Për dy dekada pas fundit të luftës së Kosovës, shoqëria kosovare nuk kishte dijeni për krimet e dhunës seksuale dhe të mbijetuarat, ose më saktë e dinte, por nuk fliste për të thënë që në këtë pikë nuk jemi si Bosnja, ku kishte ndodhur përdhunimi sistematik.

E dinin, por donin të shkëputeshin nga kujtimet, plagët, dhimbjet. Prandaj Anna Di Lellio dhe Garentina Kraja shkruan “Hallka më e fuqishme”, një histori e të mbijetuarave nga dhuna seksuale gjatë spastrimit etnik. Në këtë libër gjen vetëm 20 histori, nga ato të 20 mijë grave të përdhunuara në vitet 1998–1999.

Sudiuesja Di Lellio është ndër të tjera një nga themelueset e nismës Oral History Kosovo, metodë me të cilën është shkruar edhe ky libër.

Intervista e plotë e Prof. Di Lellio me gazetaren Elsa Demo në “Artes”, në RTSH

Elsa Demo: Anna Di Lellio, ju falënderoj që jeni me ne sonte. Nisur nga ndjeshmëria për subjektin që trajtojmë, doja të dija si ka qenë qasja juaj për të dëgjuar dhe kuptuar historitë e këtyre grave dhe më pas, për të përgatitur një libër për to?

Anna Di Lellio: Po, ne zgjodhëm historinë orale, nëse është kjo pyetja, sepse Historia Orale, e cila bazohet në intervista mbi jetën e njerëzve, mbi tërë jetën e tyre, nuk është vetëm një intervistë për atë që u ndodhi gjatë luftës. Ishte e domosdoshme të tregohej historia e këtyre grave, sepse dikush që është torturuar në mënyrë të tmerrshme dhe përdhunimi është një formë torture, ka një jetë para dhe pas përdhunimit. Ne nuk donim t’i reduktonim këto gra në atë që u ndodhi gjatë luftës, që ishte aq traumatike. Gjithashtu, historia orale është e përshtatshme, veçanërisht për këtë qëllim, sepse i bën individët të flasin, na tregon, na jep histori unike, të cilat janë njëherësh histori të një shoqërie. Pra, historia orale është vërtet kryqëzim i historive individuale dhe ngjarjeve më të gjera historike.

Kurdo mund të flasim për luftën në përgjithësi dhe çfarë ndodh në luftë, sa janë përdhunuar, sa janë vrarë, sa shtëpi janë shkatërruar. Por duke njohur dhe dëgjuar ato që kaluan njerëzit e zakonshëm, do të kuptohet vërtet përmasa e plotë e luftës, sa e tmerrshme dhe tragjike është ajo, sidomos një luftë e spastrimit etnik siç ishte në Kosovë, një luftë kundër një populli.

Pse vendosët ta filloni tregimin në mars të vitit 1989?

Sepse lufta në Kosovë, të gjithë e dimë, që filloi në 1998, apo jo, por pati një periudhë të tërë, të paktën 10 vjet, kur në Kosovë vepronte një ligj ushtarak, që i lejonte policisë dhe të gjitha institucioneve represive të regjimit serb të vepronin në pandëshkueshmëri të plotë. Dhe jeta e këtyre grave, si e të gjithë kosovarëve, u bë gjithnjë e më e rrezikshme që nga viti 1989. Pas dështimit të grevës së minatorëve në Trepçë, pas vendosjes së ligjit ushtarak, pasi policia dhe ushtria pushtuan Kosovën, të gjithë shqiptarët u pushuan nga puna, të gjitha shkollat dhe spitalet u mbyllën. Ishte e vështirë dhe me rrezik për të gjithë të shkonin në shkollë, të shkonin në spital, të ishin në ushtri. Ndodhi një emigrim masiv. Një brez i tërë burrash të rinj u largua nga Kosova në vitet ‘90.

Ju dhe Garentina shkruani për një formë të re urrejtjeje në këtë periudhë. Për çfarë e keni fjalën?

Për “një luftë kundër grave”, e që në fakt nuk është fjalia jonë. I takon Sevdie Ahmetit, një grua e mrekullueshme, e cila tani ka vdekur.

Ka një ditar prej saj, të botuar.

