Te fundit
“Mirënjohje e respekt për Kadarenë, e ka çuar shqipen në maja të pashkelura më parë”
3 Janar 2016, 10:49Kulturë
TEMA
Pas dhënies së “Urdhërit të Legjionit të Nderit” nga presidenti francez Hollande, Ismail Kadare është përgëzuar edhe nga kryeministri Edi Rama.
“Në hyrje të 2016-ës që përkon edhe me vitin e 80 vjetorit të shkrimtarit tonë botërisht të mirënjohur, Presidenti François Hollande e ngriti Ismail Kadarenë në gradën më sipërore të Urdhërit të Legjionit të Nderit, dekorata më e lartë e Francës! Urime nga zemra me mirënjohje e respekt, shkrimtarit që e ka çuar gjuhën shqipe në maja të pashkelura më parë dhe e ka bërë veprën e tij, të lexohet e të admirohet në plot gjuhë të botës”, shkruan Rama.
59 komente në ““Mirënjohje e respekt për Kadarenë, e ka çuar shqipen në maja të pashkelura më parë””
Lini një Përgjigje
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Arsyet pse e japin kete dekorate Francezet:.
3.La contribution au bien public
Les légionnaires œuvrent au bénéfice de la société et non dans leur intérêt exclusif. Les décorés, dans toute la diversité de leurs activités, contribuent au développement de la France, à son rayonnement, à sa défense.
Se per cka ka kontribuar Kadareja per Francen mbetet per spegim….
Perndryshe moto-ja e legionit eshte ‘Honneur et Patrie’ ”Nder e Atdhe’ .Virty qe i punojne fondamentalisht kadarese ‘tone’…
Kadareja jone nuk e ka as nderin,mbasi pershtyn sot ate qe ka perkrah gjithe jeten déri ne 90, e Atdhe’ nuk ka mbasi sot ka ndryshuar edhe Atdheun e tij!
‘Lili’, megjithese ke te drejen tende te shkruash opinione, une mendoj se je shume , shume e(i) vogel, paditur, driteshkurter, erresuar …… te tentosh te shikosh Lartesime e madheshtine e KOLOSIT te letrave shqipe. Franca eshte nje nga shtetet me demokracine dhe kulturen me te zhvilluar ne bote! Te mendosh sot se ku banon, ne Paris Londer berlin Rome a…. eshte primitivizem. Per te gjitha sa thashe , une mendoj se meriton nje dekorate nga Nishani !
Bekimi.
Vertet qe franca eshte nje vend demokratik ne Europen Perendimore,por mos harro qe eshte edhe vendi me antishqiptar i Europes Perendimore.
Kadareja eshte vleresuar per “sherbime ndaj Frances…” dhe Franca e qelbur historikisht kurre nuk ka qene ne anen e kombit tone ..ndoshta gjithmon ka qene ne anen e armiqeve tane kombetar Serbise e Greqise.
E kam shprehur edhe ne komente te tjera qe :Kadare eshte nje shkrimtar i mire por nje njeri i ulet..qe i ka sherbyer me devotshmeri regjimit te Enver Hoxhes…dhe sot shan e ofendon te gjithe ata qe e kritikojne a kundershtojne.
LAVDIA E TIJ (KADARESE) NUK KA NEVOJE PER ASGJE!
E JONA KA NEVOJE PER ATE!!!!!!
Lili’, megjithese ke te drejen tende te shkruash opinione, une mendoj se je shume , shume e(i) vogel, paditur, driteshkurter, erresuar …… te tentosh te shikosh Lartesime e madheshtine e KOLOSIT te letrave shqipe. Franca eshte nje nga shtetet me demokracine dhe kulturen me te zhvilluar ne bote! Te mendosh sot se ku banon, ne Paris Londer berlin Rome a…. eshte primitivizem. Per te gjitha sa thashe , une mendoj se meriton nje dekorate nga Nishani !
E KISHA FJALEN DEKORATE TE NISHANIT PER ‘Lili’ !
Lili’, megjithese ke te drejen tende te shkruash opinione, une mendoj se je shume , shume e(i) vogel, paditur, driteshkurter, erresuar …… te tentosh te shikosh Lartesime e madheshtine e KOLOSIT te letrave shqipe. Franca eshte nje nga shtetet me demokracine dhe kulturen me te zhvilluar ne bote! Te mendosh sot se ku banon, ne Paris Londer berlin Rome a…. eshte primitivizem. Per te gjitha sa thashe , une mendoj se meriton nje dekorate nga Nishani
Per cilin Kadare e keni fjalen?
Per ate te KOHES SE SOCIALIZMIT apo ate te SHKERDHATOKRACISE???
A mund te na thote dikush se cfare vlerash letrare,morale dhe atdhetare ka treguar Kadarea pas 90-tes,pervec se eshte ankuar se paska qene i perndjekur nga SIGURIMI NI SHTETIT???
Per mua ai neshte nje refugjat i zakonshem qe vlerat e tij jane vetem ajo letersi ku ka mburrur PPSH-ne dhe ENVER HOXHEN!
Kete ai e ka hedhur poshte vete,prandaj NUK I KA NGELUR ASGJE!!!
Kontributi i tij eshte vetem i ka lepire b… te gjitha sistemeve.Ketij M..i duhet ti hiqet edhe nacionaliteti shqiptare ne se e ka. Haram çdo gje qe i jepet ketij servili te lindur.
sa me fat jemi qe kemi nje njeri te tille qe krahas shemtirave te ndyra te droges,prostitucionit vjedhjeve e grabitjeve ne te gjitha vendet demokratike te globit ,atdheu yne ka edhe burra te tille si ismail kadare qe sherbejne si kundra peshe e te keqijave qe shtetas tane bejne ne rruget e evropes e botes
zoti prodhon njerez te tille qe na bejne krenare me jeten dhe vepren e tyre
ketu ne tema ka shume ftyra te ndyra qe komentojne me pasionin e te semurit cdo gje e lajm dhe heshtin aty ku kombi yne shkelqen
ketyre prostitutave dhe gejve qe komentojne ne tema u duhet bere bllok pasi eshte turp qe te kemi gjallesa te tilla aq me keq te quhen njerez dhe akoma edhe me keq te kene mer shqiptare
Ju lumte goja dhe mendja Zotni……..
nga Sherif Merdani
lili ti duhet te jesh ajo qe je dicka pa vlere,pakulture,pa atdhepa familje pa nder pa asgje per te cilen ja vlen te jesh
a mendon ndonjehere te vetme cafaremekatite merrni oxsigjen nga kjo atmosfere njeherazi e barazi me Ismaill kadarene
amendoni ndonjehere se per cfare merite ju duhet te jeni nje konsumatori i oksigjenitmbi toke
si duket zoti te jep jete per tu treguar te tjerve si nuk duhet te jene
Respekt dhe mirenjohje per ate qe tha ne 1997-en se “shqiptaret i kane zene xhindet” !?!?
Jo besa,nuk me duhen nderime dhe pordhe francezesh ,ne nje rast te tille.
Kryeministri gje po te ishte pak ma ‘kryeminister’ e jo mendjelehte kishte lexuar pak per kete dekorate te Napoleonit edhe kishte mesuar se commandeur nuk eshte garda ma e halte,mbasi Grand Croix eshte dekorata ma e nalte te ketij urdheri et pastaj vjen grand officier e te tjerat me rend…
Po mendjelehtesiae tij edhe idiosia-apo ma mire ignorança totale- e keshilltareve te tij, e bene me gabuar ne menyre trashanike,
Cka tregon se askkush nuk lrilexon e nuk kontrolon asgje n’ate ‘pseudo shtet’ e ne kete rast as gazetaret nuk e bejne minimumin sindikal ne kontrol te informacioneve qe japin si papagall!
