Dështimi i Protektoratit Amerikan dhe i copëtimit të Shqipërisë

Nga Ramiz Abdyli

Në Konferencën e Paqes në Paris (1919-1920) disa shtete, fituese të Luftës së Parë Botërore (Franca, Britania dhe Italia), kundërshtuan Protektoratin Amerikan në trojet e pushtuara shqiptare nga Serbia dhe Greqia. Këto shtete kundërshtuan edhe Protektoratin Amerikan në Shqipëri në kufijtë e pranuar në Konferencën e Londrës më 1913. Por, dështoi edhe përpjekja e Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë për copëtimin e Shqipërisë. Një meritë të veçantë për këtë fitore kishte delegacioni i ShBA-së, falë angazhimit të Kryetarit, Wodrow Wilson.

Përfundimi i Luftës së Parë Botërore (nëntor 1918) e gjeti Shqipërinë dhe trojet shqiptare të pushtuara nga ushtritë e shteteve fituese: Italia, Franca dhe Serbia. Italia kontrollonte pjesën më të madhe të Shqipërisë, Franca Korçën dhe Pogradecin, Serbia trojet shqiptare në ish – Jugosllavi, e pjesë të Shqipërisë Verilindore, të ashtuquajturën “Vijë Strategjike” dhe Greqia Çamërinë.

Përballë kësaj gjendjeje drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare u vunë në veprim për t’u dalë zot trojeve të tyre: në Durrës u themelua Qeveria e Përkohshme Shqiptare, me Turhan Pashë Përmetin në krye. Atëherë Shkodra, ku vepronte komanda e ushtrive aleate, do të kthehej në qendër të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në Shkodër u themelua edhe Komiteti “Mbrojta Kombëtare e Kosovës”, në krye me Hoxhë Kadri Prishtinën, Hasan Prishtinën, Bedri Pejanin e të tjerë. Ky komitet organizoi lëvizjen e armatosur në Kosovë, Maqedoni, Luginë të Preshevës, Sanxhak e në Mal të Zi. Ndërsa gjenocidi mbi çamët dhe shpërngulja e tyre në Turqi po merrte përmasa tragjike.

Delegacionin shqiptar e mbante shpresa se çështja shqiptare do të zgjidhej në mbështetje të 14 pikave të Wilsonit për zgjidhjen e çështjes etnike mbi parimin e vetëvendosjes së popujve. Rrjedhimisht që “kufijtë nuk mund të caktoheshin mbi bazën e Fuqive të Mëdha (B.Fisher) dhe “marrëdhëniet midis shteteve ballkanike të ndërtoheshin mbi bazën e parimit të përkatësisë së kombësive”. Ata besonin në fjalën që ky burrështetas ia kishte dhënë Fan Nolit, në manifestimin e Ditës së Pavarësisë, 4 korrik 1918, ai do të kishte vetëm një zë në Konferencën e Paqes, dhe “këtë zë do ta përdor për të drejtat e Shqipërisë”.

Në rrethanat e dhunës e të gjenocidit që zhvillohej në tokat shqiptare, shtetet fituese të Luftës së Parë Botërore (ShBA-ja, Anglia, Franca, Italia dhe Japonia), do t’u diktonin shteteve të mundura (Gjermanisë, Austro-Hungarisë dhe Perandorisë Osmane) kushtet e rendit të ri botëror në Konferencën e Paqes në Paris (18 janar 1919 – 21 janar 1920). Punimet e saj i ndoqën krahas delegacioneve të shteteve ndërluftuese, diplomatë, princër, gjeografë, ekspertë të ekonomisë, shërbime sekrete, daktilografë, gazetarë e të tjerë. Mendohet se atëherë në Paris kishin shkuar mbi 10 mijë veta për të ndjekur punimet e konferencës.

Në Paris do të udhëtonte edhe delegacioni shqiptar në krye me Turhan Pashë Përmetin, Atë Gjergj Fishtën, sekretar i përgjithshëm, imzot Bumçin, Mehmet Konicën, Luigj Guarkuqin, Lef Nosin, dr.Mihal Turtullin dhe Mehdi Frashërin. Dy të fundit do të lejoheshin të merrnin pjesë në punimet e Konferencës vetëm me vizat që iu dhanë nga delegacioni amerikan. Delegacioni shqiptar do të mbështetej gjithanshëm nga delegacioni i federatës “Vatra”, përfaqësuesit e shqiptarëve të Egjiptit, Stambollit, të Rumanisë, Zvicrës, si dhe Misionit amerikan në Shqipëri, Shoqatës shqiptaro-britanike, e kryesuar nga koloneli Aubri Hebert, Miss Edith Durham dhe gjenerali Philips, miq të Shqipërisë. Delegacionin e financoi me mjetet e tij veprimtari dhe atdhetari Fuat Pashë Dibra.

