DOSSIER/ Protagonistët ’90, situata në Qytetin Studenti paraditen e 8 dhjetorit

Nga Luljeta Progni*

Studentët e dhjetorit ’90 flasin për atë çfar ndodhi paraditen e 8 dhjetorit,  pak orë para se të niste protesta studentore. Një prej studentëve protagonistë të kësaj ngjarje dëshmon, se pas vizitës së disa specialistëve të ministrive në Qytetin Studenti në përgjigje të letrës së hapur drejtuar qeverisë Çarçani,  studentët kishin kërkuar të takonin zyrtarë të lartë të regjimit. Ata kishin kërkuar takim me Skënder Gjinushin, atëherë ministër i arsimit si dhe me kryeministrin Adil Çarçani. Të dy këta mbërritën në Qytetin Studenti paraditen e së shtunës, më tetë dhjetor 1990.

“Adili tha: Do sjellim ujin. Nga mesi i sall ës u ngrit një vajzë me emrin Mimoza Ferko, nga Inxhinieria Mekanike dhe shumë e irrituar i tha Adil Çarçanit: Me këtë higjenë e me këto kushte, unë nesër nuk mund të bëhem nënë. Për të mbeshtetur pjesën femërore, që ishte shume zë i dobët në atë kohë, pasi kishte më shumë çuna aktivë, u ngrit e foli shoqja ime Vali Agalliu, që i tha Adilit: Zotëri nuk e meriton këtë fjalë, se ne nuk kemi vetëm hall uji e dritash. Kushëriri im është sot pa universitet, se babai tij besonte në Zot. Çfarë faji ka bërë ai që i qan zemra për universitet? Adili iu kthye e i tha: Gabim që paske ardhur dhe ti në universitet. Atëherë djemtë u irrituan shumë, derisa të gjithë filluam me fishkëllima e tallje, madje pati edhe të bërtitura nga ana jonë: Jashtë gënjeshtar! Ju duheni zhdukur! Horra! Ishte për Çarçanin e Gjinushin, bashkë me eskortën e tyre”.

Arben Sulo, student i Inxhinierisë në atë kohë, e kujton kështu këtë ngjarje:

“Letren e hapur e mbaj mend. Te ne, studentët e kursit të 5-të të Inxhinierisë Elektrike, Petrit Zeqiri, një shoku ynë, që ishte sekretar rinie i degës elektrike, solli Pandeli Majkon, që në atë kohë ishte sekretar rinie i Fakultetit te Inxhinierisë Mekanike-Elektrike, i cili kishte një ide për një letër të hapur për disa aspekte të jetës në universitet, kryesisht kërkesa me karakter ekonomik. Kërkonte mbështetjen tonë për ta realizuar, si pjesa më e spikatur e me një farë përvoje për ta realizuar atë. Natyrisht që i dhamë mbështetjen tonë, si studentë shumë të prirur ndaj çdo nisme pozitive kundër regjimit, qoftë edhe thjesht ekonomike, se në atë kohë edhe kërkesat ekonomike kishin brenda doza politike. Ishte akoma koha e Partisë së Punës, t ë mos e harrojmë. Edhe ajo lëvizje ndihmoi në rritjen e shprehjes së pakënaqësisë ndaj sistemit në universitet” (Sulo, Arben, intervistë për autoren, Tiranë, korrik 2013).