Edhe ajo qe tash duhet te kujdesemi eshte te shohim ke do te respektoje tash ma shume Kadareja:urdhrin Franceze qe ka si nen te tij te vihet para cdo dekorate te huaj ,edhe kete ne cdo vend, apo dekoratat tjera…
Per ta fitu azilin ne Franc ne vitet 90ta gjujti gur dhe dru mbi popullin e vete,duke mos zgjedhur fjalor tjeter,tash do te jete edhe mej rrezikshem per popullin shqiptar,duke ditur qe ky gazetar i “Zerit te popullit”eshte karrierist i madhe.
Une, perkunder Kadarese,edhe pse jetoj tash mbi 50 vjet ne France nuk Kane ndryshuar shtetesine time si shqiptar …
Edhe sa per vlere e kulture,po ,une krenohen qe nuk kam kulturen tuaj e nuk nuk jam si ju prostitute intelektuale qe peshtyn ate qe e ka adhuruar déri dje…
Sa per kulture edhe pse paske 50 vjet ne France deri ketu ne Tirane te degjohet era e prasit.
A ka shembull qe shkrimtari numéro nje i nje kombi te ndryshoje shtetesine e tij,sidomos kur kjo nuk ishte e detyrueshme per asgje?
Po ,ka vetem nje:shembulli i shkrimtarit’ shqiptar’ déri dje kadare!
Muhamet selam, me siguri ti nuk ke lexuar asnje rrjesht nga Kadare, por te kan folur per te.
ismailja e ka mor ket dekurat ,
si prostituta ma e mire islame ne bordellon franc
Edhe sa per dijeni kjodekorate vjen nga propozimi i ministres se kultures Franceze,fleur Pellerin,qe u be ma e famshme me mosnjohen e saj per Nobelistin Franceze Modiano kur ky fitoj Nobelin ,se sa per kontributin e saj per kulturen,ku cdo dite masakron trashegimin qe ministrat paraardhese lagje n’a te ministrisic munden me lexuar vete neper shtypin Franceze n’internet !
Po nga duhet te vinte nga ministri i kultures shqiptare.
Gjarpri,
Mos u bene ma idiot:dhash vetem nje precision per deklaraten:sicila ministri ne France ka mundesi propozimi per kete urdher edhe préside ça :nuk eshte Présidenti Hollande ai qe ka ‘nominuar’ kadarene ,as ministria e jashtme,po ministria e kultures me fleur Pellerin,per te cilen te keshilloj me lexuar Cfare mendojne spécialiste Franceze per’ prurjet’ e saj ne kulturen Franceze- déri sa edhe jack lang i çilin eshte mik me gjithkend po idhenohet e po thot mjaft me-vetem bene nje google search fleur Pellerin e culture!.
Ti je e bindur qe nje minister kulture eshte ne gjendje te masakroje trashegimine kulturore francese……….nuk po te ofendoj se nuk e kam ne edukate.
Lexo pak ,do te kuptojsh se cka mendojne intelektualet per ministren e tyre !
Ndoshta bile kjo per kete arsye ka deshte me ‘ndrit’ vetin me Kadarene,po prape ka ba gabim!
Edhe franca si duket e ka ba tash zanat me nderuar Alzheimerat tone:dje me Ali podrimen,sot me kadarene!
http://www.regards.fr/web/article/fleur-pellerin-acheve-le-ministerehttp://www.
lefigaro.fr/politique/le-scan/couacs/2015/09/09/25005-20150909ARTFIG00193-la-ministre-fleur-pellerin-semble-decouvrir-son-bureau-devant-les-cameras.php
https://www.google.fr/search?q=fleur+pellerin+massacre+la+culture&oq=fleur+pellerin+massacre+la+culture&aqs=chrome..69i57.13298j0j4&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8
Qani hallin e kalorsit qe eshte mbi kale, por i varen kembet. Nuk kane qejfe nje pjese e shqiptareve te pjerdhur qe i krishteri GJERGJ KASTRIOTI – SKENDERBEU eshte i famshem, sepse ka tradhetuar BABA SULLTANIN nje injorant dhe TURQIT ne Shqiperi nuk ishin si pushtues, por ishin per pushime 500-te vjet. Ne nje kohe qe u muar si ky dhe dy vllezerit e tij PENG dhe u vrane dhe u helmuan nga mender Sulltani. Eshte kjo qe per 25-se vjet I Madhi SKENDERBE fitoj me luftrat e tij kundra superfuqise se kohes Perandorise Osmane-Turke te prapambnetur dhe arkaike, ku njeri nga Sulltanet vdiq nga marazi dhe stresi se nuk fitoj njecke here ndaj SKENDERBEUT grandioz.
Nuk kemi qejf te krishteren, fame madhen shqiptare, me cmim Nobel “NENE TEREZEN=MOTHER TEREZA” sepse nuk ka bere asgje ne Shqiperi, megjithese ka deklaruar se jam shqiptare, por me mire ta nderojne dhe ta lavderoj INDIA, ne nje kohe qe nga viti 1967 besimi fetar ishte i ndaluar dhe ishim i vetmi vend ne bote ateist dhe FEJA ishte OPIUM per POPULLIN.
Kurse tani jemi lakmiqar edhe ndaj ISMAIL KADARESE, sepse me forcat e tij ka care ne jetese, ne mireqenie dhe ne fame.
Menjefjale nuk duam kush shqiptar behet i famshem ne menyre te vacante nga politika e shkerdhyer shqiptare. Lavderimet nga politika shqiptare duke perfshire qofte EDI RAMEN dhe keshtu me rradhe LULEZIM BASHE, ILIR METEN, FATOS NANON dhe SALI BERISHEN nuk ja shtojne vlerat ISMAIL KADARES sepse keto jane “figura” te dalura boje.
O debil lexo naj liber te historise dhe leri vizitat ne kishat e kar vyshkurvese jav kan shkerdhy qdo qelize te menduarit normal,hiqu more miteve e rren se ende je ne shek VI te.
Zonja Lili.nuk te bene patriot nje cope leter qe
quhet pasaport.natyrisht respekt qe pas 50 viteve
ne France keni pasaport shqiptare.por patriot na
bejne veprat e dobishme ndaj Atdheut.nqs na jepet mundesia.sa per gjigandin KADARE duhet te gjithe te gezohemi sepse u degjua nje shqiptar per mire mesefundi..
Kreator’kam nje cope leter ku shkruhet Se shqinja ne jep ander e me fale emnin Shqiptar
Rueje mire ka fakt rrin kombtar edhekryenaltesin shqiptare..
Ndero flamrurin e Atdheun tend kush nuk e nderon shenjin e kombsis shnderon behen e vêt
Ka nje nen per cdo shqiptar asht vllau yt ‘nderoje kurdohere edhe ndihmoje kur te kete nevoje te çilin e kam applikuar edhe per kete Zoti sa ishte shqiptar!
Urojme Kadarene per cmimin e larte qe e ka marre.
I pari shqiptar qe e ka marre kete dekorate ka qene Esat Toptani,figura me e urryer e popullit shqiptar.Esati ishte aleati me besnik i serbise,frances tej,tradhetari dhe hajduti me i madh qe ka njohur shqiperia.Franca e jep kete dekorate sipas interesave politike qe ajo ka,biles kur Avni Rustemi e vrau kete plehre ne Paris,cuditerisht me te vertete shume e dyshimte eshte lirimi i Avni Rustemit nga burgu,mgjse u shpall fajtor.Pra Franca eshte si tja doje interesi .
Por kjo gje nuk ja ul vleren Kadarese ,simboli yne .