Që në seancat e para të Konferencës së Paqes, Shqipërisë nuk iu njoh e drejta e “shtetit asnjanës”, por e “etnitetit politik ekzistues” dhe propozohej që ai të merrte pjesë si nënshkrues i Traktatit të Paqes. Më pas, me insistimin e delegacionit të ShBA-së do të vendosej që delegacionit shqiptar t’i lejohej të propozonte pikëpamjet e tij. Madje delegacioni amerikan kërkoi që interesat shqiptare të mbroheshin nga një komision i Fuqive të Mëdha, në të cilin do të bënte pjesë edhe ShBA-ja.

Delegacioni shqiptar gjatë gjithë punimeve të tij ishte në bashkëpunim të ngushtë me delegacionin e ShBA-së për t’i koordinuar bashkëveprimet kundër synimeve të Italisë, Greqisë e Jugosllavisë, për copëtimin e Shqipërisë. Në këto rrethana dramatike për fatin e Shqipërisë delegacioni shqiptar i dërgoi dy memorandume Kryesisë së Konferencës së Paqes. Në memorandumin e 12 shkurtit 1919, kritikoheshin padrejtësitë që i ishin bërë Shqipërisë në emër të ruajtjes së “baraspeshës” dhe status   quo-së dhe, kërkohej që të zgjidhej mirëfilli çështja shqiptare që nënkuptonte përfshirjen e të gjitha trojeve etnike shqiptare brenda kufijve të shtetit shqiptar. Rrjedhimisht kërkohej që Shqipërisë t’i njihej mëvetësia e garantuar nga Fuqitë e Mëdha më 1913, e t’i jepeshin asaj viset shqiptare të dhëna padrejtësisht fqinjëve me vendimet e Kongresit të Berlinit (1878) dhe Konferencën e Londrës (1913), që Shqipërisë t’i jepeshin viset shqiptare që i ishin dhënë Serbisë e Greqisë në Konferencën e Londrës (1913). Argumentohej se tokat shqiptare që duhej t’i ktheheshin Shqipërisë fillonin nga gjiri i Spicës (në veri të Tivarit), duke përfshirë Tuzin, Hotin, Grudën, Trieshin, Podgoricën, dhe duke ndjekur kufirin me Malin e Zi para vitit 1912, përfshinte Pejën, Mitrovicën, Prishtinën, Gjilanin, Ferizajn, Kaçanikun, një pjesë të kazasë së Shkupit, Tetovën, Gostivarin, Kërçovën, Dibrën, duke arritur në Malin e Thatë (Galiçica), ndërmjet Ohrit dhe Prespës, malin Gramos dhe më tej deri në gjirin e Prevezës. Kryesisë së Konferencës delegacioni shqiptar si argumente për tokat e banuara me shumicë shqiptare iu ofruan edhe argumente kadastrale të Perandorisë Osmane, që përfshinin Vilajetet e Kosovës, Shkodrës, Janinës dhe pjesë të Vilajetit të Manastirit.

Mirëpo, kërkesat e delegacionit shqiptar, duke e parë se kërkesat për zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare nuk po përfilleshin nga Italia, Franca dhe Britania, ndërsa pretendimet shteteve fqinje tek ato po gjenin mbështetje gjithnjë më shumë tek delegacionet e tyre. Në këto rrethana dramatike delegacioni shqiptar më 7 mars 1919 i paraqiti Kryesisë së Konferencës propozimin për “Protektoratin e ShBA-së në krahinat shqiptare, të mbetura jashtë kufijve të vitit 1913, për t’i administruar për një ose dy vjet, që atje të organizohej një plebishit, për caktimin e fatit të tyre të mëtejshëm”. Por ky propozim nuk gjeti mbështetje. Madje, pasoi etapa e kërcënimit edhe të kufijve të Shqipërisë, të garantuar nga Fuqitë e Mëdha në Londër me 1913. Përballë këtij rreziku delegacioni shqiptar propozoi “Protektoratin Amerikan në Shqipëri”, për të parandaluar kështu copëtimin e saj nga shtetet fqinje.

