INTERVISTA/ Bregdeti i sotëm si Lana e vitit 2000

Nga Skënder Minxhozi*

Ka një përshtypje të përgjithshme se maxhoranca e re po vjen në majë të rruspave, dy muaj përpara se të hyjë në zyrat e qeverisë në fillim të shtatorit. Artan Lamen, ekspertin e trashëgimisë kulturore dhe të menaxhimit të territorit nuk e shqetëson fare ky imazh prej “shkatërrimtari”. Madje ai thotë se batërdia e ndërtimeve në zonat e bregdetit, por edhe në brendësi të vendit, kërkon medoemos një imponim të fortë të ligjit. Por jo gjithçka është për t’u hedhur në tokë, thotë Lame. 35 deri në 50 mijë ndërtimet pa leje në 400 kilometrat e bregdetit shqiptar duhen kaluar në sitën e ligjit dhe duhen peshuar drejt për dëmin që kanë shkaktuar. “Fatkeqësisht një pjesë e bregut është e pariparueshme”, shprehet ai Ka një përshtypje të përgjithshme se maxhoranca e re po vjen në majë të rruspave, dy muaj përpara se të hyjë në zyrat e qeverisë në fillim të shtatorit. Artan Lamen, ekspertin e trashëgimisë kulturore dhe të menaxhimit të territorit nuk e shqetëson fare ky imazh prej “shkatërrimtari”. Madje ai thotë se batërdia e ndërtimeve në zonat e bregdetit, por edhe në brendësi të vendit, kërkon medoemos një imponim të fortë të ligjit. Por jo gjithçka është për t’u hedhur në tokë, thotë Lame. 35 deri në 50 mijë ndërtimet pa leje në 400 kilometrat e bregdetit shqiptar duhen kaluar në sitën e ligjit dhe duhen peshuar drejt për dëmin që kanë shkaktuar. “Fatkeqësisht një pjesë e bregut është e pariparueshme”, shprehet ai.

Zoti Lame, në imagjinatën kolektive të pas 23 qershorit, problemi i ndërtimeve pa leje, sidomos ato në bregdet, po shihet i ngjashëm me Lanën e dikurshme dhe me Parkun Rinia të një dekade e ca më parë. Përtej faktit që do të jetë sërish dyshja Rama-Meta, ajo që do të ndërmarrë këtë aksion të përfolur prishjesh e sistemimesh, sa i saktë është sipas jush krahasimi në fjalë?

Përpara se t’i hyj shpjegimit se sa qëndron ky krahasim, do të doja që të tërhiqja vëmendjen e të gjithëve në një çështje që nuk është më thjesht dëshira e një partie. Shqiptarët më 23 qershor, midis shume gjerave, votuan edhe për një gjë: për t’i dhënë fund epokës së barbarisë së territorit. Ajo çka kemi bërë ne, të gjithë shqiptarët, me vendin tonë në këta 23 vjet, është e paimagjinueshme. E kemi plaçkitur, e kemi zhvatur, e kemi shkulur, kemi djegur e kemi prerë pyje, kemi gërryer lumenj, kodra e male, kemi ndërtuar pa leje ku dhe sa kemi mundur, kemi shkelur ligjet, kemi rrënuar trashëgiminë, i kemi bërë të gjitha të ligat e mundshme.

Them “kemi” sepse jo vetëm ata qe i kanë bërë fizikisht këto gjëra kanë përgjegjësi, por të gjithë, edhe klasa politike, edhe intelektualët, edhe qytetaret, edhe të gjithë ata që nuk iu kundërvunë dot kësaj barbarie, nuk mund të ç’fajësohemi dot. Dhe, mbi të gjitha pastaj, 8-vjetëshi i fundit i qeverisjes së Sali Berishës. i ribëri truallit shqiptar atë që ja kishte bërë një herë më ’97-ën. E pra, për të gjitha këto shqiptarët votuan për t’ju thëne: MJAFT ME!

