Te fundit
Sutienat e kuqe
15 Janar 2025, 17:26Blog
TEMA
Nga Marelba Fushekati
Në vitin 2002, u takova në Toronto me Peshkopin ortodoks Ilia Ketri. U takuam në një ambient familiar, pasi Peshkopi ishte i afërt i kushërinjve të mi, kështu që biseda me Hirësinë e Tij ishte një bisedë e zakonshme, siç janë bisedat e vizitave mbrëmësore.
Peshkopi ndau me ne disa kujtime të një udhëtimi që kishte bërë në Shqipëri pas viteve nëntëdhjetë, kur edhe kufijtë tanë me botën nisën të hapen. Atëbotë, e painteresuar për çështje të besimit fetar dhe me një edukatë të krishterë të përciptë, nuk dija t’i bëja Atë Ilias ndonjë nga pyetjet e mëdha që mundojnë gjithherë ekzistencën njerëzore, por me kënaqësi ndiqja rrëfimet dhe përshtypjet e tij nga Shqipëria.
Atë Ilia ishte lindur në Amerikë në vitin 1937, nga prindër shqiptarë, dhe e gjithë puna e tij si Peshkop dhe Mitropolit kishte qenë në shërbim të komunitetit ortodoks të Amerikës dhe Kanadasë. Për një njeri që nuk kishte jetuar asnjë ditë në Shqipëri, shqipja e tij e folur ishte e përkorë e me një tis humori, sa prej meshtari, aq edhe e një njeriu jo të rrobës së fesë.
Ndërsa më pyeti se si e kisha lënë Shqipërinë dhe se si ishte ajo tani – kisha vetëm një vit që isha larguar nga atdheu – Atë Ilia vazhdoi të tregojë kujtimet e tij nga ai udhëtim.
“Po ç’ishte ajo punë ashtu?” tha, në një moment. “Në tërë kangjellat e kishës katolike në Tiranë, asaj që ndodhet afër kishës ortodokse, ishin të varura për shitje sutiena të kuqe.
Akoma, aty i shesin?”
“Më duket se jo”, mbaj mend të kem thënë, e pasigurtë apo e padëshiruar të pranoja praninë e flakërimtë të kombinezoneve të ngulura majë gardhit prej hekuri të kishës katolike në Rrugën e Kavajës, të quajtur Zemra e Krishtit. Ndërkohë, mundohesha të kujtoja nëse mund të kish qenë kohë e ndonjë prag Krishtlindjeje, që të linjtat e kuqe shiteshin aty, apo ndoshta mund të kish qenë ndonjë kohë Shën Valentini, kur tradita e festës së sapolejuar të dashurisë u përhap pas viteve nëntëdhjetë si një plasje e gëzuar shashkash, dhe kur tregëtia e të brendshmeve të kuqe zbarkoi fuqishëm nëpër shitore e trotuare.
Kreativiteti i shitjeve ishte superior, dhe si një nga kulmimet e këtyre gjetjeve, kujtoj disa trëndafila artificialë të kuq, që nuk ishin gjë tjetër veçse breçka të tantellta, të mbështjella si një gonxhe e paçelur.
Ishin kohë kur festat e sapolejuara, të cilat ishin ndaluar të festoheshin në dikaturë, u përqafuan masivisht nga populli, me çdo mënyrë shpirtërore dhe materiale të mundshme.
Festa e bajramit shënonte kurbanë dhensh me shumicë, që, nga mungesa e funksionit të ligjeve dhe anarkisë së kohës, thereshin vend e pa vend, duke lënë pas gjurmët e kasaphanës. Festimet e pashkës të jepnin një alivan të menjëhershëm sapo hyje në kishë në mesnatë, nga mungesa e vendit, oksigjenit dhe ngrohtësisë së qirinjve. Njerëzia shkonte rrugës me qirinj në duar që të çonin kështu nëpër shtëpitë e tyre flakën e Zotit të ringjallur. Të nesërmen, Rruga e Kavajës ishte e mbushur me lëvore vezësh të kuqe, të thyera me gëzim mes njerëzve në mesnatën e pashkës. Edhe kjo festë kërkonte kurbanë qingjash. Ndërkohë, u rralluan ose ne hoqëm dorë nga kartolinat e dashura të urimit të shkruara me dorë, duke i quajtur një zakon të kotë, të dalë kohe. Demode.