Lexues;
Me vjen keq per keqiformim qe paske,se pari Avni rrystemi ishte kalues i rastsishem,dhe perpos marrjes ne pytje,avniu per sen tjeter nuk eshte pergjegj,po te ishte Avniu vrases a menojsh ti qe Franqezt do ta lejshi te lire,JO BRE DJAL Esat Toptani eshte vrare nga sherbimet e intelexhences serbe dhe franqeze,dihet mire ku eshte varrosur dhe kush e ka varrosur,dosje me te vjetra dhe me te reja jan ne gjykate,vetem mungon proqesi i shiqimit te vendit ngjarjes dhe autopsija e Esatit,me shpalljen e Avniut vrase shumica shqiptare e shfajson serbin dhe francen nga vrasja.
Si nuk reshtët duke heshur baltë mbi shqiptarët e shquar more dashakeq të Shqipërisë.
Ismail KADARE i bënë NDER KOMBIT SHQIPTAR dhe SHQIPERISE. Këtë figurë madhështore të Kombit nuk e përbaltin dot pinjollët e atyre e tradhë tarëve që kanë shitur Shqipërinë dhe interesat e saj.
Is Kadary osht nji bixhozxhi fjalesh.
Lu bixhoz me fjalet.
Dhe ka talent bixhozxhiu,sepse e zotron lojen dhe e lu bixhozin me fjal t mdhaja..
Bixhozxhinjt mund te fitojn pare, por ngelen ne nje rang me kllounet e cirkut,prestigjatoret, kurvat e hollivudit,apo mashtruesve te lagjeve periferike, qe jan ne mod kur s ka gje tjeter te rendsishme, por harroen shpejt per tu kujtu heraheres nga mediokra kafenesh tevarfra…
Isa esht nji amalgam,nji perzierje e nji provincjali, me nji nxenes te zellshem fshati qe ben kilometra ne kemb cdo dit me shku e ardh nga shkolla ne nji marrshim te vetmuar jashtkohe,plus duket si nji kodosh qyteti dytsorpa bole dhe muskuj qe deshprohet per kte “fatkeqsi natyrore”; plus kemi nji gangster fallco si tiger prej letre, qe hiqet rrebel por ne rastin me t par kur i bje bytha n uj shkon dhe qahet te policija e te sigurimi per perkrahje dhe mbrojtje e ndihm,plus,hiqet si pidhar por qe i qihet gruja e vet,..thjesht nji pordh me dantell arixhinjsh qe enden neper bot duke thur dhe shit kanistra, thurr fjal e shit romane…
Dhe cdogje mund te jet Isa, por vetem shok, shok PRA s esht n gjendje t jet.
Dhe njeriu pa shok esht si nji robot.
Perfekt n funksjonim por metal I ftoft dhe plastic e huaj per gjakun zemren dhe shpirtin njerzor…
Po e pat marre Esat Toptani,hallall,e meriton!
BRAVO EDI RAMA
NUK LE RAST PA MARRE NGA “MERITA” E TE TJEREVE POR DHE KETE E BENI SHUME KEQ
KETE DEKORATE E KA MARRE DHE ESAT PASHE TOPTANI I MIKUT TUAJ PERVERSIT BLENDI FEJZIU.
MOS ME KEQKUPTONI:
KAM QENE DHE JAM ADHURUES I VEPRAVE TE KADARESE PARA 1990 DHE PO AQ URREJ GJITHE VEPRIMTARINE E TIJ PAS 1992
NUK I TAKON KADARESE QE NGA NJE SUMLEPIRES TURBO I ENVERIT DHE STALINIT ESHTE BERE KANIBAL ME KOCKAT E TYRE ME SHUME SE TE PERNDJEKURIT POLITIK:
NQS DONI TA DINI SE KADAREJA KA QENE 100 HERE ME I RREZIKSHEM SE ENVERI NDIQNI CA SEKUENCA ME POSHTE:
REALIZIMI SOCIALIST-ARTI I MADH I REVOLUCIONIT (SEKUENCA)
Ismail KADARE
Zeri i Popullit, 13 janar 1974
E njëjta ndodh sot me superfuqitë e kohës sonë. Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Sovjetik. Letërsitë dhe artet e këtyre vendeve prej kohësh janë përpara një alternative; ose të deformohen plotësisht sipas interesave antipopullore të këtyre regjimeve, ose të zhduken. Pra profecitë për vdekjen e tyre në fund të fundit, nuk janë tjetër vecse kërcënime të tërthorta që u bëhen letërsisë dhe artit në qoftëse ato nuk konformohen plotësisht me qëllimet hegjemoniste agresive të këtyre superfuqive.
Për sa u përket popujve që luftojnë për liri dhe pavarësi, historia ka treguar dhe vazhdon të tregojë se tek letërsia dhe artet ata kanë gjetur gjithmonë një mbështetje të sigurtë në luftën dhe në aspiratat e tyre. Historia e vendit tonë e rikonfirmon me forcë të vecantë këtë. Shoku Enver ka thënë se populli ynë nuk e ka ndarë kurrë dyfekun me gjalmë, nga libri, shpatën nga pena, trimërinë nga dituria…
Karakter konservator thotë shoku Enver, – kanë jo vetëm ideologjitë e vjetra që vinë nga thellësitë e shekujve, por edhe ideologjia e kultura e sotme e degjeneruar borgjeze e revizioniste, i gjithë liberalizmi e modernizmi i tyre. Duke zbatuar tezën e shokut Enver në terrenin e letërsisë dhe të arteve, nuk është vështirë të dallojmë në kohën tonë aleancën e shenjtë të konservatorizmit më të tërbuar me modernizmin më të shthurur. Le të kujtojmë disa fakte nga historia e letërsisë sonë. Cili ka qënë konservatori më i madh i letrave shqipe dhe jo vetëm i letrave, por i gjithë kulturës sonë? Përgjigja është e qartë për të gjithë: ky konservator ka qënë
Gjergj Fishta.
Fanatik i tërbuar, idealizues i çdo gjëje patriarkale, apologjet i fesë, i institucioneve mesjetare, hymnizues i primitivizmit, armik i egër i çdo përparimi ky është portreti i këtij letrari prift. Mirëpo, nga ana tjetër po të bëjmë pyetje se cili ka qënë liberali më i madh i letërsisë sonë, përgjigja është po ajo: përsëri Gjergj Fishta. Filoitalian i papërmbajtshëm, agjent i Vatikanit, emisar i pushtimit fashist, partizan i çkombëtarizimit dhe i romanizimit të kulturës sonë. Pra, nga një anë kryekonservator fanatik, nga ana tjetër kryeliberal. Shovinist i tërbuar dhe njëkohësisht kozmopolit i tërbuar. Kur ishte fjala për idetë e reja shoqërore, përparimin, për revolucionin, ai ishte konservatori më fanatik. Kur ishte fjala për fatet e atdheut, për lirinë, për kufijtë ai ishte liberali më i madh.
Të njëjtin shembull na e jep figura e letrarit fashist
Ernest Koliqi.
Konservatorizmi i tij ekstrem nuk e pengoi të shfrytëzonte në veprën e tij reaksionare, një teori aq të shtrenjtë për modernizmin e sotëm, frojdizmin. Kështu në tregimet e tij, ai herë na paraqitet si një namuslli turkoshak, herë si një gagarelë evropjan.
Dhe në përgjithsi është vështirë të gjendet një teori tjetër që tu ketë shërbyer me aq zell si konservatorizmit ashtu edhe liberalizmit, sa frojdizmi. Esenca e tij konservatore thirrje për kthim drejt barbarisë, nuk e pengon aspak, përkundrazi i ndjell akoma më shumë drejt tij dekadentët e të gjitha ngjyrave.