Unë besoj se personalisht Edi Rama, jo vetëm që e ka perceptuar thellë këtë mesazh popullor, por ka dhe konstruktin e qytetarit që nuk pajtohet dot as mendërisht me barbarinë e territorit.

Për t’ju kthyer tani krahasimit tënd; ai është i saktë për disa arsye: E para, për atë që thamë, që njerëzit kanë dëshirë t’i kthehen rregullit. E dyta, ashtu si Lana dikur kish qenë e bukur, u pushtua nga paligjshmëria dhe u çlirua më pas serish për të rifituar hijeshinë e saj të dikurshme, ashtu ju siguroj do të ndodhë edhe me bregdetin shqiptar; i virgjër dikur, u pushtua nga ndërtimet me dhe pa leje dhe do t’i rikthejmë me sa të mundemi elegancën e tij të dikurshme. Dhe e treta, ashtu sikundër viti 2000 ishte mbyllja e një epoke, e epokës së kioskëzimit; ashtu edhe viti 2013 do të jetë mbyllja e një epoke tjetër në historinë e zhvillimit të vendit, e epokës së kaosit urban.

Duke ju përmbajtur sërish krahisimit me Lanën, mendoni se situata e ndërtimeve në bregdet është më e rëndë, më pak e rëndë apo e njëllojtë?

Jo, pa dashur ta dramatizoj, situata në bregdetin shqiptar, është shumë më e rëndë se Lana e vitit 2000! Kjo, jo vetëm për faktin se fenomeni Lana apo Kjoskë, ishte më i kufizuar dhe, financiarisht, me i përmbajtur, por edhe sepse nëse Lana apo Parku Rinia, pas kthimit në identitet, rifituan tërësisht shkëlqimin e dikurshëm, me keqardhje them se disa zona të bregdetit shqiptar janë dëmtuar apo kompromentuar në mënyrë të pakthyeshme.

Kemi parë këto 22 vjet sesi është pushtuar bregu i Adriatikut dhe Jonit nga ndërtime pa leje, nga kasollet e deri tek hotelet gjigande apo pistat private. Sa realiste është që të shkatërrosh sot gjithçka është bërë keq në dy dekada?

Unë kam qenë pjesë e aksionit “Kthim në Identitet” i vitit 2000, dhe mbaj mend shumë mirë dyshimet e atëhershme, diskutimet e gjata, frenimin normal të brendshëm dhe, në ndonjë moment, edhe lëkundjet nëse do t’i dilej apo jo mbanë atij aksioni. Në fakt, asgjë nuk ndodhi. Pas fërkimeve të para, entuziazmi i përgjithshëm i qytetarëve për atë që po bëhej, i dha më tepër nxitje atij aksioni, madje dhe thellimit të tij. Të mos harrojmë se ajo që ndodhi me Lanën dhe me Parkun Rinia, më pas u kthye në model për të gjithë Shqipërinë, në një furtunë të vërtetë që çliroi shumicën e hapësirave të gjelbra të vendit. E njëjta gjë, jam i bindur se do të ndodhë edhe kësaj radhe, madje në një masë shumë më të madhe.

Sidoqoftë, le të bëjmë një saktësim. Këtu nuk po flasim për shkatërrimin e çdo gjëje që është ndërtuar në bregdetin shqiptar. Duhet të kemi parasysh se në bregdetin Adriatik dhe atë Jonian ka edhe mijëra ndërtime me leje, në përputhje me ligjin, apo në zbatim të planeve rregulluese të miratuara, të cilat aktualisht përballojnë fluksin e madh turistik në vend. Qëllimi ynë është pikërisht t’ju lirojmë frymëmarrjen këtyre bizneseve, të cilat përbejnë një bazë ekonomike të jashtëzakonshme për vendin dhe për mijëra familje.