Për t’i qëndruar me përafërsi të vërtetës dhe për t’i bërë drejtësi tregëtisë ambulante të asaj kohe, në ato kangjella të asaj kishe nuk shiteshin vetëm sutiena të kuqe. Kishte aty lodra fëmijësh, gjithëfarësoj bluzash pambuku me stampa të mëdha nga perëndimi aq i dëshiruar, këmisha nate, të mbathura meshkujsh, cigare, çokollata të lira importi që shijonin çuditshëm, e ndonjë katundar që, në buzëmbrëmje, të lutej t’i blije ndonjë shpend të gjallë të mbetur pa shitur. Një pazar karizmatik, që, nëse do të kishte ndodhur brenda oborrit të kishës, do t’i ngjante pazarit brenda tempullit te Jeruzalemit, siç është e shkruar në Dhjatën e Re. Por Krishti nuk kishte ardhur në ato vite në Tiranë për të përmbysur e pastruar atë tempull, sikundër bëri në Jeruzalem.
Nuk di të them se kur ndodhi që kangjellat e kishës nuk u përdorën më për stenda pazari.
Në kohë të paqëndrueshme e të brishta, si në Tiranën e atyreve viteve, ku mbijetesa me çdo kusht ishte qëllimi parësor i jetës, të linjtat e varura majë kangjellave ndoshta dukej të ishin një gjë “normale”. Në kohë të këqija, morali njerëzor dhe rregullat universale që të udhëheqin për të jetuar epohen, tempulli i shenjtë kthehet në pazar, sistemi i vlerave kthehet kokëposhtë dhe njeriu, anarkist nga natyra, gjendet përkohësisht në habitatin e tij primar.
Në kohën që po përgatisja këtë shkrim, po lexoja librin Si i mbijetuam komunizmit, madje edhe qeshëm të autores kroate Slavenka Drakuliç. Autorja, nëpërmjet historive personale dhe kronikave të kohës, me ironi dhe satirë përshkruan në detaje se si jetohej në bllokun lindor gjatë komunizmit.
Po citoj:
“Menjëherë pas rrëzimit të qeverisë së Çausheskut në Rumani në dhjetor të vitit 1989, lexova një reportazh në gazetë për jetën në Bukuresht. Në këtë reportazh tregohej edhe historia e një burri që, për herë të parë në jetën e tij, hëngri një banane. Burri ishte një punëtor në moshë dhe, me turp, i kishte pohuar gazetarit se e kishte ngrënë bananen bashkë me lëvoren, sepse nuk e dinte se duhej ta qëronte. Në fillim u preka nga jeta e izoluar që ky njeri ishte i detyruar të jetonte dhe nga fakti që ai as nuk kishte lexuar e as dëgjuar ndonjëherë se si haheshin bananet. Por pastaj, diçka tjetër më tërhoqi vëmendjen: ‘Ishte e shijshme,’ kishte thënë ai.
E imagjinoj këtë njeri, duke mbajtur një banane të ëmbël e të pjekur në dorë, i habitur dhe i emocionuar prej saj, si prej një një fruti të ndaluar. E mban për një moment, pastaj e kafshon. Ka një shije të çuditshme, por ‘të shijshme.’ Duhet të ketë qenë e shijshme, pavarësisht lëvores së hidhur dhe të fortë, sepse ishte diçka e paarritshme, një objekt dëshire. Ç’ka ai apo hante nuk ishte një banane, por një premtim, një shpresë për të ardhmen, kështu që ai e shijoi, pavarësisht se çfarë shije kishte.”
Ka kaluar shumë kohë që atëherë. Ndërresat, çakmakët dhe qentë plastikë me kurdisje, ka kohë që nuk shiten më pranë atij tempulli në Tiranë.
Muri i Berlinit ka kohë që është sheshuar dhe, kujtime si këto të Slavenkës në libër, sot mund të lexohen nën një dritë tjetër, madje edhe të rishkruhen nën një dritë tjetër.
Gjynahe të reja varen cdo ditë nëpër kangjella të tjera, ndërsa ne iu kalojmë ngjitur, duke jetuar jetët tona: disa duke adhuruar akoma të fortin, manipuluesin, atë që të kujton se ka edhe më keq, të tjerë duke i ikur vendit, e të tjerë duke heshtur, sot e përgjithmonë.