Kjo aleancë e shenjtë midis konservatorizmit dhe liberalizmit është plotësisht e shpjegueshme po ta shikojmë problemin nga pikpamja marksiste. Në fund të fundit qëllimi i të dy palëve, konservatore dhe liberale është një; kthimi në botën e përmbysur, rifitimi i parajsës së humbur.
Ndërsa sulen me tërbim për të shkallmuar spirancën që e lidh njeriun dhe artin e tij me shoqërinë dhe komunitetin njerzor, dekadentët nuk harrojnë për asnjë cast të sulmojnë spirancën tjetër, atë që e mban njeriun dhe artin e tij të lidhur me popullin e vet, me kombin dhe karakterin kombëtar. Ata godasin me tërbim këto dy spiranca, sepse e dinë që me shkallmimin e tyre vlerat shpirtërore do të mbeten në mëshirën e errësirës dhe dallgëve të tërbuara të reaksionit botëror.
Nuk është e rastit që pseudoshkrimtari dhe armiku i partisë
Fadil Paçrami
i linte të mbushura pseudodramat e tij me hije dhe jo me njerëz. Nuk është e rastit që ai bashkë me
Todi Lubonjën
ishin kundërshtarë të tërbuar të karakterit kombëtar në artet tona. Në poezi, F. Paçrami urrente figurën e baballarëve, në skulpturë figurën e nënës, në prozë përbuzte plakat shamizeza. Ai tmerrohej nga figura e Skëndërbeut me keq se një pasha turk. Pra, ai nuk duronte dot asgjë që kishte lidhje me themelet e popullit dhe të kombit. Nga kjo pikpamje ai të kujtonte ata pseudodijetarë të Ishullit të Laputëve, për të cilët Suifti tregon se kërkonin të shpiknin një metodë për të filluar ndërtimin e shtëpive nga catia. Djathtizmi i T. Lubonjës e F. Paçramit, kozmopolitizmi, urrejtja për folklorin dhe antishqiptarizmi i tyre, treguan dhe një herë se lufta e klasave në terrenin e letërsisë dhe të arteve është e gjallë dhe do të jetë e tillë për një kohë shumë të gjatë.
KADAREJA, GABI I MENDIMIT SHQIPTAR – Dr. Hysamedin FERAJ
Kjo është vetëm një parafjalë, një fillim i butë për mbrapshtitë e shumta të Ismail Kadaresë në fushën e mendimit shqiptar, posaçërisht e mendimit politik. Kadare ka një ngjashmëri me atë që quhet tregu “gabi” në Shqipëri nga që ushtrohet më së shumti nga gabeltë, ose së paku kështu perceptohet. Fjala është për tregun që merr në Perëndim mallra të përdorura, të vjetëruara ose që thjesht nuk përdoren më nga të zotët e tyre, ndodh edhe “firmato”, dhe i shet me çmime mjaft të lira, nganjëherë me kile.
Racionaliteti i këtij tregu është se këto lloj mallrash blihen më lirë. Edhe Kadare ka shkuar në Perëndim ku merr ide e mendime të përdorura dikur, të vjetruara tani dhe jua shet shqiptarëve. Problemi është vetëm se i mungon racionaliteti i tregut të gabit: tregtarët e gabit i tregtojnë ato mallra sepse janë më të lira, ndërsa idetë, si të vjetra si të reja kushtojnë njëlloj, në kuptimin se si një libër i shekujve të kaluar, si i sotëm kushton gati njëlloj. Shitoret ku blen Kadare duket se kanë katër karakteristika:
a) reaksioni europian;
b) orientalizmi;
c) serbofilia;
d) antishqiptarizmi.
Magazinat europiane që ruajnë mallra (ide) me këto karateristika duket se janë rrethet në Francë në të cilat jeton dhe frymëzohet Ismail Kadare. Një e përbashkët e gjithë këtyre rretheve është vjetërsia. Kadare qëmton nëpër Europë gjithë idetë e vjetëruara dhe i sjellë t’ua shes shqiptarëve:
Monocentrizmi
Një mënyrë e vjetëruar mendimi europian është monocentrizmi, përfytyrimi i një qendre rreth të cilës organizohet dhe rrotullohet gjithçka: në qendër dielli dhe rreth tij planetet; në qendër atomi dhe rreth tij grimcat e tjera; në qendër të atomit bërthama dhe rreth saj thërrmijat; në qendër e vërteta e vetme dhe rreth saj organizohet dija; në qendër Papa dhe rreth tij kishat e shtetet; në qendër mbreti (diell) dhe rreth tij të tjerët; në qendër shteti dhe rreth tij politika; ne qendër Partia dhe rreth saj gjithë jeta e vendit; në qendër Sekretari i Parë dhe rreth tij Byroja Politike; në qendër… Ismail Kadare dhe rreth tij të tjerët! Në qoftë se gjërat nuk rrotullohen rreth qendrës, rreth forcës gravitacionale të qendrës diçka nuk është në rregull, situata është në kundërshtim me ligjet e natyrës, nga universi me qendër diellin (heliocentrizmit) deri tek mikrothërmijat me qendër atomin (atomistika)! Mendimi centrik dhe monocentrik është diskredituar, vjetëruar, dekonstruktuar me kohë ne Europë si mendim, dhe si praktikë politike totalitare e totalizante: dielli është një nga qendrat në univers (astronomia e sotme); atomi nuk organizon rrotullimin e grimcave rreth tij mbasi lëvizja e tyre është kaotike (teoritë e kaosit); nuk ka një të vërtetë por ka shumë të vërteta (veçanërisht Derrida dhe të tjerët); nuk ka një qendër fetare papale por shumë të tilla njëkohësisht (Huntington dhe të tjerët); nuk ka një qytetërim qendror por ka qyetërime të njëkohëshme, të shumëkohëshme, të përkohëshme… Teknologjinë mendore të centrizmit në Europë e ka zëvendësuar dhe po e zëvendëson teknologjia e decentrizmit, ekscentrimit, policentrimit, të përkohshme, kalimtare… Kadare e gjen këtë mall të vjetëruar europian, centrizmin e fillimit të modernes që është përdorë dy-tre shekuj nga europianët, dhe tani që është braktisë ose po braktiset me shpejtësi prej tyre e merr dhe e sjell në Shqipëri t’ua shesë shqiptarëve… shtrenjt! Mbledhës i vjetërsirave!
Eurocentrizmi
Mendimi centrik është shfaqur si eurocentrizëm: në qendër Europa dhe rreth saj Bota. “Lindje” dhe “Perëndim” përcaktohen nga qendra e Europës. Edhe vetë Europa, duke u nisë nga qendra e vet, ndahet në Europë Perëndimore dhe Europë Lindore. Edhe SHBA ndonëse Japoninë e kanë afër në Perëndim i thonë Lindje e Largët. Kjo terminologji është vendosë nga bashkëudhëtimi i eksploratorëve europian me pushtetin e fushave të tjera, dhe kur mendohej se bota është e sheshtë. Eurocentrizmi i përkthyer si “Perëndim” është bërë masë normative-vlerësuese e qytetërimeve të tjera: qytetërimi europian perëndimor është i përparuar, i mirë, i pjekur, modern…; qytetërimet e tjera janë të prapambetura, jo të mira, të papjekura. Qytetërimet, kulturat dhe popujt e tjerë duhet ti afrohen qendrës, të zhvillohen e përparohen (“developmentalizmi”), të bëhen të mirë (“orientalizmi”), të piqen (“kolonializmi”), të modernizohen (“modernizationism”). Çka nuk është Perëndimore nuk ka vlerë. Vlerë ka çka është Perëndimore. “Perëndimi” bëhet vlera qendrore me të cilën maten të tjerët. Tërë ky arsenal idesh dhe literature kolonialiste, developmentaliste (zhvilluese), sidomos orientaliste dhe modernizuese në Europën e sotme është sfiduar, modifikuar, shfuqizuar, vjetëruar. Kadare në idetë e tij politike i merr pikërisht aspektet e vjetruara të tyre, idetë e nxjerra jashtë përdorimit, sidomos të orientalizmit dhe i sjellë në Shqipëri për t’i shitë në tregun e ideve. Mendimin orientalist të Kadaresë e ka argumentuar në mënyrë metodike e sistematike me qartësi të jashtëzkonshme Enis Sulstarova në librin e tij shumë të rëndësishëm për ligjërimin shqiptar “Arratisje nga Lindja” (DUDAJ 2006).