Po, kemi ditarin, kemi një vepër, dëshmi e asaj që bëri për të drejtat e njeriut, për të drejtat e grave, dhe veçanërisht për të drejtat e njerëzve që u përdhunuan gjatë luftës. Në 1989-ën, kur tanket serbe kaluan pikën kufitare të Merdares dhe hynë në Kosovë, ajo tha: “Do të jetë një luftë kundër grave”. Ajo e kuptoi, disa gra e kuptuan, Sevdija, Vjosa Dobruna, shumë e kuptuan çfarë po ndodhte.

Ne e shkruam librin në anglisht. Ju e njihni jetën e grave shqiptare ose botën shqiptare të fshatit, popullatën e varfër në male, një shoqëri tradicionaliste në ato vite, por bota nuk e njeh, ose bota anglishtfolëse nuk e njeh. Kështu që na duhej vërtet të jepnim kontekstin e jetës së këtyre grave.

Të familjeve të përbashkëta…

Po, familjet e përbashkëta, ju e dini çfarë janë.

Edhe në botimin anglisht, e keni përdorur shqip termin, le të themi term, “rrethi”.

Po sepse është diçka e veçantë që na ka ndihmuar të kuptonim rrethin shoqëror familjar, miqësor, rrethin e fqinjësisë, të familjes së madhe, të kushërinjve. Ata bëjnë reputacionin e një personi, jo vetëm të një gruaje, por të një personi dhe për një grua ka rëndësi të veçantë. Kështu që, na duhej ta kishim ndjeshmërinë e atij grupi të vogël që përcakton vlerën e një personi, e në këtë rast, të një gruaje.

Në dhjetë vitet pas nëntëdhjetës frika ishte normale, kështu dëshmojnë gratë që “frika ishte një ndjenjë normale për ne”.

Njerëzit jashtë Kosovës, e ndoshta edhe këtu, nuk e kuptojnë plotësisht çfarë kaloi Kosova në vitet ‘90. Ka disa aktiviste, ne punojmë ngushtë me aktiviste dhe avokate për të drejtat e grave, flas për Ikbale Rugovën, Nazlie Balën, Feride Rushitin, Linda Sadën, Kadire Tahirajn, grua e mrekullueshme. Dua të them, ato na vunë në kontakt me të mbijetuarat dhe na ndihmuan të kuptonim çfarë po ndodhte në vitet ’90, se edhe në vitet ’90 janë përdhunuar gra në Kosovë, pra përpara luftës. Gjatë kontrollit për armë nëpër fshatra, burrat ndaheshin veç dhe gratë mund të përdhunoheshin. Ka disa nga dëshmitaret tona, njëra në veçanti, ajo martohet shumë herët, sepse babai kishte vetëm vajza dhe duhet t’i mbronte disi. Në shkollë nuk mund t’i dërgonte, sepse mund t’i sulmonin në rrugë dhe ajo u martua menjëherë, që dikush tjetër të kujdesej për to. Ishte rrezik i vazhdueshëm, sepse nuk kishte ndëshkueshmëri në Kosovë.

Drenica ishte objektivi i parë.

Drenica ishte objektivi i parë dhe menjëherë pas saj, Dukagjini. Drenica është ndoshta ajo zonë e Kosovës që vuajti më shumë. Shumica e dëshmitareve tona janë nga Drenica, sepse në Drenicë filloi lufta, me Jasharët dhe bërthamën e vogël të luftëtarëve të UÇK-së. Ata sulmuan policinë dhe ushtrinë serbe dhe aty filloi dhunshëm kundërsulmi, që ishte vërtet një luftë kundër civilëve. E dini, më kujtohet, isha në Kosovë për herë të parë në verën e vitit 1999, isha atje për Kombet e Bashkuara, shkuam në disa fshatra. Ishte një vajzë që recitoi një poezi për ne dhe ajo tha: “Kur lashë shtëpinë në 1997…”, dhe unë thashë, prit një sekondë, 1997? Lufta filloi në 1998. Por jo, në Drenicë, filloi më herët, madje edhe më herët.

Jeni kujdesur të mos tregoni identitetet e vërteta të grave. Emrat Shpresa, Ganimet nuk janë emrat e tyre të vërtetë.