Propozimi për Protektoratin e ShBA-së në Shqipëri u hartua nga Charles TelfordErickson, drejtor i administratës së ShBA-së për minoritetet e huaja, që ishte delegat nderi i shoqatës “Vatra” në Konferencën e Paqes në Paris. Ishte një misionar amerikan me origjinë suedeze. Qe ndër amerikanët e parë që mbështeti çështjen shqiptare dhe zgjidhjen e saj të drejtë; sensibilizoi këtë çështje në qarqet politike të ShBA-së, sidomos te kryetari Wilson; bashkërendoi veprimtarinë me disa filantropë amerikanë në Shqipëri; dha një kontribut të veçantë për Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris, si dhe në Konferencën e San Franciskos 1945 për pranimin e saj në OKB. Erickson luajti një rol të rëndësishëm kundër mandatit të pretenduar italian në Shqipëri dhe, duke ndërgjegjësuar dhe bashkërenduar nismën e shqiptarëve për një protektorat të ShBA-aë në Shqipëri, që do të jetësohej përmes Lidhjes ë Kombeve e të tjerë. Për të gjitha këto merita Ch. T. Erickson do të cilësohej si “njëri nga miqtë më të mëdhenj shqiptarë, që iu përkushtua problemeve shqiptare me devotshmëri dhe me sakrifica të mëdha”.

Sipas propozimit të tij, që ishte në marrëveshje të Ch. T. Erickson me delegacionin shqiptar, Shqipërisë duhej t’i jepej mandati. Propozimi i tij u pasqyra përmes gjashtë parimeve të modelit të politikës së ShBA-së, të ndjekur nga presidenti Roosevelt.

Mbi parimet morale: Në fillim të tekstit të tij, Ch. T. Erickson vinte në dukje se ishin parimet morale ato që ShBA-ja ishte përcaktuar përfundimisht të hynte në luftë kundër shteteve të Trepalëshit (1917). Njëri nga këto parime ishte: “të përkrahurit e kombeve të vogla, mbrojta e të dobëtit kundër të fortit”. Ky parim, vinte në dukje Erickson, nuk do të zbatohej në rastin e Shqipërisë nga askush tjetër përveç ShBA-së. Fuqitë e tjera fituese insistonin në copëtimin e Shqipërisë, dukë lënë një territor të vogël “neutral” në Shqipërinë Qendrore, për të shërbyer si “jastëk (tampon) midis Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë. Por kjo Shqipëri, sipas tij, nuk do të ishte “as shtet, as krahinë, as komb, por një pre për intrigë, fyerje dhe kryengritje nga çdo anë”. Kështu, sipas tij “raca shqiptare, e cila, për më shumë se 2.000 vjet” kishte ruajtur “integritetin kombëtar” po copëtohej e po shkatërrohej.

Në interesin e një paqeje të drejtë e të qëndrueshme: Ch. T. Erickson ishte i bindur se Konferenca e Paqes, bashkë me Lidhjen e Kombeve, që do të krijohej me propozimin e Kryetarit Wilson, do të kishte “fuqi të plota për t’i çliruar kombësitë nga kontrolli i huaj” e për “të vendosur kufij etnikë”. Kështu, sipas tij, do të zgjidheshin konfliktet edhe në Ballkan. Megjithatë, ai tërhiqte vërejtjen se përballë okupimit të Shqipërisë nga Italia dhe Greqia “të një popullate 90-100 për qind shqiptare, Amerika është vendosmërisht dhe me kokëfortësi armike e pushtimit të huaj”; se në rast të një padrejtësie që do ta legalizonte dhe aprovonte Konferenca e Paqes, këtë do ta dënonte ShBA-ja “përpara gjykimit moral të botës” dhe se ajo “nuk do të ishte e sinqertë me vetveten nëse do ta nënshkruante një traktat të tillë”.

Një thirrje S.O.S që i drejtohet Amerikës nga një komb në rrezik: Arsyeja e tretë që Shqipëria duhej të hynte nën protektoratin amerikan, sipas Ch. T. Erickson, ishte se “gjithë kombi shqiptar i është kthyer Amerikës (ShBA) me duar të zgjatura për të shpëtuar”, duke tërhequr vërejtjen se “të refuzosh t’i përgjigjesh një thirrjeje të tillë është e njëjta gjë si të refuzosh t’i vish në ndihmë një vapori (anijeje) që mbytet”. Sipas tij, ShBA-ja duke qenë përballë kësaj kauze, për të cilën kishte shpenzuar njëzet trilionë dollarë gjatë luftës dhe kishin sakrifikuar mbi njëqind mijë bij të saj për “kauzën e lirisë dhe të drejtësisë njerëzore”, atëherë ShBA-ja nuk do të mund të qëndronte spektatore përpara një “Mynxyre..”, si në rastin e Shqipërisë, kur një komb po humbej e po qëllohej për vdekje”.

