INTERVISTA/ “Pacienti im Enver Hoxha”

Mjeku i njohur, Prof. Isuf Kalo tregon në këtë intervistë për JAVA të djeshmen e tij si mjek i Enver Hoxhës, angazhimin në OBSH dhe punën që po bën aktualisht në krye të Qendrës Kombëtare të Cilësisë, Sigurisë dhe Akreditimit të Institucioneve Shëndetësore. “A do të ktheheshit sërish në krye të klinikës së Bllokut?… Blloku nuk ekziston më. Nuk janë më as banorët që njoha, konsultova dhe mjekova dikur. Kur kaloj në rrugët e tashme të tij, mbushur me të rinj nëpër klube, kafene dhe qendra argëtimi, them me vete se fat më të mirë për të nuk mund të imagjinohej

Nga Skender Minxhozi

Revista JAVA

Profesor Kalo, prej disa vitesh jeni kthyer në Shqipëri, pas një qëndrimi të gjatë në Perëndim, ku keni punuar pranë Organizatës Botërore të Shëndetësisë. A jeni penduar për kthimin tuaj në atdhe?

Larg retorikës dhe “patriotizmit folklorik”, do të thoja që ky nuk ishte kthim. Kam parasysh në këtë vargjet e një poetit tonë që thotë se “Atdheu fillon tek zemra”. Unë zemrën, siç e merrni me mend, e kam pasur me vete kudo. Kemi qenë gjithmonë bashkë. Brenda saj ka qenë e mbartur gjithmonë me mua edhe Shqipëria, e mbartur “si macja në gojë kotelen e saj” – thotë në një varg Fatos Arapi.

Në Organizatën Botërore të Shëndetësisë (OBSH) në Danimarkë punova 15 vite. Aty më dolën thinjat e para dhe mbusha moshën e artë që zbatohet atje për pensionin. Danimarka më ofroi bujarisht ta kaloja përgjithmonë në gjirin e saj paqësisht fundjetën. Më bëri edhe krushk: im bir u martua lumturisht me një vashëz të mrekullueshme daneze. Dhe kjo na dhuroi dy thesaret më të shtrenjtë të jetës time: Nipin Fredrik dhe mbesën Emma. Çfarë mund të më jepte e ç’mund t’i kërkoja më tepër? Por Danimarka më deshi më shumë nga sa e desha. Sepse pashmangshmërisht më tërhoqi si magnet vendlindja. Ndoshta erdhi si urdhër nga kodi ynë i fshehtë gjenetik. Ishte diçka si vërtiku i pandalshëm i qengjit të Naimit: drejt zërit të nënës… Unë nuk e dija që kjo mund të ndodhte edhe tek një burrë me thinja.

Sidoqoftë në Shqipëri nuk erdha që të dehem me nostalgjinë e saj. Erdha të bëja diçka të dobishme për të; të punoja, të kontribuoja në transformimet që ajo kishte nisur. Solla me vete ato që kisha parë dhe mësuar në 52 vende të Evropës, kudo ku më çoi detyra në OBSH. Solla sidomos ëndrra të reja evropiane për shëndetësinë. Shqipëria qe nisur për në Evropë. Unë sapo u ktheva prej saj. Dhe nisëm të dy palët të kuptonim njëri-tjetrin. Të rigjeheshim dhe të rifitonin mes nesh harmoninë e dikurshme.

Unë kur them Shqipëria, nuk kam parasysh “malet e larta e fushat romantike me lule” të rilindësve, as ndërtesat, as rrugët e supermarketet, hotelet e apo restorantet e reja. Kam parasysh njerëzit. Atdheu janë njerëzit. Janë miqtë, kolegët, pacientët, studentët, fqinjët, familjarët e mi. Ata më kishin munguar në dherat e largëta të huaj. Sepse të tillë si të mitë nuk hasa askund. Tani eci në rrugë, më thonë e u them tungjatjeta njerëzve që më njohin, por që unë mund të mos i njoh. Kjo është ndjesia e lumturisë në vatrën tënde. Je mes njerëzve të tu. Pendesë që jam kthyer? As që bëhet fjalë. Do ishte njësoj sikur të pendohesha që kam lindur. Ri-ardhja për mua ishte rilindje. Një rilindje nën një fllad freskues shpirtëror.

Ju drejtoni “Qendrën Kombëtare të cilësisë, sigurisë dhe akreditimit të Institucioneve Shëndetësore”. Ku konsiston statusi dhe qëllimi i saj i punës?

Siç e shihni, Qendra që unë drejtoj ka emër disi të çuditshëm dhe lodhshëm të gjatë. Në fakt ajo mbart brenda saj një nga ëndrrat e mia, që solla si dhuratë nga jashtë për vendin tim. Qendra është shtetërore, strukturë e Ministrisë së Shëndetësisë. Ajo ka qëllim të vendosë tre shtylla të munguara në sistemin tonë shëndetësor, i cili nuk i trashëgoi ato nga një modeli i vjetër ish-sovjetik. Ato janë mekanizmat e përmirësimit të cilësisë, sigurisë dhe performancës. Konkretisht Qendra synon që shëndetësia jonë të kryejë me korrektësi shkencore “shërbimet e duhura në mënyrën e duhur, në përputhje me standardet evropiane”, synon rritjen e produktivitetit shëndetësor të saj, kosto të përballueshme dhe minimizim të gabimeve në dëm të të sëmurëve, si dhe të respektojë të drejtat e pacientëve dhe t’u krijojë atyre kënaqësi maksimale gjatë ofrimit të shërbimeve.

