Te fundit
Një valë e re rezistence: kineastët turq që po ngrenë krye ndaj autokracisë
13 Mars 2026, 22:00Kulturë
TEMA
Nga Kaya Genç, The Guardian
“Nuk dua zhurmë në pallat,” i thotë qiradhënësi një çifti, të cilët sapo janë pushuar të dy nga puna, në filimin “Letrat e Verdha”, pak para se t’iu kërkojë që të largohen. “Mbajë të gjithë përgjegjësi për të ruajtur qetësinë këtuu.” Por kinemaja turke nuk ka qenë kurrë më pak e prirur për të ruajtur qetësinë. Filmat “Letrat e Verdha” i regjisorit İlker Çatak dhe ““Shpëtimi”” i Emin Alper, dy vepra politikisht të drejtpërdrejta që analizojnë regjimin autokratik të presidentit turk Recep Tayyip Erdoğan, u vlerësuan me çmimet kryesore në Berlinalen e këtij viti: Ariun e Artë për Çatak dhe Ariun e Argjendtë për Alper.
Këta dy filma mbresëlënës kanë shumë më tepër të përbashkëta. Të dy janë bashkëprodhime të Liman, një kompani e pavarur filmike turke. Nadir Öperli, producenti i “Shpëtimi”, është gjithashtu bashkëproducent në “Letrat e Verdha” së bashku me Enis Köstepen, i cili është producent dhe bashkë-skenarist në filmin e Çatakut. Të dy në mesin e të dyzetave, ata janë figura kyçe të valës së re të kinemasë turke që është ngritur nga hiri i Yeşilçam, industria kombëtare e filmit që u shemb në fund të viteve 1980. Estetikisht të guximshme, por edhe të qasshme, dhe të zhytura në traditën e pasur të kundërshtimit në Turqi, projektet e tyre ekspozojnë vendin në një moment të pasigurt represioni politik dhe vështirësish ekonomike.
Në mënyrën e vet, kjo valë e re përqafon trashëgiminë e Yılmaz Güney, regjisorit kurd të burgosur dhe të internuar, kryevepra e të cilit “The Road” fitoi Palmën e Artë në Festivalin e Filmit në Kanë në vitin 1982. Turqia drejtohej nga një juntë ushtarake nga viti 1980 dhe Güney guxoi të thyente heshtjen për të treguar se çfarë i kishte shkaktuar diktatura vendit e veçanërisht pakicës kurde. Filmi u nxorën fshehurazi nga Turqia, ku do të mbetej i ndaluar deri në vitin1999.
Vitet 2000, kur dy producentët Öperli dhe Köstepen po formoheshin profesionalisht, ishin një periudhë më optimiste për vendin. Turqia fitoi Eurovision Song Contest në vitin 2003, muzeu i parë modern i artit në vend, Istanbul Modern, u hap në vitin 2004 dhe Orhan Pamuk u bë autori i parë turk që fitonte çmimin Nobel në vitin 2006. Erdoğan, atëherë kryeministër, madje premtonte ta bënte Turqinë anëtare të plotë të BE-së. Por ato vite të arta të liberalizimit ekonomik nuk prodhuan kinemanë më të mirë. Përkundrazi, syzet me ngjyrë rozë dhe tematikat orientaliste dominuan përfaqësimet e Turqisë në kinema, gjë që i pëlqente shumë ministrisë së kulturës dhe turizmit. Një përjashtim i madh ishte Nuri Bilge Ceylan, i cili gjatë atyre viteve përpunoi stilin e tij për t’u bërë një mjeshtër i ritmit të ngadaltë në kinemanë turke. Ndryshe nga ““Shpëtimi”” dhe “Letrat e Verdha”, filmat e Ceylan trajtojnë trazirat politike të Turqisë në mënyrë të tërthortë dhe jokonfrontuese.
Në vitin 2026, pozita ndërkombëtare e Turqisë ka ndryshuar ndjeshëm dhe shumica e politologëve e klasifikojnë vendin si një autokraci elektorale. Kryebashkiaku i majtë i Stambollit, Ekrem İmamoğlu, është në burg prej më shumë se një viti, pjesërisht sepse shpalli se planifikonte të të kandidonte për president në vitin 2028. Shteti ndalon të gjitha aktivitetet LGBTQ+; policia i trajton flamujt e ylberit si simbole terroriste. Nënshtrimi ndaj ideologjisë së qeverisë është thelbësor për të gjetur punë në sektorin publik; shprehja hapur e mendimit në rrjetet sociale mund të ketë pasoja edhe për punësimin në sektorin privat. Që nga shtypja e dhunshme e protestave të Gezi Park në vitin 2013, një heshtje e çuditshme ka dominuar sektorin kulturor të vendit. Filmat e rinj të Çatakut dhe Alperit e përshkruajnë jetën në një autokraci të tillë në mënyra mjaft origjinale dhe historikisht domethënëse.
Derya dhe Aziz, çifti në qendër të Yelloë Letters, janë viktima të spastrimeve të Erdoğanit. Më shumë se një mijë akademikë u dënuan me “vdekje civile” pasi nënshkruan një peticion paqeje në vitin 2016. Të akuzuar për “përhapje propagande për një organizatë terroriste”, të vetëquajturit “Akademikët për Paqen” humbën të drejtat civile dhe karrierat e tyre; profesorë të respektuar u detyruan të nisin një jetë të re duke bërë punë fizike, si taksistë, apo duke punuar në pika karburanti ose duke emigruar vende të ndryshme evropiane, përfshirë Gjermaninë, ku është xhiruar edhe “Letrat e Verdha”.