Në këtë mënyrë përkrahet ideali amerikan: Parimi i katërt i propozimit të Ch. T. Ericksonit për Protektoratin e ShBA-së në Shqipëri ishte “ideali amerikan”. Sipas tij në kohën kur “Evropa është përleshur, dhe është ngatërruar, duke mbjellë grindjen e në çdo vend ka korrur gjakderdhjen dhe fatkeqësinë”. Prandaj tërhiqej vërejtja se “ta çlirosh popullin shqiptar, ta ngresh nga mizoria e injoranca në mirëqenie e mirëvajtje dhe ta kurorëzosh me frytet e jetës më të mirë të botës, të vendosësh harmoninë e vullnetin e mirë midis racave ballkanike, duke mënjanuar Ballkanin nga pozita e tij si “zona e rrezikshme më e madhja në tërë botën”, do t’i jepte Amerikës të drejtën dhe autoritetin e përjetshëm për t’ua shpallur kombeve idealet e saj.

Është një pajisje sigurimi: Ch. T. Erickson e arsyetonte Protektoratin e ShBA-së në Shqipëri edhe për ndihmesën e madhe që do të kishte ajo në zhvillimin e saj ekonomik. Sipas tij, për organizimin dhe funksionimin e shtetit shqiptar me mandat amerikan nuk do të nevojiteshin “shpenzime fondesh të mëdha”, e nuk do të kishte as ngatërresa të jashtme apo “kundërshtime të brendshme”: Shqipërisë do t’i nevojitet “një fuqi e vogël vullnetare me detyrë policore, disa oficerë për stërvitjen e një milion vendësve, disa ekspertë civilë për të organizuar departamentet e ndryshme të administratës së një Qeverie simpatike”, e tjerë. Këto, sipas tij, ishin konditat e nevojshme për një “mandat amerikan në Shqipëri”, që për një shtet prej 100 milionë banorësh nuk do të përbënte vështirësi ekonomike.

Një detyrë e përcaktuar e Amerikës në rindërtimin e botës: Erickson arsyetonte Protektoratin në Shqipëri përmes fakteve se ShBA-ja kishte një lehtësim për të marrë përsipër ushtrimin e kësaj detyre, që sipas tij ishte “një detyre fisnike”, sepse në këtë rast bëhej fjalë për një popull “çilimi”, të varfër e “jetim midis kombeve”, për të cilin nuk kishte pasur “mëshirën e askujt të përkujdesjes ndaj saj” dhe, nëse ky popull do të braktisej, kërcënohej të keqpërdorej, madje të shkatërrohej krejtësisht. Prandaj Erickson shpresonte se ideja e këtij Protektorati do t’i hynte në zemër “popullit të madh amerikan”, i cili do të ishte kryelartë “si një prind, që shikon fëmijën e vet të rritet e të shëndoshet”.

Në fund, Ch.T. Erickson tërhiqte vërejtjen se propozimi për Protektoratin ishte në favor të ShBA-së për të kryer këtë detyrë, për faktin se populli shqiptar “është një racë e përcaktuar qartë dhe jashtëzakonisht e shëndoshë, e bashkuar dhe e gjallë, e ndërgjegjshme dhe absolutisht e denjë për besim... një popull simbas zemrës s’onë”. Prandaj, thirrja që po i bëhej Amerikës, sipas tij, ishte si një thirrje e një borie ushtarake, duke shtruar pyetjen: “A mund të dyshojë kush çka për të qenë përgjigja?”

Propozimi për Protektoratin Amerikan në Shqipëri u kundërshtua nga Fuqitë e tjera aleate të Konferencës. Ndërsa për “parimet vilsoniane”, si: “drejtësia e popujve për vetëvendosje, përcaktimi i kufijve në përputhje me kombësinë etj.”, nuk përshkuan gjeopolitikën evropiane në Ballkan, i cili do të shprehej përmes sistemit të “aleancave dhe kompromisit”, që kështu të përmbusheshin “synimet e saj ekonomike dhe politike”.