Logocentrizmi
Vetë Perëndimi kishte një masë tjetër për të matë edhe veten: arësyen logjike. Kështu modernja perëndimore është logocentrike. Edhe vetë vlerat morale si e mira dhe e keqja, normat morale të së mirës e të së keqes, përbërësit kulturor, traditat, historia etj., e vet dhe e të tjerëve, siç thoshte Engelsi, do të dilnin para gjyqit të arësyes dhe ose të justifikonin veten ose të hiqnin dorë nga ekzistenca e vet. Në modernen europiane arësyeja ka qenë bërë kriter dhe vlerë qendrore me të cilën mateshin gjithë vlerat e tjera: liria, barazia, dinjiteti, përparimi, qytetërimet etj., etj. Kështu p.sh. njerëzit kanë dinjitet të posaçëm sepse janë qenie me arësye; të drejtat e lirisë i kanë vetëm njerëzit që kanë arritë një pjekuri të arësyes dhe në përputhje me shkallën e zhvillimit të arësyes. Prej këtej dilte kufizimi i lirisë (politike) tek fëmijët deri sa të arrinin moshën e pjekurisë, kufizimi i lirisë së të sëmurëve psiqik, anormalëve etj. Arsyeja logjike i tregon njeriut rrugën a kalimit nga barbaria në qytetërim, nga “gjendja natyrore” në civilizim, jep të drejtën e pushtetit dhe sundimit. Ashtu si individi që nuk e ka të zhvilluar plotësisht arësyen nuk meriton të gjitha të drejtat e lirisë, ashtu si individit i takon liria në përputhje me zhvillimin e arësyes ashtu edhe popujve dhe qytetërimeve u takon aq liri sa e kanë të zhvilluar pjekurinë e arësyes. Shkenca zevendëson kishën, shkenca beson në një të vërtetë dhe gjithçka tjetër është e rrejshme; ka një sistem vlerash të drejta, një qytetërim të drejtë etj., të cilat na i tregon shkenca sepse mund t’i provojë shkencërisht. Shkenca na dëshmon se shoqëria, kultura, qytetërimi, arti, feja etj., europerëndimore janë të vërtetat, normalet, të arësyeshmet, të saktat etj., ndërsa shoqëritë, kulturat, qytetërimet, artet, fetë e tjera nuk janë në rregull sepse janë shpirtërore-emocionale e jo të arësyeshme. Këtij logocentrizmi Niçe i hyri ta thërrmojë me çekiç në fillim të shek XX, ndërsa Derrida dhe të tjerë e çmontuan (dekonstruuan) nga mendimi perëndimor në përfundim të shekullit dhe e provuan si paragjykim për të legjitimuar sundimin e Perëndimit mbi pjesën tjetër të botës e cila nuk meriton lirinë sespe nuk është me arësye të zhvilluar sa duhet. Tirania e arësyes u provua sidomos në regjimet totalitare socialiste ku gjithçka do të zhvillohej e planifikuar nga komisione planifikimi me njerëzit më specialistë të fushave përkatëse shkencore si ekonomia deri tek veshja dhe ushqimi i përditshëm i individit. Këto paragjykime të vjetëruara për qytetërimet, kulturat dhe popujt e racat Kadare i gjurmon ku kanë mbetë nëpër Europë dhe i merr t’i sjellë si mall Europe për t’ua shit shqiptarëve si “gabi” rrobat “firmato”.
Katolikocentrizmi
Në mesjetë qendra e Europës Perëndimore në masë të madhe ishte kisha katolike. Qendra u shpërbë ngadalë e dhunshëm në shumë qendra: kisha anglikane, protestane, lutherane, kalviniste etj. Në fund kisha e humbi qendërsinë dhe vendin e saj në qendër e zunë arsyeja, politika dhe shkenca. Ideja se feja dhe kisha duhet të jenë qendra u shua nga modernja europiane. Aq më shumë u braktis ideja se qendra do të duhej të ishte feja dhe kisha katolike. Ideja e qendërsisë së fesë dhe kishës katolike i takon periudhës paramoderne mesjetare dhe as fillimit të modernes europiane. Ideja se qendra e qytetërimit dhe jetës perëndimore duhet me qenë kisha katolike u mbrojtë një kohë nga mendimi që quhet reaksionar europian si de Maistre, Donoso-Cortés apo Papa Piu IX, por pa sukes. Për modernen europiane mesjeta dhe qendërsia e saj kishin vdekur. Kadare shkon, e merr këtë ide të vjetëruar paramoderne, mesjetare, reaksionare europiane dhe dëshiron t’ua shesë shqiptarëve si mallin e fundit europian: Europa është mesjetë, është fanatike katolike, prandaj që të dukeni europian kthehuni të gjithë në katolik. Kadare nuk ndalon në idetë dhe mendimin modern europian, qoftë edhe tek modernja e herëshme, e vjetruar tanimë, por shkon tek ide e mendime europiane që vetë Europa i konsideron të vdekura, i mbledh këto ide dhe i sjell për shitje në Shqipëri. Gjeneral i mendimit të vdekur! Në përgjithësi mendimi bashkëkohor europian po shkon drejt decentrimit dhe prandaj drejt braktisjes së të gjitha centrizmave të modernes. Por Kadare nuk mundet t’i kapë produktet kaq të çmuara europiane. Ai mbetet një mendimtar i vjetruar, i prapambetur centrist, dhe nga centrizmi katolikocentrik.
Dihotomia
Strukturë qendrore e tekstit të modernes europiane ka qenë dihotomia: struktura e mendimit me kategori polare, binare, dyshe të kundërta si mirë/keq, e vërtetë/ e gabuar, hyjnore/profane, ditë/natë, dritë/errësirë, mashkull/femër etj. Këtë strukturë mendore të modernes e ka nxjerrë në dukje dhe dekonstruktuar veçanërisht Derrida, ndërsa konstatimin dhe rrjedhojat e saj në mendimin shqiptar i ka analizuar filozofi Artan Fuga veçanërisht në librin “Shtegtim drejt guvës së gjarpërit”. Një strukturë e posaçme dihotomike mendimi ka qenë edhe ndarja e qytetërimeve të globit tokësor në dy kategori: “The West and The Rest”, Perëndimi dhe Kusuri. Në kusurin përfshiheshin qytetërimet aziatike, afrikane, ameriko-latine etj. Në njërën anë vihej qytetërimi perëndimor dhe në anën tjetër gjithë të tjerët që merreshin si një, si tjetri i ndryshëm. Qytetërimi perëndimor mendohej si i përparuari, tjetri si i prapapmbeturi. Shumë procese, por veçanërisht proceset globalizuese e kanë shthurur këtë përfytyrim dihotomik. Europa e sotme e kupton qytetërimin europian si një nga qytetërimet e botës. Përfytyrimi dihotomik për qytetërimin e mirë perëndimor dhe jo të mirë tjetër i ka lënë vendin përfytyrimit të shumësisë së kuptimit të vetë “të mirës” dhe “të keqes”; definimit të “të mirës” dhe “të keqes” nga qytetërimet; mungesës së një pike vështrimi të paanshme për vlerësimin objektiv të tyre duke qenë vetë jashtë çdo qytetërimi etj. Sigurisht europianët perëndimor e konsiderojnë qytetërimin e vet më të mirin. Por kjo është njëlloj edhe për anëtarët e qytetërimeve të tjera që i shohin qytetërimet e veta si më të mirat. Në shumë qytetërime të tjera vlerësohen arritjet e qytetërimit europian perëndimor. Në qytetërimin perëndimor vlerësohen shumë arritje të qytetërimeve të tjera. Shpresohet, pa ndonjë bazë (Rorty), se qytetërimet në kontakt me njëri-tjetrin do të marrin prej njëri-tjetrit elementet që shihen si të mira. Mendimi i Kadaresë është dihotomik. Kadare përpiqet ta marrë, ta ruajë e ta sjellë në Shqipëri mendimin e vjetëruar dihotomik europian “The West and The Rest”. Kjo përpjekje shfaqet veçanërisht në orientalizmin e tij.