Tingëllon utopike, apo jo? Në të vërtetë ideja e saj nuk qe shpikja ime. Është në kuadrin e një lëvizje reformuese që po zhvillohet që prej vitit 1990 në një numër vendesh të botës dhe Evropës. Ajo përbën tashmë prioritet të strategjive dhe programeve të sistemeve të tyre shëndetësore.

Unë kam pasur fatin ta drejtoj një program të tillë në OBSH, në Kopenhagen. Krijova eksperienca të suksesshme në disa vende dhe kështu më lindi ëndrra e bukur ngulmuese që ta nisnim këtë sfidë edhe në Shqipëri. Dukej si Don Kishotizëm dhe ndofta ende duket e tillë. Por po të lemë mënjanë modestinë, Qendra ka kryer tashmë një volum të admirueshëm pune, për krijimin e strategjive, metodave, mjeteve, standardeve dhe mekanizmave të cilat janë të domosdoshme në fazën përgatitore. Së fundi realizuam edhe eksperiencat e para të akreditimit në shëndetësi. Kjo ishte “bingoja” ime në kuptimin sedrës profesionale.

Por përmirësimi i cilësisë në nivelet e kërkuara nga standardet e akreditimit është proces i gjatë, i vështirë sepse has rezistenca. Është kundërshtimi që vjen nga inercia, nga tronditja e rutinës dhe shprehive penguese të trashëguara. Përmirësimet nuk kryhen dot “tak-fak”, as me urdhër, as me ndëshkime, por me një program të detajuar pune hap pas hapi. Ato kërkojnë mekanizma mbështetës stimulues dhe motivues, si dhe promovimin e një kulture të re tek personeli shëndetësor dhe menaxherë e drejtues shëndetësie lidhur me përgjegjësitë dhe rolin e vullnetshëm të secilit aktor në këtë proces. Më së pari kërkohet reformim i mendësisë dhe i përgjegjshmërisë. Sepse përmirësimet e cilësisë pritet të krijohen ndërgjegjësisht nga vetë njerëzit tanë, qofshin ata me bluzë të bardhë, apo ata me “jaka të bardha”.

Ishte sidoqoftë kënaqësi dhe inkurajim për stafin e qendrës, që ish-kolegu ynë i dikurshëm, kryeministri Berisha, e vlerësoi menjëherë idenë dhe misionin e kësaj qendre dhe madje erdhi vetë personalisht dhe preu shiritin inaugural të saj.

Sa herë flitet për shëndetësinë, reagimi i publikut nuk është rozë. Dy dekada pas rënies së komunizmit, ky sektor vijon të kalojë një periudhë komplekse e të vështirë. Pajtoheni me këtë përshkrim?

Pajtohem plotësisht në kuptimin që asgjë në të nuk është (dhe as ka qenë) rozë. Ka qenë dhe është gri, komplekse dhe vështirë. Sepse sistemet shëndetësore ndryshojnë dinamikisht bashkë me vendin dhe popullatën e tij. Shëndetësia është përherë disa hapa më para se shoqëria, në lidhje me zgjidhjet dhe shërbimet e reja, që falë progresit shkencor përpiqet t’i realizojë dhe t’i ofrojë, ndërkohë që popullata dhe qeveritë për fat të keq nuk janë gjithmonë në gjendje që ta ndjekin ritmin e saj, në kuptimin që ato nuk arrijnë ta mbështesin dot e t’i plotësojnë shëndetësisë mjetet dhe burimet e domosdoshme, për t’i realizuar të gjitha “mrekullitë e pabesueshme çmendurake” të saj.

Shëndetësia në emër të shëndetit dhe jetës nuk ndalet, nuk njeh kufi në sfidat e “mundësimit të të pamundurave”, kurse qeveritë dhe popullata me “kopraci” i lidhin asaj duart, i vënë limite dhe kufij strikt në financim. Në këtë kontekst reflektohet se çfarë vlere dhe vendi popullata dhe qeveritë i japin shëndetit në listën e prioriteteve dhe të pasurive të tyre kombëtare, ose e thënë ndryshe në ç’masë ata e vlerësojnë shëndetin i popullatës, si faktor thelbësor për prosperitetin ekonomik, social të vendit.

Nëse flasim konkretisht për shëndetësinë tonë të sotme, duhet pranuar me objektivitet që ajo kryen volum shumë herë më të madh shërbimesh, llojshmëri të shumta të reja, përdor barna teknologji moderne që as ëndërroheshin më parë. Dhe financohet progresivisht më tepër çdo vit. Ajo përballet me faktorë shumë të rinj rrezikues dhe dëmtues të shëndetit, që burojnë nga stili i ri jo i shëndetshëm i jetës së popullatës, nga moshimi progresiv i saj, nga urbanizmi intensiv i paplanifikuar; të cilat mbartin secila një numër të madh rreziqesh për sëmudshmërinë dhe aksidentet shëndetësore. Shëndetësia jonë po punon me profesionalizëm më të avancuar, ndërkohë që përballet me shtrenjtimin progresiv të teknologjisë dhe barnave të reja.