Shqipëria ime ka mbetur pa heronj.
Kush i pjell ata?
Për ta mbyllur shkrimin në paqe dhe duke mos ditur t’i jap një përgjigje pyetjes së shkurtër që kam bërë më lart, po citoj sërish nga libri i Slavenkës:
“Në një artikull në në Gazetën Letrare të majit të 1989-ës, poeti sovjetik Jevgeni Jevtushenko tregon për një grua kolkoziane së cilës i ra të fikët në një dyqan në Berlinin Lindor, thjesht sepse pa aty njëzet lloje salçiçesh. Kur erdhi në vete, përsëriste me dëshpërim: ‘Pse pra, pse?’. Aq mirë e kuptoj pyetjen e saj, por duke e ditur përgjigjen nuk besoj se ajo nuk do t’i vijë kujt në ndihmë.”
© 2025 Marelba Fushekati. Të gjitha të drejtat janë të autores. Botohet me leje te "TemA"
17 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Ka maskarej, sic ka me bollek edhe budallaqe ne kete bote. Ne kete shkrim jane dukshem dy prej tyre.
Albert, Inteligjenca nuk ka brire, por te lutem ku e kuptove qe maskarai dhe budallai jane te dukshem ne kete shkrim???? Jeta eshte e larmishme, me njerez dhe deshira te lexojne e shkruajne per gjera interesante, por jo te gjithe i kuptoje. Keshilla e zakonshme qe i jap njerzve te kesaj kategorie: ha ndonje pjate me pershesh dhe ferko barkun!
Propagande antiKomuniste me sytjena salcice dhe banane
Taleminderit, shume shkurt por shume qarte!
Një prift, një ambulant që var sytjena, një njeri që ha banane me lëkurë, gruaja që mjeket kur sheh suxhuk të shumtë. Cfarë i lidh të gjithë këta? Përgjigja më e bukur, vlen të promovohet.
Kjo nuk paska jetuar në periudhën e komunizmit... I paska me të dëgjuar..
E sakte !
Idiotesira....
Nuk ka me kangjella...nuk veshin me sytjene!
Jo i veshin njëfarësoj, po jane neper tv dhe rrjete sociale, te pakten nuk i ke neper kangjella midis Tirane....po te kesh kuriozitet per Tiranen e asaj rrumpalle, futi nje xhiro nga Kamza
hahaha Kanada - vive l assistance - rrofte asistenca - dhe pak. do vini ne vete nqs do zoti do kete nje aneksion - nga USA. tani te drejten o artikullshkruese - jeni kunder planeve te trump apo pro? do jeni ne ameriken e shumeenderruar - por nuk do kete me shtet social
Siç e thotë dhe autorja, në kangjellat e kishës katolike nuk ishin varur vetëm sytjenat e kuqe, por atje i vajti syri dhe i mbeti mendja hirësisë së tij. Që një njeri i thjeshtë, puntor diku, të mos kishte ngrënë në Rumani, deri në vitin '89 banane, një frut ekzotik i panjohur për Evropën lindore nuk është ndonjë çudi; mbretërit, kur patatja erdhi në Evropë, nuk e dinin që frytin patatja e kishte në rrënjë; i merrnin për bimë zbukurimi dhe se u gatueshin sythat e luleve. Edhe emigrantët (dhe shqiptarët) kur shkonin në amerikë nuk e njihnin si frut dhe nuk dinin si konsumohej, madje, më të herëshmit e kishin si argëtim me të sapoardhurit. Kurse një kolkoziane që përgatiste llukanikë gjithfarësh, pastërma e proshuta të ndryshme tradicionalisht, nuk kishte pse t'i binte të fikët me fjalët "pse pra, pse" nga 20 llojet e sallameve që pa në Berlinin Lindor (gjithsesi ish socialist); Jevtushenkoja, nëse kështu, e ekzagjeron mjaft, që të dukej modern dhe të ndikonte estetikisht në dëm të sistemit. Edhe në vendin tonë atëhere, para '90-ës, prodhoheshin gjithfarlloj sallamesh të teknologjisë dhe cilësisë parë si kremviçe, salsiçe, turist, i tymosur, mortadell, etj (socializëm kur nisi