Janë emra të vërtetë, por nuk janë emrat e grave që dëshmojnë. Kjo ishte ideja brilante e Garentinës. Ajo shtroi pyetjen “si t’i quajmë këto gra që nuk mund t’i prezantojmë me emrin e tyre të vërtetë” dhe mendoi të gjente emra që ishin popullorë në Kosovë për disa breza, emra tipikë për gratë që kishin lindur në të njëjtat vite si dëshmitaret tona. Sepse në Kosovë, ekziston kjo lloj vale e emërtimit të fëmijëve sipas kohës.

Para se të flasim për historitë e tyre, kur ishte hera e parë që dëgjuat për dhunën seksuale gjatë luftës në Kosovë?

Sigurisht, kishte qenë Bosnje-Hercegovina para kësaj, dhe bota, ishte disi e përgatitur apo bota nuk është kurrë e përgatitur për këtë?

Jo, kurrë. Ndodh gjatë gjithë kohës. Po ndodh në Ukrainë, po ndodh në Lindjen e Mesme, po ndodh kudo ku ka luftë. Vazhdon të ndodhë në Sudan.

Pra, kur ishte hera e parë që dëgjuat?

Hera e parë ishte gjatë luftës. Unë punoja për Kombet e Bashkuara në kampet e refugjatëve në Kukës. Ishte plot me gazetarë, unë isha zëdhënëse dhe kështu fola me ata që ndiqnin historitë e dhunës seksuale. E dinim që kishin ndodhur, por mendonim se ishin krime të izoluara, sepse askush nuk po fliste vërtet për këtë gjë. Pra, të gjithë e dinin që ndodhte, por nuk dinim përmasën reale të krimit. Kishte histori, ishin bërë investigime në kampe, dhe kishte një shifër, rreth 20.000 gra, por nuk e dinim saktë sa dhe si.

Vite më vonë, kur punoja për një studim mbi drejtësinë tranzicionale, një komision i të vërtetës ishte në proces në Kosovë. Unë po e kritikoja këtë komision të së vërtetës, sepse kuptova që, nga të gjitha grupet e viktimave, të mbijetuarat e përdhunimit nuk donin të merrnin pjesë në këtë proces. Pse, pyeta dhe intervistova dy prej tyre. Në fakt, intervistova avokatët e tyre, së pari, që më shpjeguan sa e rëndë ishte situata, se si këto dy gra ishin traumatizuar dhe nuk donin të merreshin me proceset e pajtimit.

Kadire Tahiraj nga Drenasi i Drenicës, një grua e jashtëzakonshme, më bëri vërtet të kuptoja çfarë kishte ndodhur. Sa më shumë kërkoja dhe thellohesha, Garentina po ashtu, aq më tepër kuptonim përmasën e asaj që kishte ndodhur. Tani e dimë edhe më mirë për shkak të ligjit që u siguron pension të mbijetuarave. Kemi 2.000 raste të certifikuara që marrin një pension si viktima të luftës. Ato kalojnë nëpër një proces aplikimi dhe kjo është arsyeja pse janë kaq pak. Është një proces vërtet interesant, disa njerëz shkojnë para këtij komisioni, jo vetëm për shkak të parave, por sepse duan t’i njohë dikush tjetër jashtë, të njihen nga njerëz si unë, nga studiuese, avokate që janë dashamirëse. Ato duan të identifikohen publikisht. Po e bëjnë edhe burrat këtë, sepse ka dhe mes tyre që u përdhunuan gjatë luftës, ose u sulmuan seksualisht. Njëri prej tyre, për herë të parë u shfaq para dy javësh në televizion, në Kosovë, Ramadan Nishori. Ishte pa diskutim i jashtëzakonshëm. Ai thjesht tha: “Kjo më ka ndodhur mua, nuk dua mëshirën tuaj, dua respektin tuaj, sepse gjatë gjithë këtyre viteve kam jetuar me këtë traumë, me këtë krim.” Kështu filluam të kuptonim se vërtet ka më shumë raste. Tani ka organizata që punojnë me të mbijetuarat nga përdhunimet që janë me qindra e shkojnë në disa mijëra viktima.

E kujtoni intervistën e parë, si e realizuat, përgatitjen e momentit për të pasur rrëfimin që duhej, historinë e duhur?