Për të njëjtën ngjarje, Afrim Krasniqi, student në atë kohë, e vlerëson të papritur vizitën e këtij të fundit në Qytetin Studneti. “Të shtunën e 8 dhjetorit në ora 10:00, krejt papritur arriti për një vizitë në qytetin “Studenti” një ekip i qeverisë i kryesuar nga kryeministri Adil Çarçani. Dy-tre studentët e parë shprehën protesta për kushtet e studimit dhe burokracinë universitare. Menjëherë pas tyre e kërkoi fjalën një studente e fakultetit të Inxhinierisë. Quhej Alma. Ajo filloi të fliste pa klishetë e kortezive zyrtare. Në fund të fjalës së saj, ajo iu drejtua kryeministrit Çarçani me fjalët: Çfarë kushtesh kemi ne studentët? Nuk kemi as ato minimalet. Edhe në shtëpitë tona është e njëjta gjendje. Ne ndihemi në varfëri ekonomike. Unë s’mund t ë kuptoj ato që thoni. Unë dhe shoqet e mia kemi pasur shumë besim tek partia, por kohët e fundit jemi zhgënjyer shumë prej saj. Unë nesër do bëhem nënë, por ja ku po ju them, se unë s’mund të lind fëmijë për Ju!” Vazhdimi i debatit studentor tregoi se shumica e studentëve pjesëmarrës ishin në një mendje me kolegen e tyre. Adil Çarçani kërcënoi studentët për mendimet e tyre jorealiste dhe të frymëzuara nga propaganda e huaj. Ikja e Çarçanit u shoqërua me fishkëllima” (Krasniqi, Afrim, “Fundi i siberisë komuniste”, 1998).

Kjo ngjarje e fundit të nëntorit 1990, nuk duket detaj i rëndësishëm për një pjesë të madhe te protagonistëve të dhjetorit 1990. Disa prej tyre e shohin me rezerva këtë moment, duke iu referuar edhe autorëve protagonistë të kësaj ngjarje. Pandeli Majko ishte sekretar i rinisë së Faklultetit të Inxhinierive, dy shoqëruesit ishin gjtihashtu të angazhuar në organizatat e rinisë së PPSH-së. Dyshimi që studentët e fakulteteve të tjera hedhin për këtë moment dhe hartuesit e kësaj letre, argumentohet me faktin se ata ishin të organizuar në strukturat e rinisë së universiteteve. Por letra dhe reagimet ndaj saj, konsiderohen nga një pjesë tjetër e protagonistëve si një shtysë e rëndësishme në rrugën e duhur drejt përmbysjes së sistemit. Arben Sulo e konsideron pikërisht kështu, si një kontribut të rëndësishëm për kohën, duke kujtuar se nuk duhet harruar fakti se PPSH-ja ishte ende në këmbë, aq e fortë sa të mund të vriste çdo lloj reagimi.

“Se si i lindi ideja e Pandit e nëse ka patur ndonjë shtysë për qëllime të tjera të mëvonshme, se këtë pyetje e bëjnë shpesh, këtë e di dhe mund ta shpjegojë më mirë ai, gjithsesi unë vazhdoj të jem një gjykues i ftohtë dhe e konsideroj një element pozitiv e nxitës atë letër të hapur e takimet që vazhduan, në rritjen e shprehjes së pakënaqësisë ndaj sistemit dhe të kurajos për t’u përballur me drejtuesit komunistë. Pandeliu personalisht ka qenë një element progresist, për mendimin tim. E para, Pandi nuk ishte i pari që iu drejtua sistemit, absolutisht jo. E dyta, po të kemi parasysh kohën për të cilën flasim, çdo kontribut, i vogël a i madh, prej cilitdo qoftë, që drejtohej kundër sistemit, ishte i vlefshëm. E treta, pavarësisht se personalisht vij prej familje që më kanë ushqyer me urrejtje ndaj atij sistemi që në moshë të vogël, nuk e mohoj, që edhe brenda radhëve të pjesës së “përkedhelur”, apo me prejardhje komuniste, të kishte elemente që të reflektonin e të shihnin dështimin e sistemit, që ta donin Shqipërinë, se kush e do me të vërtetë vendin e tij, ka gjithmonë një masë ekuilibri e objektivizmi, pavarësisht prejardhjes a perkatësisë politike” (Sulo, Arben, intervistë për autoren, Tiranë, korrik 2013).