Sot përllogaritet që në Shqipëri të ketë rreth 350-400 mijë ndërtime pa leje, nga të cilat rreth 30-50 mijë janë në zonat bregdetare, prej derdhjes së Bunës në veri e deri në Kepin e Stillos në jug. Këtu përfshihen ndërtime pa leje të të gjitha tipeve, që nga shtesat e kateve, shtesat anësore, ndërtimet pa leje të tipit banese vetjake, ndërtimet e pallateve pa leje, vila, fshatra turistikë, restorante, hotele, etj. Do të jetë e nevojshme të bëhet një punë e madhe për të përpunuar gjithë këtë sasi objektesh dhe për të vendosur për fatin e tyre.

Koncepti i prishjes së bregdetit nuk do të qe i plotë vetëm me dosjen e ndërtimeve kaotike dhe në kundërshtim me ligjin në fuqi. Bregdeti është shkatërruar edhe si në aspektin mjedisor, aty derdhen gjithfarë mbetjesh, të cilat kanë dalë deri në Kroacinë e largët. A është e saktë të thuhet se shëndoshja e bregedtit shqiptar nis nga brendia e territorit të vendit?

Është pikërisht kështu. Në gjithë këto vite, territori shqiptar është shndërruar në një mori kosha plehrash ku ne hedhim gjithë çka nuk na duhet. Kosha të cilët pastaj derdhen në disa kosha më të mëdhenj që janë lumenjtë e vendit. Lumenj të cilët pastaj derdhen në koshin më të madh të vendit që është DETI.

Për të gjithë këtë është e domosdoshme të vazhdoje puna për ndërtimin e impianteve për përpunimin e mbeturinave dhe ujrave të zeza pranë çdo qyteti dhe fshati të Republikës. Duhet të ndërpresim në mënyrë radikale çmendurinë e shkarkimit të plehrave nëpër lumenj. Duhet të ndërpresim çmendurinë e shkarkimit të ujrave të zeza të zonave bregdetare direkt ne det.

Një tjetër aspekt delikat dhe shumë problematik ka qenë ai i bashkëjetesës së trashëgimisë kulturore të bregdetit, me valën e ndërtimeve dhe shkatërrimit që pushtoi 400 kilometrat det pas vitit 1990. Si paraqitet kjo situatë sot?

Trashëgimia kulturore shqiptare ka njohur disa dallgë batërdie, siç është ajo e periudhës së viteve të para pas Pavarësisë, periudha e viteve ‘67-’70, apo periudha e viteve të para pas vitit ‘90. Por, 5-6 vitet e fundit mund te konsiderohen më të rëndit në shkatërrimin e asaj çka kishte mbetur nga trashëgimia jone kulturore. Dhe këtu nuk do bëja dallim mes bregdetit dhe zonave të tjera te vendit.

Ne që të dy kemi qenë dhe jemi anëtarë të një Forumi Civil, ku jemi përpjekur në mënyrë të vazhdueshme për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore. Në shumë raste, me dëshpërim kemi parë pafuqinë tonë, përballë barbarisë së ngritur në shtet. Them “të ngritur ne shtet”, sepse shumica e shkatërrimeve janë bërë me dijeni dhe me firmën e vetë organeve shtetërore përgjegjëse.

Kujtoj këtu, rrënimet e pafundme të elegancës qytetare në Shkodër, çmendurinë për ndërtimin e moteleve dhe pishinave në kalanë e Lezhës, ndërtimet e turpshme me leje në kalanë e Krujës, zhdukjen e gjurmëve të antikitetit në Durrës, dëmtimet në Pazarin e Korçës dhe shkatërrimin e Shtëpisë së Flamurit në atë qytet, rrënimet në Gjirokastër dhe Berat, lejet e ndërtimit mbi monumente në Sarandë, në Tiranë e në Durrës, e plot, e plot, e plot të tjera…

Prej një jave ne po denoncojmë një tjetër ndërtim të turpshëm që po bëhet me lejen e Institutit të Monumenteve në kalanë e Prezës dhe, pikërisht sot që po flasim, jemi informuar se në Vlorë sapo është shembur një tjetër monument kulture, “Shtëpia e Veli Harxhit”, i fundmi firmëtar i aktit të Pavarësisë, banesa e të cilit ishte akoma në këmbë. Edhe kjo, me firmën e drejtorit të Institutit të Monumenteve.