Intervista ime e parë ishte përmes zoom-it dhe e dini, nuk e them këtë për të komplimentuar, por gratë shqiptare, veçanërisht këto gra nga Kosova, më duken kaq të dhimbsura e të dashura. Krijohet një marrëdhënie e drejtpërdrejtë me to. As nuk di si ta shpjegoj, sepse është tronditëse dhe vjen nga barku, nga stomaku.

Sepse ju jeni italiane, jeni mesdhetare, ka diçka të ngjashme mes nesh?

Ka diçka të ngjashme, edhe pse jemi shumë të ndryshme. Unë prezantohem si studiuese nga Shtetet e Bashkuara, jam më e vendosur, më e arsimuar, por në këto intervista kjo ka dhe nuk ka rëndësi, sepse është një marrëdhënie direkte. Më duhet ta them se, shumica e intervistave u realizuan nga Garentina, e ndoshta po flas për të tani, por ajo e ka pasur shumë më të vështirë. Unë kam njëfarë distance, jam grua, e kuptoj, por Tina ishte në Kosovë gjatë luftës. Tina është shqiptare dhe ajo thoshte “mund të më kishte ndodhur mua”. Kështu që ka qenë jashtëzakonisht e dhimbshme për të, shumë më shumë se për mua, duhet ta them.

Duhet të themi gjithashtu se të gjitha këto intervista u realizuan me një psikolog. Pra, nuk ishim vetëm ne dhe gratë. Kishte edhe një psikolog, sepse këto janë intervista të vështira. Ke frikë se mos i traumatizon. Sado dashamirëse të jeni, nuk e dini sa mund t’i shtyni me pyetje. Kështu ishte e rëndësishme të kishim një psikolog aty, i cili do t’i qetësonte nëse ndiheshin të përhumbura. Ndodhte që qanin gjatë intervistës, ndonjëherë nuk mbusheshin dot me frymë, u duhej një gotë ujë, u duhej dikush që e njihnin dhe i besonin. Ato na besuan neve dhe kjo ishte vërtet një nga gjërat më të mahnitshme, sepse kur i besojnë dikujt mund të flasin.

20. Katër prej tyre u intervistuan nga Kadire Tahiraj. Ajo është intervistuese e një lloji tjetër, sepse i njeh shumë mirë. Ajo i di edhe përgjigjet dhe arrin të marrë më shumë detaje rreth jetës së tyre.

Për shembull, njëra prej tyre, Edona, tregon: “kishin mjekra dhe mbanin shirita të kuq. Në fund na digjnin cigaret në gjoks”.

Kjo lloj dhune seksuale është, në fakt, për fat të keq, dhunë tipike e luftës, e përdhunimit, veçanërisht kur ndodh spastrim etnik. U shkaktojnë djegie, prerje, shenja. Në një tjetër grup intervistash që kemi realizuar, jo për këtë libër, ka gra që i kanë shenjuar me ndonjë kryq, prerë me thikë në ballë ose në faqe. I markonin sepse donin që stigmën, shenjat, ato t’i mbanin për gjithë jetën. Është mizore dhe e përdhunshme.

Një tjetër, Afërdita dëshmon: “Që nga ajo ditë, nuk kam mundur të kem më fëmijë.” Ndërkohë ajo e kishte një fëmijë, me sa kujtoj. Le të flasim për pasojat, çfarë ndodhte pas atij akti dhune.

Pasojat, pasojat shëndetësore janë vërtet serioze. Janë pasoja fizike që mund të lidhen me aktivitetet riprodhuese, janë pasoja që lidhen me depresionin, por ndodh që t’u shfaqet kanceri, presioni i lartë i gjakut, kanë ankth, është psikofizike. Pra, janë vërtet pasoja serioze shëndetësore. Nuk është vetëm trauma në vetvete: trishtimi, makthi, ngjarja që rikthehet, të qarat e papritura. Një grua thotë: “Unë gjithmonë shkoj vetëm në varrime, nuk shkoj në dasma, sepse nëse qan në dasma njerëzit thonë, çfarë të ndodhi? Por në varrime të gjithë qajnë, kështu që është normale.” Një grua kishte frikë mos kishte marrë SIDA-n. Nuk kishte SIDA, nuk kishte ndonjë sëmundje tjetër veneriane, por të gjitha këto gjëra ndodhin për shkak të dhunës.