Krahasimet për shëndetësinë tonë nuk ka më sens të bëhen me të shkuarën. Ato duhen bërë me Evropën e sotme dhe me atë të ardhme. Drejt saj po shkojmë hap pas hapi. Por aty nuk jemi akoma, se Shqipëria në tërësinë saj, për nga standardet ende nuk është Evropë. Prandaj është utopi të pretendohet që vetëm shëndetësia jonë si ishull i izoluar, do mund të jetë që sot e tillë.

Nëse do t’ju ftonin të bënit dy reforma urgjente në sistemin aktual të shëndetësisë shqiptare, cilat do të ishin ato?

Mesa di, francezet thonë: mos thuaj asnjëherë dy pa thënë tre. Unë do prioritizoja:

Së pari, dixhitalizimin dhe kompjuterizimin e plotë të saj. Një shëndetësi që ende punon me shkarravina nëpër fletushka, në dosje e kartela të tipit ish-sovjetik, në kohën sotme stonon dukshëm. Digitalizimi do revolucio­narizonte sistemin e informimit, të mbledhjes dhe monitorizimin e të dhënave dhe karhasimin e tyre mes qendrave shëndetësore brenda dhe jashtë vendit. Të dhënat do të mund të ndjekin të sëmurin kudo e në çfarëdo moment që ai ekzaminohet dhe mjekohet dhe cilësia e shërbimit do mund të matet dhe të informohen qytetarët për qendrat vërtetësisht më të mira. Digitalizimi do t’i mundësojë asaj në shkallë vendi ose në hapësirën rajonale, monitorizmin e cilësisë së kujdesit, të performancës dhe të kosto-eficiencës.

Së dyti, një reformë manaxheriale për të rritur eficiencën e shërbimeve. Shëndetësia jonë është mjaft e zonja dhe e ditur lidhur me sëmundshmërinë, por është analfabete në ekonomi dhe menaxhim. Pamjaftueshmëria e resurseve është kudo për shëndetësinë, “sëmundje kronike e pashë­rueshme”.  Për një sërë arsyesh objektive të njohura, mangësitë financiare do jenë të pashmangshme edhe në të ardhmen.

Në pamundësi të përhershme të ketë aq resurse sa dëshiron, ajo duhet të përvetësojë artin e nikorqillëkut, të mirë-përdorimit dhe mirë-adminsitrimit të atyre resurseve njerëzore teknologjike dhe financiare që disponon. Standardizmi, akreditimi dhe Mjekësia e Bazuar në Evidencë, janë edhe tek ne çelësat në zgjidhjet e mundshme për këtë.

Së treti, një reformë brenda vetë profesionit mjekësor, lidhur me demokratizimin e brendshëm dhe transparencën e munguar deri tash të saj.

Kjo në kuptimin e respektimit të të drejtave legjitime të pacientëve, të aktivizimit të tyre si partner të domosdoshëm dhe vendosjes së pacientëve në qendër të sistemit. Me to synohet “ri-pronësimi” i sistemit shëndetësor. Ai është “uzurpuar” në mënyrë abuzive nga mjekët dhe u duhet kthyer pronarëve të vërtetë: pra të sëmurëve dhe qytetarëve, të cilët janë përdoruesit dhe financuesit e tij. Autonomia profesionale e mjekëve në vendimmarrjet mjekësore duhet të reformohet gjithashtu nga ajo e sotme, e bazuar në opinione subjektive autoritare mjekësore në atë të bazuar në rekomandimet e Udhërrëfyesve të praktikes klinike më të mirë, të bazuar në fakte dhe evidencë shkencore.

Njiheni, në të shkuarën, si mjeku i ish-udhëheqjes komuniste. Sa vijon t’ju “ndjekë” ky reputacion edhe sot, kur kanë kaluar mbi njëzet vjet nga rënia e komunizmit?

Çuditërisht ende vazhdon. Por nuk është një reputacion qëllim-keq. Me sa kuptoj mitizimi dhe glorifikimi që i bëhej asaj kohe ish-pacientëve të mi të udhëheqjes së lartë dhe veçanërisht Enver Hoxhës, rrezatohej edhe tek personat “fatmëdhenj” që kishin rastin t’i shihnin dhe komunikonin me ata nga shumë afër, pranë tyre qoftë edhe në detyra dhe shërbime thjesht proefesionale, siç ishte rasti i mjekut.

Pa dashur të bëj “Belulin”, ajo që më habiste kur erdha nga Danimarka në Shqipëri ishte se shumë pak vetë më njihnin e më kujtonin si një nga themeluesit specialitetit të endokrinologjisë dhe diabetologjisë tonë; si drejtues i parë i klinikës dhe katedrës universitare të veçante për këtë specialitet; si themelues e president i parë i shoqatës së diabetit në vendin tonë, si mjek specialist që kisha konsultuar ndoshta mijëra persona me diabet në Shqipëri dhe as si mjeku i parë shqiptar i punësuar për 15 vite rresht në stafin permanent të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, në krye të një programi të saj të përmirësimit të diabetit në Evropë, madje dhe drejtues i një departamenti të kësaj organizate për Evropën.