Italia, e mbështetur nga Franca dhe Britania, bëri përpjekje të pareshtura për të jetësuar marrëveshjen e fshehtë të Londrës (1915), sipas së cilës i ishte premtuar nga tri shtetet aleate (Britania, Franca dhe Rusia), në kohën kur ShBA-ja ende nuk kishte hyrë në luftë, që i krijonte asaj lehtësime për të kundërshtuar copëtimin e Shqipërinë midis Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë. Një pengesë e madhe për mbrojtjen e Shqipërisë nga ShBA-ja në Konferencën e Paqes përbënte çështja e Adriatikut – caktimi i kufijve perëndimorë të Jugosllavisë si shtet i ri i pasluftës dhe përcaktimi i interesave italiane në të gjithë bregun lindor të Adriatikut deri në kepin Stillo. Në këtë përleshje interesash të përpjesëtimeve të mëdha, Shqipëria do të sakrifikohej. Zgjidhjet e problemit të mundshëm të kufijve shqiptarë të vitit 1913 përfshinin një numër të madh propozimesh, që nga Federata Komuniste Shqiptare deri te Protektorati Amerikan. Ky i fundit mbetej edhe më tej në tavolinë të bisedimeve deri në fillim të vitit 1920.

Problemi shqiptar mori përmasa dramatike në gusht të vitit 1919, kur do të nënshkruhej marrëveshja midis Italisë dhe Greqisë, e njohur si Marrëveshja Titoni-Venizellos, e cila parashihte copëtimin e Shqipërisë midis tyre. Atëherë delegacioni shqiptar do t’i drejtohej Senatit amerikan “me një thirrje dëshpëruese se Shqipëria po mbytej nga imperializmi i fortë i fqinjëve të tyre. Dhe shpesa e tyre ishte gjithnjë Amerika”. Atëherë delegacioni shqiptar duke qenë në pozitë shumë të rëndë, qe i detyruar ta “vizitonte 3 herë në javë delegacionin amerikan’”, siç raportonte G. C. Buckler, duke kërkuar herën e radhës mandatin amerikan në Shqipëri.

Në këto rrethana Kryetari Wilson, duke shfrytëzuar rolin që luajti vendi i tij në fund të luftës, me anë të notës së tretë që ua dorëzoi shteteve aleate do të kërkonte që “çështja shqiptare të mos përfshihej në bisedimet e planifikuara midis Italisë dhe Jugosllavisë”. Rrjedhimisht, që të ndahej çështja e Adriatikut nga çështja shqiptare (dhjetor 1919). Efekti do të arrihej vetëm atëherë kur do t’i kërcënonte delegacionet e shteteve të tjera aleate se nëse nuk do të merrej në konsideratë propozimi i ShBA-së do të hiqte dorë nga marrëveshja me Gjermaninë. Vetëm atëherë Lloyd George dhe Clemenceau qenë të detyruar të merrnin parasysh zgjidhjen e çështjes shqiptare.

Megjithatë delegacioni britanik dhe ai francez do të pranonin mandatin italian mbi krahinën e Vlorës. Atëherë doli fuqishëm në skenë faktori shqiptar, kur me anë të luftës së armatosur Italia do të detyrohej të tërhiqej nga Shqipëria. Për rrjedhojë më 2 gusht 1920, Italia u detyrua të pranojë në parim pavarësinë e Shqipërisë. Po kështu forcat e armatosura shqiptare zmbrapsën forcat e ushtrisë jugosllave në luftën e Koplikut, në Malësinë e Shkodrës. Ndërsa Kryetari Wilson detyroi Jugosllavinë që të pranonte kufijtë veriorë shqiptarë të Konferencës së Londrës. Ndërkaq, në fund të atij viti Shqipëria do të pranohej në Lidhjen e Kombeve, që përbënte një fitore të madhe për të. /dialogplus.ch/

Prane Fan Nolit te madh  në 50 vjetorin e vdekjes

18:01 Dossier

Nga Frank Sinatra tek Lucky Luciano: 10 spiunët e famshëm

10:26 Dossier

"Do bajnë sikur janë pendue, por...", fjalët e fundit të At Zef Pllumit

09:44 Dossier

Identiteti fetar dhe kombëtar i shqiptarëve ortodoksë së Rekës së Epërme

20:22 Dossier

Libri i Fred Abrahams: A e burgosën Fatos Nanon amerikanët?

18:42 Dossier

“Hetuesit përdhunues para '90 kanë fëmijë me të dënuarat"

09:21 Dossier

Nga ‘Mad Sam’ te ‘Iceman’: 6 njerëzit më vdekjeprurës në historinë e mafias

17:27 Dossier

Disa prej betejave qe kane mbrojtur Trieshin

19:16 Dossier

Nga Kallashnikov tek Thompson: 10 krijuesit më të mëdhenj të armëve të zjarrit

13:14 Dossier

FOTO e rrallë: Konica në piknik me shqiptarët e Amerikës

11:54 Dossier