Ganimeti u përdhunua për një javë rresht…

Ajo tregon se, pas dhunës seksuale, këshilla e parë që mori nga të afërmit ishte të heshtte.

Ato heshtën, heshtën për shumë arsye. E para, kur u ka ndodhur kjo, kanë qenë të shokuara. Pastaj nuk mund të flasin sepse kur kthehen në shtëpi, shtëpia është djegur. Një gruaje i ishin vrarë 17 vetë në familje dhe ajo thotë: Kush jam unë që të flas për atë që më ndodhi?” Nëna i thotë Ganimetit: “Mos fol! Mos fol!”. Është një formë mbrojtjeje, mbrojtje e gruas, e familjes, e nderit të familjes. Kështu ato fillojnë të mos flasin dhe pastaj krijohet një kafaz.

Po, “kafaz” është fjala e duhur.

Ngaqë nuk flasin, nuk japin shpjegime dhe thonë se mund ta kalojnë si të panjollosura, të paprekura. Kanë frikë se do të zbulohet gjëja e tmerrshme që u ka ndodhur. Më e dhimbshmja që zbuluam ishte se, midis njerëzve që i stigmatizojnë më së shumti janë gratë, më shumë se burrat. Ato mund të gjejnë dashamirësi te vjehrri, por jo te vjehrra, jo te kunata, jo te kushërirat. Sidomos kjo ishte e dhimbshme, e dhimbshme dhe për to.

Diku, tek historia e Edonës, dikush vjen dhe i thotë: “Vishu, vajzë! Nuk është asgjë. Është thjesht luftë. Asgjë nuk ndodhi!”

Këto janë gra që u përdhunuan gjatë Luftës së Dytë Botërore. Tek ato ka një heshtje tjetër. Por e dini, ne i dëgjojmë të thonë se bullgarët kanë qenë këtu, serbët përsëri, gjermanët, italianët. Kështu që ato e dinin çfarë do të ndodhte, atëherë Ganimeti pyet: Pse nuk na treguan? Pse nuk e dinim? Pse nuk është shkruar në librat e historisë? Pse nuk e dinim këtë? Sepse ndërkohë kishin dëgjuar për Bosnjën.

Pra, libri fillon me fjalët e Sevdije Ahmetit se kjo do të jetë një luftë kundër gruas dhe përfundon me fjalët: Pse nuk e dinim? Përse nuk na kishin treguar?

“Sikur ta dija, do të kisha shkuar në male me burrat. Ose do të kisha marrë një armë. Nuk do të kisha qëndruar këtu për t’u dhunuar.”

Është me rëndësi kjo që shkruani: “Ato si Ganimeti ishin të afta vetëm për dialog të brendshëm, për monolog, si personazhet e Pat Barker-it, gratë që u shndërruan në skllave seksi nga grekët gjatë Luftës së Trojës.”

Është një libër madhështor, ai i Barker-it, një trilogji. Pjesa e parë që është më e mira, quhet “Heshtja e grave”. Briseida ishte gruaja trojane, skllave e Akilit, të cilën ia rrëmben Agamemnoni. Ajo nuk flet, sepse skllevërit nuk mund të flasin dhe ajo përdhunohet nga të gjithë. Ajo flet vetëm me veten. Ne dimë që këto gra pyesin vazhdimisht veten: Përse më ndodhi? Çfarë kam bërë? Përse dola atë ditë? Përse e kisha veshur atë gjë?, pyetje që i bëjnë gratë, i bën shoqëria, sepse ne kemi ndjenjën e gjykimit: diçka që të ka ndodhur, e ke merituar. Por ky nuk është rasti.

Midis grave që kemi intervistuar, njëra kishte qenë 13 vjeçe. Kishte dalë të kërkonte ushqim për vëllanë 1 vjeç, kishte dalë të merrte qumësht, me idenë se ishte fëmijë dhe s’do kishin për ta prekur. Megjithatë e rrëmbyen. Nuk kishte bërë asgjë. Nuk kishte veshur fustan provokues. Kjo sepse njerëzit gjithmonë u thonë grave që ato, diku-diku, janë fajtore për atë që u ka ndodhur. E pra, nuk është rasti.