Për shumicën e shqiptareve unë pata mbetur dhe ndofta ende mbetem vetëm “Mjeku personal i Enverit”. E them këtë pa ndonjë kompleks apo shqetësim. Përkundrazi, eksperienca që pata me të si mjek i tij, është unike dhe me mbresa komplekse të paharruara për mua. Në fakt as unë e askush tjetër nga kolegët e mi, nuk mund të jetë dhe mbetet mjek i një personi të vetëm. Limitimi i veprimtarisë në një fokus kaq të ngushtë do ishte së pari vetëvrasje profesionale, por edhe vetë-përjashtim nga kontributet etikisht obligative për mjekësinë në përgjithësi.

Si e kujtoni sot, 22 vjet pas rënies së komunizmit, atmosferën e bllokut të udhëheqjes? Si e analizoni tani frikën dhe tutjen që ngjallte asokohe ajo lagje e vogël e Tiranës së Re tek shqiptarët e thjeshtë?

Më shumë se frikë, “Blloku i udhëheqjes” në kohën kur unë hyra në të për herë të parë si mjek, ngjallte së jashtmi mister dhe zili. Rrethimi i tij me një gardh ushtarësh si roje dhe Mercedezët e zinj që hynin e dilnin në të, ishin në atë kohë impresionuese. Blloku kishte aureolën si një copëz parajse e rënë nga qielli në mes të Tiranës, në të cilën jetonin njerëz me fat hyjnor. Me këto ndjenja aso kohe, djalosh 22 vjeçar, unë hyra me stetoskopin e mjekut në çantë plot ndrojtje në të. Por nuk do kalonte shumë kohë dhe do ndërgjegjësohesha që Blloku, më shumë se territor i privilegjuar, qe mendësi e kopjuar në Kremlinin sovjetik. Ishte një ishull i mburrjes dhe karshillëkut ndaj qytetarëve të thjeshtë, një supremaci vulgare e tipit bejleresk dhe provincial.

Në vend të lumturisë, të haresë të shpenguar, të rrezatimit kulturor dhe shpirtëror, të pritshme prej privilegjeve materiale që gëzonin, banorët e Bllokut ishin si të mbërthyer nga ankthi e frika e të papriturave, të zhytur në monotoni e zbrazëti. Smira, intrigat, lajkat, hipokrizia dhe sidomos thashethemet ndaj njëri-tjetrit, lulëzonin si kudo, edhe këtu. Shumica e banorëve të Bllokut ishin njerëz të edukuar, të mirë, bujarë, të respektueshëm; por dukej sikur i ndiqte pas një hije pasigurie, një si mallkim që ndofta trashëgohej nga vilat e tyre, të cilat kishin ndryshuar disa herë banorët e tyre, pas rënies së beftë në fatkeqësi. Nga jashtë hamendësohej që jeta familjare brenda tij të qe e stilit modern evropian, në të vërtetë ajo ishte më së shumti e tipit “feudal-patriarkal”. Rrallë kishte në të familje të vogla me përbërje burrë-grua-fëmi. Në shumicën e tyre bashkëjetonin tre breza bashkë. “Nënot”, plakat e Bllokut, qenë pacientet tona të përditshme. Por dhe hallat, tezet, motrat e vëllezërit dhe jo rrallë edhe farefisi i tyre që vinte t’i takonte ato.

Brezi i parë i fëmijëve të Bllokut që arriti moshën e adoleshencës e pastaj të adultit në vitet që unë isha si mjek aty, kishin afërsisht moshën time dhe shumë prej tyre i pata edhe miq. Habitesha që pavarësisht se krijonin familjet tyre, jo pak prej tyre vazhdonin bashkëjetesën me prindërit e thinjur tashmë. Ishin jo vetëm privilegjet, makinat, shërbimet shëndetësore, por vetë adresa e Bllokut, që për ta përbënte një çertifikatë prestigji dhe kredibiliteti për karrierë. Por ndryshimet e mentaliteteve dhe këndvështrimeve mes brezave nisën të bëjnë të vetën. Ideali i prindërve dikur partizanë dhe morali i tyre ideologjik që i predikohej popullit, nuk arriti të përçohej tek pinjollët tyre me xhinse dhe t-shirte. Në vend të këngëve partizane dhe të marsheve revolucionare, në Bllok, më shumë se sa jashtë tij, dëgjoheshin këngët Rock të Elvis Preslit.

