Te fundit
Afërdita Onuzi nxjerr xhubletën nga varri
9 Gusht 2023, 09:53Blog
TEMA
Nga Frrok Çupi
Përmes shënimeve shumëvjeçare, po lëvizim sa në histori, në perceptime, me fotografi, me etnografë të mëdhenj, deri në ngjarje të vërteta se si ndodhi varrimi e si u ba zhvarrimi i madh i xhubletës.
Dëshmitare dhe punëtore në të gjithë jetën e xhubletës, që nga lindja në ringjallje, (histori sa virtuale edhe të prekshme), është Prof. dr. Afërdita Onuzi. Ajo thotë me nderim se kjo punë gjigande nuk mund të realizohej, përveçse me pjesëmarrjen e etnografëve Rrok Zojsi, Andromaqi Gjergji, Agim Bido, George von Hahn, Franc Nopcha, Rosel de Fontanes, etj. Xhubleta ‘të lë pa frymë’, thotë Afërdita, ‘ajo është dëshmitare e rrallë e qytetërimeve të lashta, të cilën ende nuk e kemi bërë të flasë sa duhet’.
Tregim për varrimin real:
Ngjarja është kjo dhe ka ndodhur në vitin 1971, në fshatin Berishë të Pukës; ka ndodhur para syve të Rrok Zojsit që ishte profesori dhe adhurimi i Afërditës. Rrok Zojsi kishte marrë rrugën fshat më fshat në Veri të vendit deri në Alpe, në kërkim të xhubletës.
Xhubleta kishte dhënë shenja se po shkonte drejt frymës së fundit; nuk po e qëndiste kushmë. Etnografi i shquar kishte marrë edhe një buxhet me vete dhe do ta blinte për arkivin, të parën xhubletë që do të gjente. I thanë se kush e kishte ‘xhubletën e fundit’ në Berishë. Para syve të Prof. Rrok Zojsit u shfaq në grua në moshë, 93 vjeç, e zonja e xhubletës.
“Unë me shit xhubletën!?… Tan pasuninë e botës me ma dhanë, xhubletën nuk e shes”, tha e zonja.
Këqyri nga fytyra e Rrokut dhe iu duk se po shikonte mermer; entografi nuk e reagonte sepse nuk e besonte betimin e zonjës së xhubletës. Atëherë ajo mori një ‘shkamb’ më të madh për betimin se ‘nuk e shiste’. “Nuk kam si e shes; me këtë xhubletë kam ardhë nuse e me këtë xhubletë kam me e veshë ditën e dekës’.
Etnografët heshtën prapë. Edhe zonja 93 vjeçare e xhubletës foli prapë:
“Nuk kam si e shes. Burri më mban mend me këtë xhubletë, çfarë t’i them kur të shkoj!’.
Atëherë nuk kishte më fjalë. E zonja 93 vjeçare vdiq pas dy javësh; xhubleta u varros bashkë me të.
Që atëherë nisi zhvarrimi i xhubletës kudo ku ishte:
Është vërtetuar se xhubleta është një veshje katërmijë vjeçare, dymijë vjet para Krishtit dhe dymijë vjet pas Krishtit. Ka edhe etnografë të botës, kolegë të Afërditës, që xhubletën e kanë quajtur ‘të vjetër sa njeriu’.
Ajo tani ndodhet në Alpet e Shqipërisë dhe përreth tyre. Ajo është parë në veshjet e lashta të Mesdheut Lindor, në Serbi, në Malin e Zi, në Kretë dhe sot e kësaj dite ‘ngjan shumë me statuetat e Kliçevacit dhe të Kreto- Mikenës’, shkruan Prof. Onuzi. Një ekzemplar i saj, sipas Afërditës, ndodhet në Muzeun e Njeriut në Paris (Musee de l’Home). Piktori ynë i famshëm Kolë Idromeno e ka vizatuar në aq variante sa e gjeti kudo ku trokiti.