A vlen të denoncojmë më tej akte të tilla, përveçse, në emër te Forumit tonë, që aq shumë u përpoq në këto vite, në emër të qindra shqiptareve që na besuan dhe që na denonconin herë pas here dëmtime në monumentet e kulturës, në emër të kujtimit të mikut tonë të nderuar Ardian Klosi, i cili iku nga kjo botë me marazin e batërdisë që e rrethonte; pra, në emër të gjithë këtyre, t’ju premtojmë shqiptareve se përgjegjësit ligjorë të kësaj barbarie shume shpejt do të japin llogari dhe se do të bëjmë të pamundurën të shpëtojmë dhe t’ju trashëgojmë brezave që vijnë atë ç’ka ka mbetur.

Një ndërtim sa i paligjshëm, aq edhe i shëmtuar, hodhi shtat brenda pak ditëve, gjatë fushatës elektorale, në atë që quhet ballkoni i Llogarasë. Natyrisht që me raste të tilla, zbatimi i thatë i ligjit duket zgjidhja e vetme. Por a ka, sipas jush, hapësirë, që një pjesë e ndërtimeve të përfshihen në konceptin e rikualifikimit apo të integrimit me pjesën tjetër të ambjentit përreth? Pra, a duhet një zbatim drakonian i ligjit për çdo rast, apo mund të ketë edhe një interpretim më fleksibël në situata të caktuara?

Rasti i ndërtimit në Ballkonin e Llogarasë, ishte një nga ato raste që tregojnë se deri ku mund të shtyhet aventura e disa njerëzve brenda një shteti, që është kthyer i gjithi në një aventurë. Por, siç e thashë dhe më sipër, qëllimi ynë nuk është shkatërrimi pa sens, por rikuperimi i bregdetit dhe i ekonomisë turistike në bregdetin shqiptar.

Përveç ndërtimeve që janë në përputhje me planet rregulluese të miratuara, ka edhe shume ndërtime të tjera që vërtetë janë pa leje, por që situata e tyre urbane lejon rikuperimin dhe integrimin e tyre në këto plane. Ne do të bëjme të pamundurën që ndërtime të tilla të përfshihen në një program rikuperimi, që do t’i integronte ato në skemën e zhvillimit turistik.

Sa besoni që viti 2017 do ta gjejë linjën bregdetare të Shqipërisë të normalizuar, në raport me situatën aktuale?

Edhe nga pyetjet e tua, edhe nga pyetjet e shumë njerëzve në këto ditë, vërej një fenomen: bjerrjen e besimit të njerëzve tek institucionet! Në këto vite shqiptarët janë mësuar vetëm me institucione që nuk bëjnë detyrën e tyre. Me inspektorate që mbyllin sytë para paligjshmërisë dhe i hapin vetëm për të mbushur xhepat e tyre, me punonjës shteti që lëshojnë leje dhe firmosin vetëm atje ku kanë fitim personal. Dhe pas gjithë kësaj, vjen natyrshëm kjo mungese besimi.

Duke perifrazuar një fraze të Edi Ramës, ju kujtoj se ne do të bëjmë që “shteti të bjerë era shtet” dhe që sezoni turistik 2014 të jetë një sezon ku frymëmarrja e biznesit të mirëorganizuar të ndjehet qartë.