Fëmijët dhe çiftet e reja të bllokistëve tronditën dhe nxorën jashtë loje makinerinë propagandistike të partisë, për thjeshtësinë dhe shpirtin e sakrificës komuniste.  Me padurimin dhe babëzinë e përfitimeve e favoreve materiale e karrieriste prej prindërve byroistë, me ekstravagancat vanitoze të modës, tualetit, bizhuve, çizmeve dhe argëtimeve “elitare”, do shënonin shembjen përfundimtare nga brenda të fasadës moraliste “proletare” të tij. Nga “Mekë” e komunizmit, Blloku u bë altar i favoritizmit. Merita e pavullnetshme e madhe e të rinjve të Bllokut për vendin, ishte se ata me dashje apo pa dashje vranë në fakt tentativën iluzive komuniste “të krijimit të njeriut të ri”. Njeriu i ri lindi si ide në Bllok. Dhe u varrros po aty. “Bomba” tjetër me sahat që hodhi në erë iluzionet e asaj pjese të popullit të doktrinuar, ishin thashethemet. Ato ishin çamçakizi që përtypnin dhe ripërtypnin nervozisht bllokistët Thashethemet ishin “gazeta e pashkruar e përditshme” që lexohej me një frymë nga të gjithë. Të sajuara ose me copëza të vërtetash, ato përhapeshin me shpejtësi fshehurazi spontanisht, ose të komanduara nga të interesuarit, gojë më gojë nëpër Tiranë dhe gjithë vendin. Shpërndarësit e parë të tyre ishin “bllokistët jo bllokmen”: ushtria e truprojeve, shoferëve, guzhinierëve, shërbëtorëve (që quheshin punëtore), personelit të shëndetësisë, kopshtarët, marangozët, elektricistët, dadot e fëmijëve të punësuar në Bllok. Pasi qarkullonin nëpër vend, thashethemet ri-ktheheshin në rrugë zyrtare me anë të spiunëve dhe bashkëpunëtorëve të Sigurimit, si “informime të besueshme nga poshtë, prej bazës”, tek udhëheqësit e lartë, e deri tek veshi i vetë Enver Hoxhës.

Një pjesë të tyre ose opinioneve për bllokmenët, e krijonte vetë “Ushtria” e mësipërme e personelit që i shërbente bllokut. Në vartësi, sesi bllokistët silleshin me ta: miqësisht, me përzemërsi apo me arrogancë dhe brutalitet; atyre u viheshin edhe etiketat virtuale “njeri i mirë, xhymert, i thjeshtë, garip, dora jonë” ose “maskara, horr, xhahil, i poshtër, katundar, borgjez, dredhës”.

Rrufetë vrastare që binin befasisht më pas në kokën e bllokistëve, deri dhe “shporrjet” e tyre nga Blloku, kishin për burim më së shumti, dy herezi të pafalshme, (pavarësisht të faktuara apo jo): “Se pari dyshimet në besnikërinë” ndaj partisë dhe Enverit; dhe së dyti “dyshimet për imoralitet”, sidomos jashtë-martesor. Nuk di, me këto që ju thashë, si do e quanit ju punën në Bllok; “privilegj, fat apo makth”?

Si do ta përshkruanit tani, pas dy dekadash nga rënia e sistemit, figurën e Enver Hoxhës? Ju e keni njohur atë nga shumë afër dhe keni një njohuri shumë më të thellë rreth tij, sesa pjesa dërrmuese e shqiptarëve.

Figura e Enver Hoxhës ose Enver Hoxha si personazh kombëtar, nuk ka qenë dhe as është objektivi im. Për të duhen dëgjuar historianët, politologët, ideologët dhe sociologët. Detyra ime kufizohej me Enver Hoxhën si person ose më saktë, si pacient. Ka qenë kurioz për këtë edhe një regjisor i njohur francez, i cili më kërkoi si ju një intervistë.

-Si  do e karakterizonit  ju- i thashë unë – një person mjaft të pashëm, serioz, burrëror, veshur gjithmonë pastër me shije e kujdes, që kishte afeksion për nënën, modern, që trajtonte me respekt gruan, që takonte me dashuri fëmijët e tij dhe nipërit, mbesat; që nuk mungoi asnjëherë pa shkuar në punë, apo aktivitete zyrtare, që studionte e lexonte çdo ditë dhe kishte në shtëpi bibliotekën më të pasur të vendit, që nuk kishte asnjë ves “mashkullor” në kuptimin e pijes, kumarit, apo orgjive me gratë, dhe që mua si mjek më dëgjonte me vëmendje, më pyeste, më kundërshtonte por edhe bashkëpunonte dhe kërkonte llogari për rezultatet e pritshme. Miku francez më ndërpreu: Po a nuk qe  ai ne krye të një prej diktaturave më gjakatare? Zotni – ju përgjigja – më pyetët për diktaturën si regjim, si mënyrë qeverisje, apo për diktatorin si person dhe si pacient?

Enver Hoxha është pa dyshim pacienti më impresionues që kam ndjekur gjatë jetës time. Ishte pacient i vështirë, sepse nuk të lejonte nënshtrimin nën tutelën mjekësore, por qe bashkëpunues aktiv kur e gjykonte që mbikëqyrja dhe ndërhyrjet mjekësore nuk ishin abuzive, të tepruara nga ana jonë. Ai ishte i mirëinformuar për sëmundjen që vuante dhe rreziqet e saj, por nuk pranonte që as ajo as mjeku të dominonte dhe diktonte jetën dhe veprimtarinë e tij. Avantazh i madh psikologjik i tij ishte se nuk kishte frikë ose të paktën nuk e shfaqi atë. Nuk qe anksioz maniak, as për sëmundjen as për vdekjen. Këtë të fundit nuk e përmendi asnjëherë, madje edhe atëherë kur qe qartas koshient që e kishte shumë pranë.