Orientalizmi
Një shfaqje me shumë rëndësi e mendimit eurocentrik dihotomik ka qenë ndarja në Perëndim dhe Lindje, Oksident dhe Orient. Në këtë përfytyrim Oksidenti ishte “racional, i virtytshëm, i pjekur, normal”, ndërsa Orienti është “iracional, deviant, i pazhvilluar, inferior”. Shthurja e këtij mendimi në Europën Prëndimore ka filluar herët, është përshpejtuar mbas Luftës së Dytë Botërore dhe është dekonstruktuar rëndshëm nga vitet 1970 e këtej. Një moment i rëndësishëm ka qenë studimi i Edward Said “Orientalism” (1978), i cili nxiti një numër të madh punimësh të frymëzuara drejtpërdrejtë prej tij. Nga ky këndvështrim u dekonstruktua mendimi europian për qytetërimet afrikane. Shumë studime si “Zbulimi i Afrikës”, “Ideja e Afrikës” etj., hulumtuan përfytyrimet e Perëndimit për Afrikën duke analizuar fuqinë e antropologjistëve, misionarëve dhe ideologëve, përfytyrimet për subkontinentin, për qytetërimet afrikane etj; Në këtë vijë u realizuan shumë studime si “Përfytyrimi i Indisë”, përfytyrimet për Azinë në përgjithësi etj. Me strukturat mendore dihotomike të tipit “The West and the Rest” dhe strukturat e orientalistikës, Kadare përpiqet të argumentojë si të vlefshme tek shqiptarët vetëm “The West – Perëndimoren” dhe të fshijë të tërin “The Rest – Kusurin”, veçanërisht “orientalen”. Me lehtësi Kadare fshinë nga trashëgimia dhe prania e tashme tek shqiptarët trashëgiminë bizantine dhe osmane, të dyja lindore (orientale) dhe nxjerr në dukje vetëm “oksidentalen”. Me lehtësinë që i krijojnë strukturat e vjetëruara mendore Kadare fshinë dy të tretat e përbërësve kulturor shqiptar, elmentet bizantin-ortodoks dhe osman-islamik, e, po të shtohen edhe elementet pagane mjaft të pranishme, madje edhe në besimet fetare, del se Kadare fshinë me lehtësi tri të katërtat e elementëve identitar të kulturës shqiptar. Në qoftë se pranon se ka diçka orientale tek shqiptaret, në stilin e mendimit orientalist, atë e pranon vetëm si fatkeqësi, sepse sipas këtij mendimi të vjetëruar në Europë orientalja është e keqe, iracionale, e papjekur etj. Sot në Europën Perëndimore gjithë programi i orientalistikës dhe përfytyrimet e prodhuara prej saj për popujt, qytetërimet, kulturat, filozofitë konsiderohen të vjetëruara dhe të papërdorshme. Ndërsa mendimi i Kadaresë është orientalist. Ismail Kadare ka shkuar në Europë, i ka marrë këto ide të vjetëruara dhe të papërdorshme dhe i sjellë në Shqipëri për t’ua shitur shqiptarëve si “gabi” rrobat e vjetra.
Dija-pushtet
Orientalistika ka qenë displinë akademike perëndimore dhe përfytyrimet e prodhuara prej saj kishin autoritetin e shkencës. Kjo dije thoshte se Orienti është iracional, i papjekur, i pazhvilluar. Dijet për orientin paraqiteshin si dije shkencore, pra me autoritetin e të vërtetës. Mishel Fuko ka argumentuar se çdo dije është njëkohësisht pushtet, se nuk ka ndarje midis shkencës e politikës, artit, mitit, fesë etj. Analiza e dijeve të prodhuara nga orientalistika tregoi se ato ishin dije që synonin pushtetin e Perëndimit mbi Lindjen dhe qytetërimet e tjera (si afrikane, indigjene amerikanolatine etj.). Idetë e orientalistikës bashkoheshin me idetë e modernes së hershme për lirinë. Mendimi liberal, duke përfshirë mbrojtësin me të shkëlqyer të lirisë, Xh. St. Mill, kishte argumentuar se liria u takon vetëm individëve të arsyeshëm, të pjekur, të zhvilluar dhe, ashtu si individëve, vetëm popujve të arsyeshëm, të pjekur, të qytetëruar. Fëmijët dhe popujt e papjekur duhen marrë nën kujdesin e të pjekurve, nën paternalizmin e popujve të qytetëruar. Në qoftë se, siç provonte shkenca orientaliste popujt joperëndimorë ishin të papjekur, atëherë atyre nuk u takonte liria. Kështu kolonizimi i Orientit nga Oksidenti është i legjitimuar, jo vetëm i drejtë, por edhe në të mirë të Orientit. Orienti kishte krijuar, si kundërpërgjigje, stereotipet dhe përfytyrimet e veta (të pabazuara) për “Oksidentin” si materialist, i pashpirtë, imoral etj. Tanimë mendimi orientalist, përfytyrimet e krijuara prej tij për popujt e tjerë të Afrikës, Azisë etj., në emër të shkencës janë provuar si dije për pushtetin e Perëndimit mbi Lindjen, e kolonializimit. I dekonstruktuar si thjeshtë dije-pushtet, si ideologji kolonalizimi, në mendimin e sotëm europian “orientalizmi” është dije e vjetëruar e shekujve të fillimit të modernes europiane. Në mendimin liberal ideja e Millit për lirinë e popujve është vjetëruar nga zhvillimet e mëvonshme të këtij koncepti nga filozofët liberal europian. Ndërsa Kadare e bën këtë tog të ideve dhe përfytyrimeve orientaliste, të vjetëruara e të nxjerra jashtë përdorimit në Perëndim, burimin kryesor të furnizimit të mendjes së vet dhe vjen t’i shesë tek shqiptarët këto ide si “gabi” mallrat e vjetra.