Sot gjendet, veç muzeve, edhe në zonat shqiptare rreth Alpeve, Malësi e Madhe, Kelmend, Dukagjin, Shalë e Shosh, Nikaj- Mertur… Po pse ‘u struk’ vetëm në rrëzë të Alpeve shqiptare?
Jo se u ‘struk’, por se udhëtoi bashkë me ‘pronarin’ e vet që ishte banori shqiptar, i cili u detyrua të largohet nga fushat dhe të strehohet në male për shkak të invazioneve, që nga ato romake, otoman dhe sllave…
Tani xhubleta është e njohur dhe shpallur nga UNESCO si një objekt ento- kulturor shqiptar. Në librin e saj të fundit, një botim luksoz me titull ‘Xhubleta’, Afërdita Onuzi na ka sjellë gjithë rrugën e gjatë, ndoshta më e gjata e qytetërimeve, që ka kryer veshja tradicionale e grave shqiptare.
Xhubleta merr frymë si njeriu dhe është bash vetë njeriu:
Afërdita shkruan se ‘xhubleta ta merr frymën’ kur e sheh. Qysh në momentin kur nis të endet një xhubletë, ajo, si vetë njeriu, kryen vepra të mëdha njerëzore: Bashkon njerëzit e familjes; dmth., të gjithë pjesëtarët, që nga burri, gruaja, fëmijët…, secili ka misionin e tij.
Gruaja merret me drejtimin e punëve dhe me endjen, burri merret me rrahjen e shajakut në valanicë, fëmijët ndihmojnë me punë të vogla, dhe mbi të gjitha duke mos folur. Nuk duhet hapur goja në atë fillim. Vetë hëna merr pjesë në fillimin e xhubletës: Hëna duhet të jetë e plotë në qiell.
Këto na thotë Afërdita, kjo grua nga Luma që njeh më mirë Labërinë me dolli se sa Kukësin… Pastaj vjen pjesa tjetër e ‘cikleve të njeriut’, sipas xhubletës. Këtu xhubleta shfaqet më e gjallë se kurrë:
Xhubleta për vajzat është më e thjeshta, por edhe si më hyjnorja. Ajo dominohet nga ngjyra e bardhë, si vetë vajzëria.
Në veshjen e grave shqiptare janë përdorur pesë kategori xhublete:
Kategoria e parë- e mira.
Kategoria e dytë- e pasmira.
Kategoria e tretë- e treta.
E katërta- e parakeqja.
E pesta- e keqja.
E mira vishej nga nuset e moshës 25 deri 30 vjeç.
Asnjëra nuk ishte e keqe, por e ‘keqe’ ishte mosha në të cilën vishej, mosha e pleqërisë, në prag të fundit të jetës.
-Edhe ajo ishte e bukur- shkruan Prof. Afërdita. E bukur duhej të ishte sepse ‘gruaja duhej shti në dhè e bukur’…
Një cikël shumë i gjatë jete, sa 4 mijë vjetët e xhubletës, e perceptuar që nga ‘varrimi real i xhubletës më të famshme’ në Berishë të Pukës e deri në dëshmitë që na japin etnografët e ndritur, mes të cilëve Prof. Afërdita Onuzi. Tani xhubleta është prapë në jetë.
14 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
I trashe je tregue or Frok ose hilacak!Me kete rast ti i ke sherbye Zenit ku jo vetem qe ka me shkue me e gjetun kete xhublete por edhe ka me e shitun e me fitue kushedisesa!Apo ndoshta pikerisht per keta e ke shkrujtun?
Aferdita Onuzi ka kontribuar nje m.t per xhubleten ne UNESCO, pasi ajo bashke me Nebi Bardhoshin nuk dhane as firmen per dosjen. Po te mos kishte qene per Margaritin e Grupin e punes xhubleta kishte mbetur e harruar edhe sot... Konfirmoji faktet o Frrok para se te shkruash..