Pa u përzier në vlerësimet për të si udhëheqës e diktator, unë si mjek i mbetem mirënjohës për besimin, simpatinë dhe respektin si pacient, për dashamirësinë dhe bashkëpunimin që më dëshmoi në ato vite. I jam mirënjohës edhe se, ndryshe nga kolegët e tjerë të mij të ekipit të tij mjekësor, ai mua personalisht nuk më përzjeu, nuk më aktivizoi në asnjë strukturë apo karrierë politike, të qeverisë, parlamentit apo partisë, të cilat i kishte të gjitha në dorë. Më ruajti si fëmijët e tij? Ndofta! Ai të njëjtën gjë bëri me të dy djemtë dhe vajzën e tij. Edhe për ata e quajti më të pëlqyeshme të mos i ngatërronte me politikë, me partinë apo qeverinë, por të merreshin vetëm me profesionet e tyre. Nuk di nëse edhe ata e falënderojnë për këtë tani, si unë.

Po lidershipi tjetër komunist, në ç’raport qëndron me standardin dhe konceptin modern për lidershipin? Sa të sakta janë talljet dhe ironia e pafund që është përdorur ndaj shefave komunistë, pas vitit 1990?

Në të vërtetë shpotitë dhe barsoletat për disa prej tyre patën filluar shumë kohë më parë nën zë, edhe në vitet kur ata ishin në fuqi. Do e ilustroj me një episod disi butaforik.

Në një nga seancat e pëshpëritjeve tepër intime që bënim sipas rasteve asaj kohe, me kolegët miq të ngushtë super të besuar të mi (ato zhvilloheshin spontanisht në spital me Prof. Ylli Popën, Nestor Thereskën, Fedhon Meksin, Sulejman Kodrën, Koço Poron e natyrisht edhe Sali Berishën), një ditë, duke komentuar e bërë humor me librin e Oruellit “Ferma e kafshëve”, u vumë në lojë për të ndërtuar një “Zoopark”me udhëheqësit më të lartë të atëhershëm të vendit. Për secilin duhet të gjenim specien që i përshtatej më shumë udhë­heqësit në fjalë. Në krye, për Enverin, natyrisht vumë Luanin, mbret i tyre – i tërë-fuqishëm, hije rëndë, i sigurtë dhe me vështrim hetues, që me një gërhimë drithëronte gjithë të tjerët. Në kafazin e dytë, ngjitur me të vumë Mehmetin – tigër, i shkathët, mizor, i paparashikueshëm dhe me xhelozi të fshehtë ndaj plotfuqishmërisë së luanit. I treti: Hysni Kapo – elefant, besnik, i qetë, punëtor i duruar, që i mbante çdo gjë mbi shpinë, i devotshëm deri në keqpërdorje, modest, me memorje perfekte për porositë e  Luanit.

Kafaze të tjera të kohës qenë: Beqir Balluku – arush, babaxhan, që pëlqen ahengun me dajre dhe kënaqet me mjaltin dhe qengjin në hell.

Në kafazin e pestë, Kadri Azbiun – leopard, i zhdërvjelltë, gjithmonë vigjilent, i gatshëm në dukje, i ngjashëm, por në rivalitet të fshehtë me tigrin. I gjashti: Ramiz Alia – asgjë tjetër nuk gjetëm për të më të përshtatshme, sesa lepur gjithnjë i frikësuar, herë i fshehur pas kaçubes, herë që del prej saj hop-hop sipas rastit dhe rrezikut që ndjen nga luani.

Manush Myftiun e bëmë një kukuvajkë, meqë përplaste shpesh  qepallat dhe grindej e qahej vazhdimisht “kuku, kuku” në errësirë gjatë natës (sepse ditën nuk guxonte), pa u kuptuar se çfarë donte në të vërtetë. Edhe krushkun e tij Adil Çarçani – e vumë në kafaz shpendësh, si Buf i butë : me sytë e shqyer, vazhdimisht i habitur, pa zë, sikur nuk kishte dijeni për asgjë. Po aty pranë në një kafaz tjetër qe Spiro Koleka – papagall.– Atij nuk i mbyllej goja duke përsëritur mërzitshëm të njëjtat fjalë të dëgjuara diku nga dikush.

Në sektorin femëror: Nexhmija qe breshkë – e ngadalshme, mosbesuese, hetuese, me kokën që herë e nxjerr e herë e fut brenda, sipas rrezikut. Në shpinë mbart të pandarë, edhe në gjumë, guaskën vetëmbrojtëse .

Fiqirete Shehu u quajt perfekte për të qenë dhelpër: E zgjuar, tinëzake, grabitqare, gënjeshtare pa skrupull. Së fundi Vito Kapo: një kanarinë e përkëdhelur, me pupla moderne, ngjyra-ngjyra, me ballë plot  rrudha nga pakënaqësia e përhershme që nuk ja zgjatën krahët aq sa deshi, që të bëhej shqiponjë…

E gjitha kjo qe një lojë për humor e ilustrim, simbolikisht lidhur me “ish byroistët klasikë” pa  keqdashje personale për ta si individë.