Homogjeniteti
Një karakteristikë e mendimit të modernes së hershme europiane ka qenë mendimi me kategori homogjene. Mendimi dihotomik homogjenizonte njëkohësisht dallimet e shumëta në kategori polare. Në rastin e orintalizmit i fshinte të gjitha dallimet ndërmjet qyetërimeve dhe besimeve si indian dhe hinduist, konfucian e budist, islamike arabe etj., dhe i përmblidhte në një kategori “Orienti” përballë kategorisë tjetër homogjene “Oksidenti”. Dekonstruimi i sistemeve homgjene të kuptimit nga postmodernja gati e ka nxjerrë jashtë përdorimit në Perëndim. Vendin e tij e ka zënë secilën herë e më shumë ideja e heterogjenitetit, larmisë, të veçantës, ndryshimit dhe respektimi i të ndryshmes. Me mendimin e vet homogjenizues Kadare fshinë larminë e Europës së sotme, madje ndryshimin e Europës së sotme me Europën e kaluar mesjetare katolike, e homogjenizon në një term “europiane – perëndimore” si të ishte një e vetme pa ndryshme, pa larmi. Mbasi homogjenzon edhe gjithë Lindjen duke përfshi në një term “orient” njëlloj qytetërimin kinez, bizantin e osman dhe qytetërimet e kulturat e sotme të rajoneve të tëra të botës, krijon strukturën polare të “së mirës” dhe të “së keqes”. Me këtë strukturë mendore homogjenizuese Kadare e ndan kulturën shqiptare në “oksidentale” e “orientale” dhe kërkon homogjenizimin e saj duke zhdukë “orientalen”, “të keqen”. Gjithë veprimtarinë e tij e ka përqëndruar në homogjenzimin e kulturës shqiptare në dy drejtime: homogjene si “qytetërim Perëndimor” dhe homogjene si “fetarisht katolik”. Edhe vetë këto dy nocione i homogjenizon në një duke barazuar “europian”, “qytetërim perëndimor” me “= katolicizëm”. Për këtë strukturë mendore homogjenizuese të tij larmia e elementëve përbërës të kulturës dhe larmia fetare e shqiptarëve përjetohen vetëm si pengesa, si diçka e keqe që duhet hequr. Mendimi homogjen dhe homogjenizues është dekonstruktuar dhe vjetëruar në Europën Perëndimore. Prandaj Kadareja, si qëmtues mallrash të vjetëruara, shkon, e merr dhe e sjell ta shesë në Shqipëri.
Si përmbyllje
Si përmbyllje mund të përmbildhen, sa për fillim, disa karakteristika të mendimit të Kadaresë: mendimi kadarean është centrik, katolikocentrik, dihotomik, orientalist, homogjenizues, përjashtues i tjetrit të ndryshëm. Të gjitha këto janë mendësi të një moderneje të hershme europiane që janë dekonstruktuar, çmontuar dhe vjetëruar në “Oksidentin” europian, sidomos në Francë. Në mendimin e vet Kadare ka qenë dhe ka mbetë një modern i hershëm, i vjetëruar, jashtë kohe. Ndokush mund të nxjerrë përfundimin dëshprues se nëse edhe Kadare që ka qenë i privilegjuar në kontaktet me Europën, dhe edhe sot jeton në Paris, ka mbetë një europian i vjetëruar, atëherë pak mund të shpresohet se shqiptarët e zakonshëm, në fshatrat e thella e metropolet urabne qenkan europian. Përfundimi i tillë nuk është krejt pa bazë. Vëzhgime dhe studime dëshmojnë se shqiptarët mund të jenë më afër kulturës amerikane se europiane. Qytetërimi dhe sistemi i sotëm europian është larguar shumë nga fillimet e modernes. Në shumë drejtime ajo është në modernitetin e vonë ose, madje, në postmodernitetin, në zhvendosjen që shumë vite nga vlerat materiale e tradicionale në ato postmateriale e postmoderne. Idetë, vlerat dhe kultura e modernes së hershme dhe klasike konstatohen shumë më tepër në SHBA e cila pak a shumë ka mbetë në atë sistem vlerash me të cilat emigroi nga Europa e fillimit të modernes dhe klasikes moderne. Kultura shqiptare ka filluar të marrë diçka nga kultura, qytetërimi dhe sistemi i vlerave të modernes së hershme e klasike europiane. Por ndërkohë Europa ka ecur shumë në rrugën e vet pioniere, hulumtuese, eksperimetuese për një shoqëri më të mirë. Përfundimi se “derisa Kadare nuk është europian aq më pak janë të tjerët” është edhe i pabazë: Kadare nuk është as njeriu më i kulturuar shqiptar, dhe as njeriu më i përshtatshëm për ndryshimin e sistemit të vet të vlerave dhe ecjen me hapin e Europës. Ai tanimë është shumë i vjetër. Dhe mbi të gjitha i vjetëruar.
Ironia e mbrojtësve të Kadaresë
Kohëve të fundit mbrojtësit e Kadaresë janë sjellë në mënyrë pamshirshëm ironike me të. P.sh. kanë thënë se Kadare nuk ka kërkuar konvertimin kolektiv të shqiptarëve në një fè, në fenë katolike, nuk e urren islamin, nuk është islamofob, nuk e urren bizantin dhe besimin ortodoks, i vlerëson të gjitha besimet e shqiptarëve, nuk ka ide raciste etj., etj. Kjo duket si një mënyrë ironike për t’i thënë të mos i ketë këto ide. Problemi është se Kadare kërkon mbështetje për thirrjen e lëshuar para gati pesëmbëdhjetë vjetësh që shqiptarët të kthehen në katolikë, mbështetje për idenë se Europa nuk na pranon pa u kthyer në katolik, mbështetje për idenë se qytetërimet orientale janë të këqija dhe na kanë sjellë të këqija, mbështetje për idenë se… Ndërsa mbështetësit e tij ia mohojnë se ai i ka këto ide. Po atëherë mbetet pa kuptim se çka i duhet Kadaresë mbështetja e tyre, në qoftë se nuk i mbështesin idetë e tij për të cilat po sakrifikon kaq shumë veten. Një pjesë e tyre me sa duket e dinë mirë se idetë politike të Kadaresë janë mallra shumë të vjetruara për epokën e sotme të mendimit europian. Dhe duan ta shpëtojnë.
KADAREJA, GABI I MENDIMIT SHQIPTAR – Dr. Hysamedin FERAJ
Kjo është vetëm një parafjalë, një fillim i butë për mbrapshtitë e shumta të Ismail Kadaresë në fushën e mendimit shqiptar, posaçërisht e mendimit politik. Kadare ka një ngjashmëri me atë që quhet tregu “gabi” në Shqipëri nga që ushtrohet më së shumti nga gabeltë, ose së paku kështu perceptohet. Fjala është për tregun që merr në Perëndim mallra të përdorura, të vjetëruara ose që thjesht nuk përdoren më nga të zotët e tyre, ndodh edhe “firmato”, dhe i shet me çmime mjaft të lira, nganjëherë me kile.
Racionaliteti i këtij tregu është se këto lloj mallrash blihen më lirë. Edhe Kadare ka shkuar në Perëndim ku merr ide e mendime të përdorura dikur, të vjetruara tani dhe jua shet shqiptarëve. Problemi është vetëm se i mungon racionaliteti i tregut të gabit: tregtarët e gabit i tregtojnë ato mallra sepse janë më të lira, ndërsa idetë, si të vjetra si të reja kushtojnë njëlloj, në kuptimin se si një libër i shekujve të kaluar, si i sotëm kushton gati njëlloj. Shitoret ku blen Kadare duket se kanë katër karakteristika:
a) reaksioni europian;
b) orientalizmi;
c) serbofilia;
d) antishqiptarizmi.
