysh propozimin tim në këtë mbledhje. Ishte propozuar nga Hajdari, që të ishte komisioni i përbërë nga 14 anëtarë, dhjetë prej tyre të ishin studentë. Kam thënë aty, që çdo lëvizje politike identifikohet me kërkesat e saj dhe lëvizja studentore kërkesën kryesore kishte pluralizmin politik, e cila ishte realizuar. Kam argumentuar se është e natyrshme, që studentët duhet të kthehen në auditor dhe t’u hapin rrugën intelektualëve për të vazhduar më tej. Dhe këtë e kam bërë për dy arsye. E para, sepse kështu e mendoja dhe e dyta për të shmangur atë masë studentësh, që po kërkonin me doemos të dilnin në krye pavarësisht nga kontributet dhe kapaciteti i tyre. Kjo bëri, që numri i studentëve të ulet në gjashtë, me vendimin e të pranishmëve në atë mbledhje.

Të themi të drejtën, deri në atë kohë ne nuk ishim shumë të qartë për hapat që pasonin çdo moment. Di të them, se Gramoz Pashko ishte gjithnjë një hap para të tjerëve në mendime dhe lëvizje. Mbaj mend që Shenasi Rama më ka kundërshtuar shumë në këtë propozim. Kemi patur një debat të fortë midis nesh. Por gjithsesi u pranua. Është lënë që të mbeten gjashtë studentë, ku përfshihej edhe Arben Imami, edhe pse ishte pedagog.

Pasi kaluan kohë, ju duk i duhuri propozimi juaj për të shmangur dominimin e studentëve në komisionin nismëtar të PD-së?

E pashë si një gabim pak kohë më vonë, kur u duk se si po rridhnin ngjarjet. Përgjatë kësaj kohe, pas nisjes së funksionimit të PD-së, u larguan shumë studentë dhjetori. Një pjesë e organizatorëve të lëvizjes ikën jashtë Shqipërisë. Mendoj se ka qenë edhe sociale si lëvizje, por edhe e qëllimshme, me nuanca politike. Në momentin fillestar, ata ikën bashkë me një grup të madh shqiptarësh për të kërkuar lirinë e tyre dhe kështu u dëmtua PD-ja, pasi shumica ishin elektorat i saj. Ndërsa ngjarjet e mëvonshme më lanë të kuptoj edhe për goditjen tjetër të studentëve të dhjetorit. U prodhuan shumë “studentë dhjetori” nga politika, të cilët nuk kishin patur peshën specifike, ose kishin munguar në ngjarjet e dhjetorit.

E kam kuptuar qartë këtë pikërisht në konferencën e gushtit 1992, kur u godit Azem Hajdari dhe mbledhja kishte në pjesën e parë të saj si shënjestër pikërisht Azem Hajdarin. E them këtë, sepse nga tre kolona të PD-së, studentët ishin të parët dhe ata u goditën. Unë mendoj, se me fundin tragjik të Azem Hajdarit, mori fund edhe prezenca e studentëve të dhjetorit në PD. Mbaj mend një bisedë që kam patur me Azem Hajdarin. Më ka thënë tekstualisht kështu “Akli mos u bëj naiv. Ne u njohëm bashkë në lëvizjen e dhjetorit, u organizuam aty dhe aty u bashkuam. Intelektualët kanë ardhë të organizuar në lëvizjen e dhjetorit.

Kthehemi tek mbledhja e komisionit nismëtar. Pas këtij momenti, nisi të organizohej PD-ja dhe bashkë me të po evidentohej dualiteti ndërmjet dy intelektualëve të parë të saj, Pashko e Berisha. Me siguri ju keni asistuar në ngjarje që e vërtetojnë ekzistencën e kësaj gare ndërmjet tyre.

Unë i përkas asaj kategorie studentësh, që u tërhoqën për të shkuar në auditor. Ishte një propozim që kisha bërë vetë dhe e respektova. Unë nuk u angazhova në PD zyrtarisht, por sigurisht që isha atje pa asnjë shkëputje në çdo zhvillim që ndodhte. Sigurisht që kam ndjekur rrjedhën e ngjarjeve. Nga kjo periudhë e gjysmës së dhjetorit, deri nga data 10 shkurt 1991 pati një lëvizje, që iu kundërvu Azem Hajdarit. Kjo u mbështet edhe nga studentët, që ishin pjesë e PD-së. Në atë kohë kishte nisur qartë lufta për pushtet, pasi u pa qartë se PD-ja po mbështetej gjithnjë e më shumë nga shumica e gjithë shqiptarëve. Pra pushteti ishte shumë afër. Interesat sigurisht që do të nisnin të evidentoheshin. Në këtë situatë, u vu re edhe dualiteti ndërmjet Berishës e Pashkos. Ishin dy prej figurave më të rëndësishme të PD-së. Ishin sa të ngjashëm, aq edhe të ndryshëm. Gramozi ishte më racional në ato që thoshte dhe bënte, ndërsa Berisha ishte më karizmatik dhe bëhej shpejt qendra e vëmendjes në turma e kudo. Gramozi ishte më konkret dhe më i qartë në çështjet teknike, por edhe në marrëdhënie me të huajt, ishte më i qartë.

Kjo betejë bëhet konkrete më 14 shkurt, kur për dy tre-ditë kishin ndodhur disa ngjarje. Pra ishte shkarkuar Azem Hajdari, si pasojë e asaj lëvizje, që ju thoni se kishte nisur dhe përfundoi në datën 10 shkurt dhe është zgjedhur Meksi, i cili pas 24 orësh u shkarkua, për t’u zgjedhur më pas Berisha më 14 shkurt. Ju keni qenë në atë aktiv të PD-së. Mbani mend debatet që ndodhën atje?