prodhimi, socializëm edhe kur ra). Ndaj dhe e shkreta kolkoziane u habit për prodhimet e një vendi të njëjtë mik, që i kishin prodhuar edhe ata më parë, por që nën udhëheqjen e Jevtushenkove, atje lart, nuk po i prodhonin më. Reklamimi i të brendshmeve dhe mallrave kudo, edhe në kangjellat e kishës, tregon që ata ("tregtarët") nuk kishin asgjë shpirtërore me fenë, as të ndrydhur, as të mosndrydhur, feja nisi të frekuentohej për snobizëm, për t'u dukur "kondra" modernë (madje kishte edhe jo të krishterë, që nisën të varin në gjokse gjithfarsoj kryqesh), kjo sjellje tregonte se si u perceptua kapitalizmi, demokracia, tregu i lirë nga ne: zapto për vehte, pa pyetur për të drejtat e të tjerëve, edhe kur këta përbënin një komunitet (kështu na mësuan ata që na e imponuan). Edhe unë jam habitur se si ka jetuar Drakuliçka dhe Jevtushenkoja nën regjimin skllavëruese të puntorisë dhe fshatarësë në regjimin skllavërues të pushtetit -të pretenduar- të puntorëve dhe fshatarëve, komunist, që nuk kishin ngrënë banane në jetë (!) (madje as në Vjetnamin dhe Kubën komuniste, jo, edhe atje, se ishte frut i ndaluar) dhe që çuditeshin nga sallameat e prodhuara në një vend tjetër socialist; një absurd i vërtetë, apo jo. Ç'është e vërteta, që nga mesi i viteve '80-të ekonomia lindore filloi të pësonte një kolaps të detyrueshëm, se vendet atje kishin nisur të konvertoheshin (qysh nga mesi i viteve '50-të) dhe në mes rrugë ishin as socialiste, as kapitaliste, të ronitura nga dualizmi i një udhëheqjeje të lodhur dhe të korruptuar, që u desh të zgjidhnin një fund të tmerrshëm për sistemin që e lanë dhe punuan me të gjitha mënyrat të falimentonte.
Zonje a zonjushe, cfaredoqofsh, cfare do te thuash me pohimin "Shqiperia ime ka mbetur pa heronj"? C'lidhje ka ky pohim ne kete shkrim qe i ngjan nje turlie pa shije? E para, zonje a zonjushe, Shqiperia sot nuk ka nevoje per heronj, por per njerez normale, qe perpiqen e punojne per mbrothesine e vendit dhe te familjeve te tyre. E dyta, edhe po t'i duhen heronj, ata nuk do te dalin prej atyreve qe ikin neper bote, ne kerkim te nje jete me te mire, (qe eshte e drejta e tyre). Por do te dalin nga ata qe qendrojne e punojne ketu.
Kush mori drejtimin e Shqipërisë pas 80 dhe e katandisi,në atë derxhe!? Komunizmi apo etërit e Sali Berishës,Fatës Nanos e Edi Ramës.
Qe te shkruash nje artikull te tille eshte kulmi i injorances ??? Thuhet qe njerzit qe jetuan ne komunizem nuk njifnin Bananen ???Po filmi indian me Raxh Kapurin a e kishin pare se reklamohet goxha bananja nga Raxhi per humor hidhte lekuren qe te reshqisnin ? Sa per sutjenat e kuqe te varura ne kangjellat e kishes ishte prodhim i saliut dhe jo i komunizmit ? Enver Hoxha me te vertete i prishi kisha dhe xhamija dhe mire beri se feja e kishte mbaruar misionin e vete por nuk lejoj te vareshin SUTJENAT e kuqe per ato kishte dyqane qe vareshin nga SHTETI ??? Me vjen keq per kete shkrim dasha keq nuk i ka ulur vlerat komunizmit por vehtes se tyre injorances qe ka shperthyer pas 90- tes per te mashtruar per ata qe se njohin ate periudhe ???
Në zakon , asnjë cifël e vezës nuk hidhet vend e pa vënd . Zakoni e do gjetkë fshehët ; në vazon e lules , në rrënjë trëndafili - gjetkë - ku rrjedh një vijë uji , kro , lumë . Ka edhe simbolikë ; rrënjë ritesh . T'a njomë !
Sytjena = Gjoksore