Kush e ka vertetuar qe xhubleta eshte 4 mije vjeçare? Ku i kemi provat? Jo po ecni e na thoni se dhe brekushet kane 4 mije vjet Para 2 mije vjetesh ne ballkan ishte vape dhe askush nuk mante veshje te tille te rende prej leshi. Nuk ishte praktike. Xhubleta eshte tradite e mesjetes kur u ftoh koha dhe ne ballkan gjate dyndjeve sllavd e bulgare jetohej kryesisht ne male. Pse nuk perdorej nga grate e malesive ne jug? Fjala xhublete, xhup, eshte e vone. Shkoni e kerkoni etimologico e kesaj fjale. Plus qe ne lashtesi nuk ekzistonte tinelli xh. Na thoni nje vend ku eshte germuardhe jane gjetur gjurme xhublete para 4, 3 a 3 mije vjetesh. Nje pitture ne mur a sculture, gdhendje ne gur a dru te gjetur ne territorio ku perdoret sot kjo veshje qe te ilustroje apo fattore theniet pa baze te xhubletes 4 mije vjeçare Sipas jush Teuta apo grate e tjera te asajkohe perdornin xhubleten?
Pune e mrekullueshme. Faleminderit per kontributin qe i jep kultures shqiptare
U mundove me thanë diçka,por asgjë! E njëjta xhubletë është,si në Pukë,Tropojë,Dukagjin e M.Madhe,apo jo? Ku i ka rrënjët ajo? Hajde me mua e të gjej sa të duash,ndoahta ma shumë në Amerikë! Kur të përmendesh emra korifenjsh,si i Madhi Rrok Zojsi,duhet me e “la mirë gojën”,sepse ndihon vehten dhe të vërtetën. Ju flisni për “Belulin” e doni me rrit vlerat vehtes, “Belulin”jo vetëm nuk e bënë prof.dr,nuk i dhanë asgjë as dje dhe as sot. Por e rëndesishme është se emri i tij nuk ka me VDEKË!
Po kur ben interesantin dhe ky spihuni I lagjes frroku i pa’lare,i felliqet I cili ne harkun e 6 muajve,ndryshonte mendim 360 • ndaj Kryeministrit,heren e pare e quante injorant te pa’shkolle,qapaqul,ndersa sa u be kryeminister,i thurde lavde dhe i bente elozhe duke e quajtur aristokrat me gjyshen veneciane.Ky eshte pra lezhjani-mirditor i felliqet qe lahet vetem per festa,i cili deri para 3 viteve,i thurte lavde berishes,dhe pastaj hengri te gjithe mutin qe thoshte per edvinin,dhe filloi ti lepihej.Nuk eshte vetem ky frrok felliqesira qe bente thirrje qe shqiptaret duhet te lidhin krushqi me serbet dikur tek ‘koha jone’ gazeta qe paguhej me dinare,por dhe felliqesirat tjera-pulqake lezhjane-mirditore si niqolle leshi,preq zogaj,agron gjekmarkaj,mark marku etj.Po si nuk doli ndonje burre nga ato zona,por te gjithe bythqira-servile qe bejne gojore ndaj pushtetareve me keq se ato kurvat e llampave te kuqe,ptyyyy u shkerdhefsha rracen e piset pulqake lezhjano-mirditore qe po i marton femrat e tyre shume kurva me serbet dhe po i shton rracen armiqve tane,llogarite sesi do dalin pasardhesit e ksaj ngjizje,ne njeren ane nga nenat e tyre shume kurva trashegojne pa’besine lezhjnano-mirditore dhe ne anen tjeter po kshu rracen me te pa’bese,barbare,terroriste serbe dhe si perfundim dobicet qe do dalin nga kjo lloj ngjizje do dalin monstra qe do ua shohin sherrin i gjithe gadishulli Ilirik dhe me gjere.
Frroku mundet te meritoje shume epitete dhe keto jo per kete shkrim dhe origjinen, por te kete shqipfoles qe shkruan gjithe keto poshtersi ne nje koment per nje krahine dhe popullin e saj vetem nje pleh ne mendje dhe ne shpirt mundet ta beje. Ajo zone eshte zemra e Shqiperise nga cdo pikepamje dhe ka dhene kontribut me shekuj per ruajtjen e identitet dhe te vete genit Shqiptar. Ka shume mundesi qe komentuesi te jete ndonje mbetje, qe fatekeqesisht e kane lene pushtuesit e hershem te ketij vendi, qe duke mos mundur ta shuaje kete popull perpiqet ta baltos. Zoti i ardhte hakut.