8 dhjetori në Institutin e Lartë të Arteve

Ndërkohë që studentët e fakulteteve inxhinierike ishin në këtë proces, më 8 dhjetor pasdite, në Institutin e Lartë të Arteve, ishte organizuar me studentë e pedagogë një manifestim për përvjetorin e ndarjes nga jeta t ë liderit t ë grupit të famshëm muzikor, “Beatles”, John Lennon, muzika e të cilëve ishte ndaluar të dëgjohej në Shqipërinë Komuniste. Një prej pjesmarrësve në këtë event, studenti i Inxhinierisë Arben Sulo, dëshmon se ishte pjesë e atij takimi dhe kujton personazhe të rëndësishme që dëshmonin pa hezitim qëndrimin e tyre kundër Enver Hoxhës. Ai flet edhe për një peticion që ishte hartuar atë ditë, pikërisht kundër Enver Hoxhës. “Kam marrë pjesë në një tubim në Akademinë e Arteve, “Refleksione”, me protagonistë Edi Ramën, Ardian Klosin, Blendi Gonxhen, Shinasi Ramën dhe ish të përndjekurin politik, Kasëm Trebeshinën, fjala e të cilit me la një mbresë të veçantë. Në fund të tubimit u qarkullua edhe një peticion, a diçka e tillë, kundër figurës së Enver Hoxhës, ku unë isha ndër ata që e firmosën” (Sulo, Arben, intervistë për autoren, Tiranë, korrik 2013).

Studentë të tjerë, si Blendi Gonxhe, por edhe pedagogë, si Edi Rama, flasin për detaje të kësaj ngjarje, e cila konsiderohet si një organizim kundër sistemit komunist në Shqipëri. Edvin Zhvarc tregon gjithashtu se në takime t ë tjera te Akademia e Arteve,  ësht ë artikuluar hapur dhe pa asnjë ekuivok, retorika kundër Enver Hoxhës, specifikisht nga drejtuesi kryesor i këtij organizimi, pedagogu Edi Rama.

“Akademia e Arteve pati rolin e vet së bashku me studentët guximtarë dhe pedagogët, që thyen disa tabu për kohën. Më 8 dhjetor 1990, ata organizuan një mbrëmje përkujtimore për vdekjen e John Lenonit, në të njëjtën kohë kur lart, në Qytetin Studenti, kishte nisur të vlonte protesta. Më pas, në janar 1991në mos gaboj, u zhvilluan “Refleksionet” në Akademinë e Arteve me pjesëmarrjen e Edi Ramës, Ardian Klosit, Kasëm Trebeshinës, Shinasi Ramës. Ishin përpjekjet e para të Edi Ramës për t’u bërë faktor, meqë në dhjetor 1990 u ndodh jashtë shtetit, ashtu sikurse ishte jashtë shtetit (në Greqi për një ekspozitë) edhe në shkurt 1991, kur u zhvillua Greva e Urisë dhe u rrëzua monumenti i diktatorit. Duhet pranuar se Edi Rama në atë periudhë gëzonte goxha famë në disa rrethe të caktuara për qëndrimet e tij anti-diktatoriale e të shprehura me forcë publikisht” (Shvarc, Edvin, intervistë për autoren, shtator 2013).

*Pjesë nga libri “Pardesytë e Bardha”

A do ta pranojë mazhoranca propozimin e Nishanit për zgjedhjen e guvernatorit të ri?

16:59 Politika

Basha: Rama të tregojë sa do jetë rritja e cmimit të energjisë, do përballet me protesta

16:50 Politika

Bare: PD s'mund të flasë për reforma që në 8 vite nuk i realizoi kurrë

16:34 Politika

Rama: Çmimi i energjisë rritet 22%? Nëse do ishte e vërtetë, edhe unë do dilja të protestoja

15:30 Politika

Majko: Babi im ishte komunist, s’mund të bashkohesha me PD-në. Nëse nuk do drejtohej nga majtistët, PD do ishte një dinozaur i frikshëm

15:00 Politika

Hapja e dosjeve të ish-Sigurimit, Bezhani sjell detaje tronditëse: Një deputet ka futur vëllain në burg për t’i marrë gruan

14:28 Politika

Një orë para atentatit, Shkëlzen Leka u fal në xhaminë e Rrugës së Kavajës

14:16 Politika

Pollo: Testimi i mësuesve në shkelje të ligjit, i ftojmë në protesta masive

12:40 Politika

Guvernatori i ri i Bankës së Shqipërisë, Nishani dekreton Gent Sejkon

12:20 Politika

Spaho: Rikthehemi në Kuvend vetëm pas marrëveshjes me Ramën që do garantohet nga të huajt

11:50 Politika