Çuditërisht, industria e filmit në Turqi nuk guxoi ta prekë këtë temë të ndjeshme për vite me radhë. Kur Nejla Demirci trajtoi spastrimin në akademi me dokumentarin “Dekreti” (2023), qeveria reagoi duke ndaluar të gjitha shfaqjet dhe shpërndarjen e filmit. Festivali kryesor i filmit në Turqi, Antalya Golden Orange Film Festival, u anulua në vitin 2023 pasi refuzoi ta shfaqte dokumentarin, nga frika e hakmarrjes shtetërore. Disa regjisorë që merrnin pjesë në konkurs u tërhoqën në shenjë solidariteti. Edhe sot, administratat lokale në të gjithë vendin vazhdojnë ta ndalojnë shpërndarjen e The Decree.
Filmi i Çatakut e përshkruan këtë klimë frike me një saktësi të zymtë. Aziz (Tansu Biçer), profesor universiteti dhe dramaturg, pushohet nga puna pasi u këshillon studentëve të marrin pjesë në protesta kundër luftës jashtë universitetit. Në fund të fundit, atë javë ai po mësonte efektin e distancimit të Brecht-it, por një student e denoncon për thirrjen që të marrin pjesë në “provën e madhe të politikës publike”. Aziz e mëson fatin e tij në një zarf të verdhë: akuzohet për përhapje propagande terroriste dhe nxitje dhune dhe brenda natës bëhet person i padëshiruar. Bashkëshortja e tij, Derya (Özgü Namal), një aktore e suksesshme, spastrohet shpejt edhe nga teatri shtetëror. Rektorët dhe drejtorët e teatrove u binden menjëherë urdhrave të shtetit për punonjësit e tyre. Edhe pronari i banesës së çiftit është i pamëshirshëm: pas një paralajmërimi nga policia, ai u thotë se nuk mund t’i strehojë më.
Në filmin e Çatakut, jo vetëm aktorët, por edhe qytetet luajnë rolin e të tjerëve: Berlini për Ankaranë dhe Hamburgu për Stambollin. Bashkëpunimi i “qytetarëve të zakonshëm” me një shtet represiv, nga frika e ndëshkimit, merr një rezonancë të re kur Çatak e vendos këtë histori në ish-qendrën e nazizmit, me sallat e vjetra universitare dhe gjykatat e saj. Yelloë Letters tregon se sa shpejt frika nga rrënimi ekonomik dhe fundi i karrierës mund t’i shtyjë njerëzit të mbrojnë status quo-në. Edhe rebelët e akuzuar fillojnë të dyshojnë dhe të rishpikin veten duke përqafuar një jetë më të sigurt dhe apolitike.
“Shpëtimi”, i xhiruar në qytetin anatolian lindor të Mardinit, ofron një vizion po aq të errët të Turqisë, por me një fokus më të ngushtë. Një histori për dy fise kurde rivale, Hazeranët dhe Bezarët, filmi bazohet lirshëm në masakrën e fshatit Bilge në Mardin në vitin 2009. “Rojet e fshatit” janë në qendër si të filmit të Alperit, ashtu edhe të atij krimi të vitit 2009. Të punësuar nga shteti turk, këto milici mbajnë armë lirshëm dhe kanë një lloj imuniteti për çdo akt të dhunshëm apo të korruptuar në këmbim të luftës kundër militantëve kurdë. Në atë masakër, dy roje fshati vranë të paktën 44 persona në një vendbanim fqinj duke përdorur armë automatike dhe granata.
“Shpëtimi” është një meditim mbi mënyrën se si udhëheqës që mbajnë bindje delirante mund të përdorin retorikën fetare për t’i çuar ndjekësit drejt dhunës. Protagonisti i filmit, Mesut (Caner Cindoruk), përhap panik për të keqen e supozuar të Bezarëve dhe armatos frikërat e popullit të tij. Në fillim të filmit, Bezarët kthehen në tokat e tyre nga qyteti dhe synojnë të punësohen si roje fshati. Hazeranët, që i kanë mbrojtur tokat në mungesë të tyre, nuk e lejojnë këtë. Banorë të nxitur, të etur për më shumë tokë, punë shtetërore dhe dominim të rajonit, ndjekin Mesutin. Udhëheqësi mistik fetar premton “shpëtim” nga bota tjetër dhe e përçon mesazhin e tij politik përmes interpretimit të ëndrrave: ai pretendon se ka vizione profetike që duhet të udhëheqin të ardhmen e Hazeranëve. Ka ardhur momenti, thotë ai, për t’i vrarë të gjithë.
Filmi i Alperit jep një paralajmërim të ftohtë kundër liderëve autoritarë në mbarë botën – nga Erdoğan te Viktor Orbán dhe Donald Trump – që instrumentalizojnë fjalët për të çliruar frikëra irracionale kundër profesorëve universitarë, punonjësve të OJQ-ve apo figurave si George Soros. Rezultati i një programimi të tillë ideologjik është i pakontrollueshëm dhe i rrezikshëm.
Ndryshe nga regjisorët e këtyre filmave shumë të suksesshëm, Güney u përball me burgim në Turqi dhe vdiq në mërgim në Francë. Alper, i cili vazhdon të jetojë në Turqi, jep mësim në departamentin e shkencave humane dhe sociale në Istanbul Technical University dhe drejton që nga viti 2021 kinemanë arthouse me ndikim Sinematek Istanbul. Çatak, i lindur në Berlin nga emigrantë turq, kaloi vitet e shkollës në Stamboll përpara se të kthehej në Gjermani, ku bën filma që nga viti 2005. Borxhi i tyre ndaj trashëgimisë së Güney-t është i qartë dhe i madh. Ashtu si mjeshtri kurd i kinemasë turke, ata nuk kanë frikë të thyejnë heshtjen.
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Lini një Përgjigje