Me shume respekt per ty Frrok, por kam nje pyethe: Si spjegohet qe veshja (xhubleta) eshte 4 mije vjeçare, kurse pjellat e atyre qe e veshin kane a s'kane 50 vjet qe kane zbritur nga pemet dhe 40 vjet qe kane dale nga shpellat? Kete kush e shkoqit?.
Andej janë kthyer shqipëtarët nga xhublets e Frrokut.
Kerkoj se sa kohe kane maloket qe veshin breke, po Saliu?!
Ndue Sanaj: Frrok i dashur mirë bën, që shkruan, por më mirë leni malësorët të shkruajnë për xhubletën, madje duhet të dini, se është Shoqata Kulturore "Xhubleta e Alpeve Shqiptare", me kryetare Rita Shkurtaj, e cila ka dhanë një kontribut të veçante, me simpoziumet që ka përgatitë e zhvilluar, me veprimtaritë kulturore që ka organizua dhe që sot ajo u more në ruajtje nga UNESKO. Frrok duhet të dini, se kush është Dukagjini i Shkodrës, brenda së cilës janë krahinat Shale, Shosh, Pult, Temal e Shllak, ndërsa Nikaj-Merturi është pjese e Tropojës. Frrok i nderuar treva e Dukagjinit të Shkodrës, apo Pulti i Poshtëm si gjithë Alpet Shqiptare është shumë i hershem i banueshëm, që në kohen e akullnajave dhe kohet e fundit (2007) është zbuluar, në rajonin Grunas të Thethit, vendbanim i kohës së Broncit, çka tregon se banoret që mbanin xhubletën nuk ishin fusharake dhe u ngjiten në male për ta ruajtur, por ishte pjese e veshjeve të banoreve të Alpeve Shqiptare, që herët kur ato u banuan.
Frrok i dashur mirë bën, që shkruan, por më mirë leni malësorët të shkruajnë për xhubletën, madje duhet të dini, se është Shoqata Kulturore "Xhubleta e Alpeve Shqiptare", me kryetare Rita Shkurtaj, e cila ka dhanë një kontribut të veçante, me simpoziumet që ka përgatitë e zhvilluar, me veprimtaritë kulturore që ka organizua dhe që sot ajo u more në ruajtje nga UNESKO. Frrok duhet të dini, se kush është Dukagjini i Shkodrës, brenda së cilës janë krahinat Shale, Shosh, Pult, Temal e Shllak, ndërsa Nikaj-Merturi është pjese e Tropojës. Frrok i nderuar treva e Dukagjinit të Shkodrës, apo Pulti i Poshtëm si gjithë Alpet Shqiptare është shumë i hershem i banueshëm, që në kohen e akullnajave dhe kohet e fundit (2007) është zbuluar, në rajonin Grunas të Thethit, vendbanim i kohës së Broncit, çka tregon se banoret që mbanin xhubletën nuk ishin fusharake dhe u ngjiten në male për ta ruajtur, por ishte pjese e veshjeve të banoreve të Alpeve Shqiptare, që herët kur ato u banuan.
Turp,Per juve komentues qe flisni me laperdhi per nje popull te tere. Nuk jam toske , vetem jam rritur aty ,Kane aty nje fjale te urte : -Fshat e zanat .Pra kudo ka te mira e te keqia .Kujt I shisni mend ju qe shkruani me palavi.jeni fshatare si dhe ata qe mbanin xhublete, biles dhe ju jeni maloke ,ne mal e keni origjinen ,Po brruci juaj a nuk eshte pasuri e njerezimit? pPo ju nuk u interesuat e ndoshta e kane marre te tjere ! A nuk ish I mbushur me morra e pleshta? por ama te mbronte nga shiu e debora, nga te ftohtit e te lejonte te beje,per mijevjecare,punen e bariut e te mbijetoje pervec se krijonte nje siluete madheshtore Prandaj folni mire se populli yne fshatar nuk fliste pis ,se burri qe e bente kete ishte i çburreruar ,tung.