Nuk mendoj se ky është momenti kur ndodhi ndarja e madhe ndërmjet Berishës e Pashkos. Por mendoj se është momenti i kompromisit ndërmjet Berishës dhe Meksit. Zgjedhja e Berishës kryetar i përkohshëm i PD-së, nga komisioni drejtues është bërë edhe me konsensusin e Gramoz Pashkos. Qëllimi i atij aktivi ishte largimi i Azem Hajdarit. Arben Imami ishte një ndër njerëzit që ishte më afër me Azem Hajdarin. Në ato ngjarje Imami e Hajdari kanë ndikuar që të zgjidhet Berisha më 14 shkurt kryetar i përkohshëm i PD-së. Pra, qëllimi i atyre ditëve ishte largimi i Hajdarit, më pas zgjedhja e Berishës ishte konsensuale. Pas 14 shkurtit, ku ishte zgjedhur Berisha kryetar i përkohshëm i PD-së, departamenti Amerikan i Shtetit ka ftuar për nëj vizitë zyrtare Gramoz Pashkon. Ishte ftesa e parë për një drejtues nga Partia Demokratike. Në rrethana të caktuara, bashkë me Pashkon në atë udhëtim ka shuar edhe Berisha. Në bisedat që kam pasur më vonë kam mësuar, se Berisha ka këmbëngulur që të ishte në atë takim, pasi ishte kryetar i PD-së. Kështu ata janë nisur bashkë drejt SHBA-së. Pas kthimit nga SHBA-ja ata erdhën të ndarë dhe ndarja mes tyre sa vinte e thellohej.

Çfarë ndodhi në atë udhëtim?

Unë nuk e di, sepse s’kam qenë atje, por me sa morëm vesh në atë kohë ka pasur debate ndërmjet tyre gjatë gjithë vizitës dhe i gjithë debati ishte për protagonizëm. Pas gjithë kësaj historie unë besoj se Gramoz Pashko nuk mundi të ngrihej në nivelin e politikanit. Ishte mjaft karizmatik dhe shumë racional, shumë i rëndësishëm në rolin e tij, por kur nisi beteja politike nuk e dominoi dot skenën, që të dalë në krye. Nuk di se çfarë ka ndodhur atje në SHBA, por di rezultatin e marrëdhënieve mes tyre. Ata u ndanë aty dhe ndarja sa vinte e thellohej, për t’u evidentuar e qartë në momentin kur është debati për daljen nga qeveria e stabilitetit.

Pa shkuar atje është momenti i kuvendit kombëtar…

Kur u krijua qeveria e stabilitetit, Gramoz Pashko u zgjodh zv/kryeministër, ministër i financave u zgjodh Genc Ruli, ministër i mbrojtjes Perikli Teta dhe ministër i kulturës Preç Zogaj. Me hyrjen në qeveri, Pashko dhe të tjerë, menduan se u pozicionuan në vendin e duhur, pasi qeveria kishte peshë të madhe në atë kohë. Nga ana tjetër, Berisha u angazhua në organizimin e partisë. Shkonte në çdo rreth nëpër takime, ku zgjidheshin delegatët dhe të zgjedhurit e tjerë nëpër degë. Atje po zgjidheshin njerëzit, që e mbështesnin atë. Gramozi ndërkohë ishtë tërësisht i angazhuar në qeveri. Bashkë me krahun e tij po vazhdonte të mendonte se sipas statutit, kryetari i partisë do të zgjidhej nga kryesia dhe në këtë mënyrë, kryesia ishte në shumicë kundër Berishës. Pra, siç dukej po mendonte se e kishte të fituar betejën. Në këtë periudhë zgjedhjesh në PD u bë një përpjekje që të vihej në rregullore një pikë, sipas së cilës nuk mund të kandidonin për kryetar partie, individë që kishin të shkuar të lidhur me PPSH-në, pra kishin qenë të angazhuar në strukturat e saj. Kjo ishte një goditje për Berishën. Vendimi është pranuar në Komisionin Drejtues të PD-së, por Berisha ka kërkuar që kjo të votohet në këshill kombëtar ku dhe u rrëzua si propozim. Në nisje të mbledhjes së Kuvendit Kombëtar Berisha kërkoi, që kryetari të zgjidhet nga kuvendi, pra nga delegatët dhe këtu loja mori fund. Delegatët zgjodhën Berishën kryetar. Dhe sigurisht, duken qartë tiparet e Berishës si politikan.

Basha në festën e lirimit të Xhelal Mziut: Arrestimi i tij, aksion mafiozo-politik i paligjshëm

16:58 Politika

Berisha i ankohet ambasadorit britanik për Ramën: Po dhunon ligjet dhe Kushtetutën

15:44 Politika

Xhelal Mziu, festë për lirimin nga burgu. I pranishëm edhe Basha

14:18 Politika

Braçe: Vendimi i Apelit për Mziun, presioni politik e dha efektin

13:10 Politika

PD: Qeveria masakër ndaj administratës, ndjekje penale për përgjegjësit

13:05 Politika

Gjiknuri: Vjedhja e energjisë shkon në 140 milionë euro, të rriten dënimet penale ndaj hajdutëve

12:41 Politika

Task Force për energjinë/ Rama: Fund abuzivizmit, hajdutët para drejtësisë (VIDEO)

12:30 Politika

Gjykata e Apelit liron Xhelal Mziun, vendos detyrim paraqitjeje

10:25 Politika

Naço: Gjyqësori funksionon. Byroja do hetojë, Prokuroria do ngrejë akuzat

10:22 Politika

VIDEO/ Kanibali afrikan: E hëngra sepse më vrau familjen

09:50 Politika