Në numrin e shkuar kemi botuar në Java një material që fliste për reformën e pritshme të pushtetit lokal. Si lidhet sipas jush fenomeni i ndërtimeve pa leje, me pyllin e dendur të të zgjedhurve lokalë, të cilët kanë të drejta në menaxhimin e territorit?

Një nga problemet që është vënë re në shumicën e raporteve të organizmave të huaja për Shqipërinë, është mungesa e koordinimit ndërinstitucional. Horizontalisht institucionet e shtetit shqiptar janë kthyer në prona private të ministrave, të cilët as nuk pranonin të lejonin kënd të fuste hundët në to dhe as nuk pranonin të harmonizonin veprimtarinë e tyre me njeri-tjetrin. Ndërsa në aspektin vertikal, Shqipëria është kthyer në një mori pashallëqesh, bejlerllëqesh dhe agallëqesh, që të kujton periudhën e degradimit osman në shek XVIII.

I gjithë ky fragmentalizim, horizontal dhe vertikal, duhet të marrë fund, duke integruar punën e institucioneve me njeri-tjetrin; duke i dhënë vendit një plan zhvillimi të detyrueshëm dhe të harmonizuar për të gjithë institucionet; duke deleguar kompetenca drejt qeverisjes vendore, por duke shtuar kontrollin në zbatimin e tyre efikas dhe ligjor; duke i pajisur sa me shpejt të jete e mundur njësitë vendore me plane zhvillimi dhe plane territori, të hartuara në bashkëpunim me to por pas kësaj të detyrueshme për to.

Një kryetar komune nuk mund të thotë që, nga kodra filan deri tek përroi filan jam unë zot dhe bej ç’të dua. Ai është një i zgjedhur vendor që komuniteti përkatës e ka zgjedhur për të miradministruar territorin sipas një plani të caktuar dhe të harmonizuar me të gjithë kuadrin ligjor dhe hapësinor përreth tij. Meqë jemi tek bregdeti, bash për këtë arsye, ne kemi planifikuar edhe ngritjen e një agjencie kombëtare për menaxhimin e zonave bregdetare, që do të kryejë pikërisht këto funksione.

Se fundi dua të them se, ndoshta është ende shpejt për të vendosur afate të sakta për të gjitha këto, por ju them me bindje se pas një apo dy vjetësh batërdia e sotme do të ketë mbetur vetëm një makth i së shkuarës, të cilën duhet ta fotografojmë sa me shume sot, se nuk do ta besojmë më se vërtet kemi qenë mes një kaosi të tillë.

TemA TV/ Lefteria nuk e njeh Kolegjin, vazhdon rinumërimin (VIDEO)

20:00 Sociale

TemA TV/ Kolegji Zgjedhor RREZON rinumërimin e Lezhës. PD: U minua procesi i ankimimit (VIDEO)

18:18 Sociale

TemA TV/ Hiqen nga listat gjithë ARMIQTE e Bashës në PD (VIDEO)

13:52 Sociale

TemA TV/ SKANDAL me zgjedhjet në PD: Fleta e votimit me numër rendor (VIDEO)

13:33 Sociale

TemA TV/ Berisha-Ramës: Mos provoko PD-në duke bllokuar rinumërimin e çdo vote (VIDEO)

11:34 Sociale

E dehura godet bashkëshortin me thikë në lokal. Një vit më parë u vdiq vajza 2 vjeç, ishin të dehur të dy

11:33 Sociale

Ja çfarë ndodh kur një shqiptar humbet në lojërat e fatit (VIDEO)

19:01 Sociale

TemA TV/ Italia nis punën me kryeministrin e ri (ndaj është çmendur Berisha?) (VIDEO)

17:32 Sociale

TemA TV/ Olldashi “josh” gratë e PD-së: Do të keni statusin e një dege (VIDEO)

13:32 Sociale

TemA TV/ Llalla paralajmëron prokurorët: Askush s’e ka vendin e sigurt pa bërë punën (VIDEO)

13:27 Sociale