Xhubleta eshte mirefilltasi nje Institucion mijeravjecar qe nuk ka patur kurrenjehere nevoje ta "nxjerre nga varri..." askush, sepse eshte mbajtur gjalle nga vete malesoret tona te mrekullueshme brez pas brezi, me Shtet e pa Shtet, me Kanun e pa Kanun, me kroniste e pa kroniste udhetare te paepur, me studiues e pa studiues, me akademike e pa akdemike, e jo me te pretendohet se e ka bere a po e ben (ta "nxjerre nga varri..." pra!) njefare studiuese qe njihet boterisht si shume e dobet, plagjatore e paskrupullt, e mirenjohur per keto bema per aq sa ka jete ajo vete dhe sa ka jete Akademia e Shkencave te Shqiperise dhe studiuesit e drejtuesit serioze te saj. --------- Po keshtu eshte kur edhe Frrok Cupi bie pre e boshatisjes se shisheve te rakise e te birres qe ka per metode "studimi" Aferdita Onuzi (Eltari). ---------- Aferdita Onuzi (Eltari) ka kurorezuar sot grabitjen e radhes qe i ka bere prej mese 52 vjetesh mirefilltasi Etnografise Shqiptare, shtyllave te saj duke filluar me prof. Rrok Zojzi, e ne vijim akad. prof. Andromaqi Gjergji e prof. Spiro Shkurti, (U Ndrite Shpirti!), e qe me siguri po rrotullohen ne varr tek degjojne vijimesine e bemave te saj grabitqare. Cdo gje qe figuron e publikuar ne emrin e saj eshte plagjature e mirefillte, sepse nuk i citon burimet e informacionit dhe studiuesit ne perputhje me kriteret shkencore, ne vecanti studimet e punimet-maket (draft), skedat e punes kerkimore ne terren e zyre, shenimet e tyre ne ditaret e ekspediatve, etj, te studiuesve te lartpermendur, ku volumin kryesor e zene ato te akad. prof. Andromaqi Gjergji. ----- E gjithe karriera e saj e vertete eshte ajo tipike e komunistes tejet aktive ne organizaten baze te PPSH. Vjen nga familje komunistesh. Babai i saj e fillon karrieren ne PKSH e Kukesit dhe e vijon ne PPSH e Tiranes. -------- Aferdita Onuzi, bashke me Yllka Selimi, jane studiueset me te dobeta te Etnografise Shqiptare ne plejaden e disa dhjetera studiuesve te viteve 1971-1991. Kjo dyshe, pas vitit 1998, ne sintoni te plote, ngriten skemen administruese-grabitqare ne drejtimin e Institutit te Kultures Popullore dhe te Fondeve Materiale dhe Arkivore te ketij Insituti. Aferdita Onuzi me PS dhe Yllka Selimi me PD u alternuan me njera tjetren ne poste si drejtore e nendrejtore te ketij Instituti per me se 15 vjet rrjesht, pa nderprerje. Veprimtaria e tyre nuk eshte kurre vone te behet objekt Veting-u si ne planin Akademik per plagjaturat e materialeve arkivore te studiuesve te tjere, vecanerisht atyre me ne moshe e/o qe nuk jetojne me, por nje Veting i posacem penal u duhet bere ketyre dy ish drejtueseve te IKP ne lidhje me “zhdukjen” e materialeve etnografike, vecanerisht punime e bizhuteri ne ar e argjend (Pasuri Kombetare me vlera gati-gati te pallogaritshme) nga Fondet Materiale te Institutit dhe ato qe vinin nga ish Ekspozita ‘Kultura Popullore Shqiptare’, si dhe metodat qe kane perdorur per te justifikuar kete fenomen gjate viteve te adminstrimit te tyre. Me cfare e justifikojne pasurine e tyre qe gezojne sot?