Ju i referoheni Erving Gofmanit me fjalët: Viktimat gjithmonë përpunojnë informacion për të vendosur nëse do të tregojnë, e nëse po, kujt, kur, si, ku.

Është pikërisht kështu. Njerëzit nuk e kuptojnë se çfarë është dhuna seksuale. Edhe dhuna seksuale ndaj burrave ka qenë e përhapur dhe kjo dhunë duhet njohur në një kuptim më të gjerë. Për shembull, në një fshat, të gjithë burrat i kanë detyruar të kërcejnë lakuriq para grave, para gjithë fshatit. Dhe pastaj i kanë marrë, janë zhdukur, ndoshta i kanë vrarë. Kjo është dhunë seksuale, poshtërimi, poshtërimi publik, zhveshja e pjesëve intime para të tjerëve është dhe njihet si dhunë seksuale nga organi i Gjykatës Penale Ndërkombëtare. Njerëzit nuk e vrasin shumë mendjen për këtë, por dhuna seksuale ka qenë shumë e përhapur. Është një mënyrë për t’i poshtëruar njerëzit dhe për t’i poshtëruar kolektivisht: ja çfarë jeni ju shqiptarët, dhunues, gratë tuaja janë makina shumimi, vetëm pjellin, e meritoni këtë që po ju bëjmë. Përçmimi është diçka që gratë nuk e harrojnë. Ato mund të harrojnë gjëra të tjera. U kanë rënë të fiktë kur janë sulmuar, kanë humbur vetëdijen, por kujtojnë fjalët…

Duhet të kujtoj të parën grua që ka folur publikisht, Vasfije Krasniqi-Goodman. Ishte 16 vjeçe kur u përdhunua dhe Shyhrete Tahiri-Sylejmani. Këto dy gra kanë folur. Të dyja nuk jetojnë në Kosovë. Vasfija kthehet në Kosovë. Atë e ka mbështetur shumë nga familja. Vëllai i saj është avokati më i mirë për të mbijetuarat. Pra, familja ka shumë rëndësi dhe shoqëria që duhet të kuptojë çfarë do të thotë kjo për individët dhe për shoqërinë vetë. Shoqëria e ka të rëndë ta pranojë, sepse, në fakt, kjo i ka ndodhur asaj, si shoqëri.

Këto gra kanë një forcë të jashtëzakonshme, prandaj e kemi titulluar librin “Hallka më e fuqishme”, hallka më e fuqishme e zinxhirit njerëzor. Ka një shprehje Primo Levi, i mbijetuar i holokaustit: Çdonjëri prej nesh ka një forcë të madhe së brendshmi, të cilën e njohim vetëm kur vihemi në provë. Dhe këto gra janë vënë në provë. Nuk dua të flasë për reziliencë, kjo fjalë nuk më thotë asgjë. Është thjesht forcë. Këto janë të forta. Mbijetesa pas asaj që u ka ndodhur është manifestim i forcës së tyre të brendshme… Një nga gjërat që ato thonë më shpesh është: Ça me bo, Ça me bo, të cilën unë nuk e marr si mosdije se çfarë të bëjnë. Ato e dinë çfarë të bëjnë, thjesht nuk kanë alternativa. Ato gjejnë gjithmonë një mënyrë për të rezistuar.

Shumë prej tyre tentojnë vetëvrasjen dhe gjithmonë shpëtojnë. Nuk dua të bëj shaka me këtë, por është pak për të qeshur, në kuptimin që në Kosovë nuk ke privatësi në shtëpi. Gjithmonë është dikush në dhomë. Kështu që as veten nuk mund të vrasësh, sepse dikush hyn dhe të ndalon… Ato nuk shohin një të ardhme për veten e tyre. Ato jetojnë në këtë të tashme të përjetshme ku luftojnë për të mbijetuar. Por krenohen me fëmijët e tyre. Ato që kanë fëmijë, shumë prej tyre kanë fëmijë, janë krenare për suksesin e fëmijëve. Ato janë krenare për lidhjen që kanë me të bijat që i kuptojnë dhe kujdesen për to. Këto janë historitë më pozitive.

Ka dhe një histori tjetër në libër, të gruas që u përball me Millosheviçin në Hagë.