Lidhur me pyetjen tuaj për lidershipin e asaj kohe, mund të them se e vërteta është që në atë kohë nuk kishte “lidership”. Sepse kishte vetëm një lider. Ai ishte Njëshi. Hierarkia që përshkrova më lart, qe e përbërë nga një grumbull zerosh që radhiteshin pas njëshit. Njëshi dihej, qe Enveri. Mehmeti qe zeroja e parë pas njëshit, Hysniu zeroja e dytë dhe kështu me radhë. Zerot realisht nuk ishin udhëheqësa. Ishin ndihmësa të udhë­heqësit, secili në një sektor, me detyra që ja caktonte ai.

Radha e zerove shpallej me fotot e tyre në muret e institucioneve dhe në parakalime herë sipas rëndësisë së postit, herë sipas alfabetit. Por gjatë viteve 1970 dhe 1980, radha e zerove u çorientua dhe ju prish çdo rregullsi. Me vdekjen e Hysniut dhe likuidimin njëri pas tjetrit të Beqirit, Mehmetit dhe Kadriut, befas Ramiz Alia u gjend në kafazin e dytë ngjitur me luanin dhe pas pak me bekimin e vetë luanit, kërceu në krye kur ai ja la vendin bosh. Atëherë Shqiptaria përjetoi një eksperiment të pashembullt: Lepuri veshi gëzofin e Luanit dhe u tha shqiptarëve dhe gjithë botës: tani e tutje njëshi jam unë.

Ju përmendët në intervistë emrin e kryeministrit të tanishëm Sali Berisha, i cili ka qenë një ish-komunist dhe ish-koleg apo edhe mik me ju në ato kohë. Si e komentoni ju, për shembull, masën e etiketimit të tij sot, për ish-pacientin tuaj Enver Hoxhën, si “diktatorin më mizor të të gjitha kohërave”?

Më lejoni të sqaroj se me sa e njoh unë Sali Berishën, ai nuk ka qenë asnjëherë komunist. Ka qenë anëtar partie. Besoj e kapni diferencën. Madje edhe atë parti unë e di mirë që ai nuk e donte. Më saktë i shihte defekte esenciale. Por atë kohë nuk kishte Parti tjetër. Dhe ajo i duhej atij dhe një numri jo të vogël anëtarësh si ai, duke përfshirë intelektualë të mëdhenj të kohës si: Kadareja, Driteroi, madje deri edhe Azem Hajdari, etj. Partia e atëhershme u duhej si varkë e nevojshme, e shpejtë dhe më e sigurtë, për të kaluar kanalin e pengesat e ambientit dhe për të dalë në bregun e dëshiruar. Ndryshe duhej ta provoje i vetëm me not, me rrezik të madh të mbyteshe.

Anëtarët e asaj partie do i ndaja në dy lloje: Njëri lloj ishin militantë të sinqertë që e besonin, e donin me përkushtim atë. Këta më së shumti ishin ish-veteranë të luftës apo aktivistë naivë provincialë, të doktrinuar. Lloji tjetër ishin nga ata që Partia vetë i anëtarësonte, qoftë dhe pa dëshirë të tyre, në dobi të saj, për të zbukuruar imazhin dhe forcuar kredibilitetin.

Këta të fundit ishin kryesisht intelektualë, personalitete të shquar të shkencës, kulturës dhe artit, si dhe disa “punëtorë pararojë.” Berisha do ishte bërë mjek i shquar dhe veprimtar shoqëror, edhe pa qenë anëtar i asaj partie. Ai kishte instinkt të lindur, temperament dhe energji të pashtershme për investim social. Ai, në ato hapësira që ju lejuan, u përpoq të ndryshonte.dicka

I them këto për korrektesë, meqë e kam njohur atë nga afër në ato vite. Ndërkohë sqaroj që misioni i mjekut mbart në vetvete dy objektiva të ndërlidhura mes tyre : një objektiv profesional biologjik, kundra sëmundjeve, në të mirë të shëndetit dhe jetës së individëve; dhe një objektiv social: atë të mirëqenies së përgjithshme ekonomiko-shoqërore dhe shpirtërore të tyre.

Në të parin, mjeku është mik i pacientit dhe nuk e cënon në asnjë rrethanë integritetin individual të tij, sepse ai i ka besuar atij jetën. Unë që kam pasur pacient Enver Hoxhën, e respektoj gjithnjë si obligim etikën profesionale ndaj tij si person. Sali Berisha nuk ka qenë asnjëherë mjek i Enver Hoxhës. Ndërkohë ai nuk ushtron më profesionin e mjekut. Profesioni i ri i tij është politika. Etiketimi që ai i bën Enver Hoxhës për qeverisjen e tij, ka lidhje me misionin social dhe politik të Sali Berishës, i cili u vu në krye të lëvizjes demokratike, pikërisht për të ndryshuar rrënjësisht regjimin e mëparshëm dhe fatin e bashkëatdhetarëve të tij. Misioni social ka të bëjë me “diagnostikën” dhe “ndërhyrjet kurative” ndaj një “shoqërie të sëmurë”. Është fakt që Enver Hoxha ishte njësuar me regjimin e tij . Dhe forca politike që udhëheq Sali Berisha e ka në objektiv të saj çrrënjosjen e gjurmëve dhe ndikimeve penguese të regjimit të mëparshëm për  ecjen drejt një shoqërie demokratike të re.