Teuta. Janë dy dëshmitare. Teuta është e mrekullueshme. Tjetra dëshmon për të motrën, e cila ishte një nga tetë gratë që u përdhunuan e u vranë në Qirez dhe i hodhën në pus. Histori shumë e trishtë. Po, Teuta u përball me të, dhe ajo tregon një guxim të jashtëzakonshëm, kur ai përpiqet të mohojë atë që u ndodhi. Përpiqet të thotë se ushtarët ishin vërtet duke mbrojtur civilët nga UÇK-ja dhe nga NATO. Dhe ajo gjithmonë thotë, jo, jo, ju nuk po bënit këtë. Ju na ndiqnit. Dhe ajo gjeti guximin. Sërish kujtoj Primo Levin. Ka një forcë të jashtëzakonshme brenda nesh, të cilën e kupton vetëm kur përballesh me një situatë të caktuar dhe Teuta e dëshmon këtë.

Ç’mund të thuash për rolin e artit në njohjen e këtyre historive? Për shembull, në vitin 2015, Alketa Mripa krijoi një instalacion me fustane.

Ndoshta në të njëjtën kohë, edhe regjisori Isa Qosja realizon…

“Tri dritare dhe një varje”.

Lendita Zeqiraj bën “Shpia e Agës”… Ka një rol arti në ndërgjegjësimin për këtë temë?

Ka shumë rëndësi dhe filmat e kanë pasur këtë peshë të rëndësishme. Dua të përmend “Zgjoin”, edhe pse nuk trajton dhunën seksuale, aty trajtohet rrethi, gratë në fillim kundërshtojnë atë që po bën Faria.

Mendoj se “Thinking of You” pati një ndikim më të madh sepse ishte një fushatë njëmujore për të mbledhur fustane dhe njerëzit që ishin me mijëra, duhej të bënin një akt, të dhuronin një fustan. U bënë 5000 fustane aty në fushën e futbollit. Nuk ishte vetëm një mënyrë për të treguar pjesëmarrje. Unë punoja për organizimin e kësaj ngjarjeje, për të mbështetur Alketën, dhe për të pasur një fushatë mediatike. Pra, çdo ditë në radio, televizion, flitej për çështjen e dhunës seksuale. Ishte hera e parë në 17 vjet që ndodhte kjo. Kur presidentja, Ahtifete Jahjaga dha fustanin e parë gjë që u transmetua në televizion, aty filloi fushata. Kjo kishte një vlerë shumë të rëndësishme simbolike, sepse çështja më në fund doli në dritë.

Ju keni shkruar dhe botuar “Beteja e Kosovës, 1389 – Një epikë shqiptare” botuar nga “Tauris” në 2006, “Dimri i gjatë i 1945 – Tivari”, botuar nga “Toronto University Press” dy vjet më parë…

“Jugosllavia u shemb në Trepçë”, botuar edhe në italisht. Është dhe “Rasti i Kosovës. Kalimi drejt pavarësisë”, libri im i parë.

Unë shkruaj vetëm për Kosovën, është e vetmja gjë që njoh (qesh). Kosova është shtëpi për mua. Origjina ime është nga Abruci, aty jam lindur. Ndodhet mes malesh, në anën tjetër të Adriatikut dhe ne kemi shumë të përbashkëta në mënyrën si e jetojmë jetën. Kosovën e kam menduar si një shtëpi të re dhe për shkak të luftës, më është dukur se Kosova ka qenë një test për mua. Gjithmonë kam pyetur veten: çfarë do bëja po të më ndodhte mua; çfarë do bëja po të më pushonin nga puna; nëse nuk do kisha mundësi të shkoja në shkollë, në spital, apo po të më sulmonin, çfarë do bëja? Ç’do bëja unë po të më mohonin identitetin kombëtar, gjuhën time, mundësinë për të folur gjuhën time. Pra, ka qenë test i fortë. Kosova më ka interesuar intelektualisht si kërkuese, si qenie njerëzore dhe si mike, kam shumë miq që më duan dhe i dua. Kështu që Kosova më ka dhënë mua më shumë nga ç’i kam dhënë.

Falemnderit juve dhe Garentinës!

Falemnderit juve që më krijuat mundësinë të flasim për këtë libër!

/rtsh/