Etiketimin që ju përmendni, unë e kuptoj pikërisht në këtë kontekst

Në një intervistë tuajën për atë periudhë, shpreheni se caktimi juaj në Klinikën e Udhëheqjes ishte fati dhe fataliteti juaj. Nëse do të mund ta kthenit mbrapsht kohën, do të pranonit edhe një herë të hynit në atë ambient?

Kam patur parasysh Dino Buxatin që pati thënë: “cilido në jetë bën atë që fati i ka caktuar”. Me të mirat, kënaqësitë, privilegjet apo edhe telashet, problemet e pasojat që pata nga puna ime në Bllok; ajo që më ka mbetur në tërësi është e këndshme, pozitive e shpërblyese. Kjo në sajë të atyre personave të mirë që njoha, bashkëpunova dhe u miqësova me ta.

Por Blloku nuk ekziston më. Nuk janë më as banorët që njoha, konsultova dhe mjekova dikur. Kur kaloj në rrugët e tashme të tij, mbushur me të rinj nëpër klube, kafene dhe qendra argëtimi, them me vete se fat më të mirë për të nuk mund të imagjinohej.

Lidhur me pyetjen tuaj të fundit, më lejoni t’ju rrëfej diçka që po e them për herë të parë.

Fill pasi Enveri pati vdekur dhe familja Hoxha me ligj nuk përfitonte më trajtim me mjekë të veçantë për ta, Nexhimija pasi më falënderoi ngrohtësisht për gjithçka kisha bërë për familjen e saj si mjek, më propozoi disa variante të reja punësimi si: drejtor i klinikës së udhëheqjes, mjek personal i kryeministrit Adil Çarçani (atëherë me Diabet), etj…

Unë për të mos e lënduar nuk i thashë asaj që ndërkohë që Enveri ishte ende në arkivol për homazhe në presidencë pra  i pavarrosur, Ramizi më ftoi një çast konfidencilisht mënjanë dhe më kërkoi t’i bëja një vizitë kardiake dhe një elektrokardiogram pasdite ora 17, në shtëpinë e tij, meqë sipas tij kishte pasur një shqetësim. Pastaj shtoi siç e kishte ai me xheste që kjo të mbetej mes nesh sekret. Unë u çudita dhe m’u duk si misterioze, sepse nuk jam kardiolog dhe Ramizi e kishte ndërkohë një mjek kolegun tim i cili  kujdesej deri atëherë  për të. Kërkesa e tij më kapi në befasi. Unë e interpretova këtë gjest, si sondazh që ai ndofta donte tashmë që isha i lirë nga Enveri, të vazhdoja si mjeku personal i tij. Unë vizitën e bëra, por mora me vete kundra këshillës së tij edhe kolegun tim, Dr. Th,  mjekun që e ndiqte ndërkohë. Ai ishte ne krevat, u habit e sikur  u shtang një hop kur na pa të dyve dhe u  duk që  nuk i erdhi mirë Por e kuptoi mesazhin. Sepse më pas nuk më thirri kurrë më.

E vërteta qe se unë sapo isha çliruar nga një barrë e madhe. Doja të shtendosesha. Dhe, nuk më dukej as profesionalisht dinjitoze ideja e këtij “specialiteti të ri mjekësor, mjek personal i të madhit”. Nexhmijes i thashë që dëshira ime ishte të lihesha i lirë të vazhdoja profesionin në spital dhe në Fakultetin e Mjekësisë. Dhe fatmirësisht ashtu u bë. Por pasi ke fituar lirinë, mësohesh me të dhe nuk shkëputesh dot më prej saj. Prandaj jo vetem vetes, por askujt nuk do i rekomandoja në të ardhmen as “klinikën speciale për udhëheqësit” as “mjek personal” për këdo nga të mëdhejtë . Një udhëheqës i mirë e i drejtë duhet më së pari të sigurojë mjekësi të mirë për vendin, për gjithë popullatën dhe jo vetëm një mjek të mirë apo ekip mjekësor të aftë vetëm për veten.

Ndofta prandaj përmirësimi i cilësisë të sistemit tonë shëndetësor në tërësi, siç e thashë më lart, është bërë për mua tash e tutje qëllimi im i vetëm i jetës.

Bregu: Heqja e imunitetit, titulli i detyrimeve që na kanë mbetur

10:07 Politika

Zv/ministri i Mjedisit: Nuk i përkas klasës së langonjve të Bllokut, 240 milionët m’i ka dhuruar familja

09:44 Politika

Çekia i hap luftë Shqipërisë

09:31 Politika

Llahtar Republikë

20:54 Politika

I heton SHISH edhe familjarët e kryeministrave? Po, thotë ish-kreu Myftari dhe përmend Xhoana Nanon

20:36 Politika

Sannino: Plotësoni kushtet para tetorit!

19:59 Politika

Tahiri: Opozita do e mundë krimin kur të vijë në pushtet pas 10 muajsh

19:17 Politika

Petro Koçi: Thashethemet për parti të re nga e majta, mesazh shprese për Berishën

18:25 Politika

Bode ngrin shpenzimet e administratës, ndalohen prokurimet, trajnimet, udhëtimet e dietat

17:22 Politika

Berisha: Imunitetin do e heqim me çdo kusht, nuk ka rëndësi rruga

16:54 Politika