Magazinat europiane që ruajnë mallra (ide) me këto karateristika duket se janë rrethet në Francë në të cilat jeton dhe frymëzohet Ismail Kadare. Një e përbashkët e gjithë këtyre rretheve është vjetërsia. Kadare qëmton nëpër Europë gjithë idetë e vjetëruara dhe i sjellë t’ua shes shqiptarëve:
Monocentrizmi
Një mënyrë e vjetëruar mendimi europian është monocentrizmi, përfytyrimi i një qendre rreth të cilës organizohet dhe rrotullohet gjithçka: në qendër dielli dhe rreth tij planetet; në qendër atomi dhe rreth tij grimcat e tjera; në qendër të atomit bërthama dhe rreth saj thërrmijat; në qendër e vërteta e vetme dhe rreth saj organizohet dija; në qendër Papa dhe rreth tij kishat e shtetet; në qendër mbreti (diell) dhe rreth tij të tjerët; në qendër shteti dhe rreth tij politika; ne qendër Partia dhe rreth saj gjithë jeta e vendit; në qendër Sekretari i Parë dhe rreth tij Byroja Politike; në qendër… Ismail Kadare dhe rreth tij të tjerët! Në qoftë se gjërat nuk rrotullohen rreth qendrës, rreth forcës gravitacionale të qendrës diçka nuk është në rregull, situata është në kundërshtim me ligjet e natyrës, nga universi me qendër diellin (heliocentrizmit) deri tek mikrothërmijat me qendër atomin (atomistika)! Mendimi centrik dhe monocentrik është diskredituar, vjetëruar, dekonstruktuar me kohë ne Europë si mendim, dhe si praktikë politike totalitare e totalizante: dielli është një nga qendrat në univers (astronomia e sotme); atomi nuk organizon rrotullimin e grimcave rreth tij mbasi lëvizja e tyre është kaotike (teoritë e kaosit); nuk ka një të vërtetë por ka shumë të vërteta (veçanërisht Derrida dhe të tjerët); nuk ka një qendër fetare papale por shumë të tilla njëkohësisht (Huntington dhe të tjerët); nuk ka një qytetërim qendror por ka qyetërime të njëkohëshme, të shumëkohëshme, të përkohëshme… Teknologjinë mendore të centrizmit në Europë e ka zëvendësuar dhe po e zëvendëson teknologjia e decentrizmit, ekscentrimit, policentrimit, të përkohshme, kalimtare… Kadare e gjen këtë mall të vjetëruar europian, centrizmin e fillimit të modernes që është përdorë dy-tre shekuj nga europianët, dhe tani që është braktisë ose po braktiset me shpejtësi prej tyre e merr dhe e sjell në Shqipëri t’ua shesë shqiptarëve… shtrenjt! Mbledhës i vjetërsirave!
Eurocentrizmi
Mendimi centrik është shfaqur si eurocentrizëm: në qendër Europa dhe rreth saj Bota. “Lindje” dhe “Perëndim” përcaktohen nga qendra e Europës. Edhe vetë Europa, duke u nisë nga qendra e vet, ndahet në Europë Perëndimore dhe Europë Lindore. Edhe SHBA ndonëse Japoninë e kanë afër në Perëndim i thonë Lindje e Largët. Kjo terminologji është vendosë nga bashkëudhëtimi i eksploratorëve europian me pushtetin e fushave të tjera, dhe kur mendohej se bota është e sheshtë. Eurocentrizmi i përkthyer si “Perëndim” është bërë masë normative-vlerësuese e qytetërimeve të tjera: qytetërimi europian perëndimor është i përparuar, i mirë, i pjekur, modern…; qytetërimet e tjera janë të prapambetura, jo të mira, të papjekura. Qytetërimet, kulturat dhe popujt e tjerë duhet ti afrohen qendrës, të zhvillohen e përparohen (“developmentalizmi”), të bëhen të mirë (“orientalizmi”), të piqen (“kolonializmi”), të modernizohen (“modernizationism”). Çka nuk është Perëndimore nuk ka vlerë. Vlerë ka çka është Perëndimore. “Perëndimi” bëhet vlera qendrore me të cilën maten të tjerët. Tërë ky arsenal idesh dhe literature kolonialiste, developmentaliste (zhvilluese), sidomos orientaliste dhe modernizuese në Europën e sotme është sfiduar, modifikuar, shfuqizuar, vjetëruar. Kadare në idetë e tij politike i merr pikërisht aspektet e vjetruara të tyre, idetë e nxjerra jashtë përdorimit, sidomos të orientalizmit dhe i sjellë në Shqipëri për t’i shitë në tregun e ideve. Mendimin orientalist të Kadaresë e ka argumentuar në mënyrë metodike e sistematike me qartësi të jashtëzkonshme Enis Sulstarova në librin e tij shumë të rëndësishëm për ligjërimin shqiptar “Arratisje nga Lindja” (DUDAJ 2006).
Logocentrizmi
Vetë Perëndimi kishte një masë tjetër për të matë edhe veten: arësyen logjike. Kështu modernja perëndimore është logocentrike. Edhe vetë vlerat morale si e mira dhe e keqja, normat morale të së mirës e të së keqes, përbërësit kulturor, traditat, historia etj., e vet dhe e të tjerëve, siç thoshte Engelsi, do të dilnin para gjyqit të arësyes dhe ose të justifikonin veten ose të hiqnin dorë nga ekzistenca e vet. Në modernen europiane arësyeja ka qenë bërë kriter dhe vlerë qendrore me të cilën mateshin gjithë vlerat e tjera: liria, barazia, dinjiteti, përparimi, qytetërimet etj., etj. Kështu p.sh. njerëzit kanë dinjitet të posaçëm sepse janë qenie me arësye; të drejtat e lirisë i kanë vetëm njerëzit që kanë arritë një pjekuri të arësyes dhe në përputhje me shkallën e zhvillimit të arësyes. Prej këtej dilte kufizimi i lirisë (politike) tek fëmijët deri sa të arrinin moshën e pjekurisë, kufizimi i lirisë së të sëmurëve psiqik, anormalëve etj. Arsyeja logjike i tregon njeriut rrugën a kalimit nga barbaria në qytetërim, nga “gjendja natyrore” në civilizim, jep të drejtën e pushtetit dhe sundimit. Ashtu si individi që nuk e ka të zhvilluar plotësisht arësyen nuk meriton të gjitha të drejtat e lirisë, ashtu si individit i takon liria në përputhje me zhvillimin e arësyes ashtu edhe popujve dhe qytetërimeve u takon aq liri sa e kanë të zhvilluar pjekurinë e arësyes. Shkenca zevendëson kishën, shkenca beson në një të vërtetë dhe gjithçka tjetër është e rrejshme; ka një sistem vlerash të drejta, një qytetërim të drejtë etj., të cilat na i tregon shkenca sepse mund t’i provojë shkencërisht. Shkenca na dëshmon se shoqëria, kultura, qytetërimi, arti, feja etj., europerëndimore janë të vërtetat, normalet, të arësyeshmet, të saktat etj., ndërsa shoqëritë, kulturat, qytetërimet, artet, fetë e tjera nuk janë në rregull sepse janë shpirtërore-emocionale e jo të arësyeshme. Këtij logocentrizmi Niçe i hyri ta thërrmojë me çekiç në fillim të shek XX, ndërsa Derrida dhe të tjerë e çmontuan (dekonstruuan) nga mendimi perëndimor në përfundim të shekullit dhe e provuan si paragjykim për të legjitimuar sundimin e Perëndimit mbi pjesën tjetër të botës e cila nuk meriton lirinë sespe nuk është me arësye të zhvilluar sa duhet. Tirania e arësyes u provua sidomos në regjimet totalitare socialiste ku gjithçka do të zhvillohej e planifikuar nga komisione planifikimi me njerëzit më specialistë të fushave përkatëse shkencore si ekonomia deri tek veshja dhe ushqimi i përditshëm i individit. Këto paragjykime të vjetëruara për qytetërimet, kulturat dhe popujt e racat Kadare i gjurmon ku kanë mbetë nëpër Europë dhe i merr t’i sjellë si mall Europe për t’ua shit shqiptarëve si “gabi” rrobat “firmato”.
Katolikocentrizmi
Në mesjetë qendra e Europës Perëndimore në masë të madhe ishte kisha katolike. Qendra u shpërbë ngadalë e dhunshëm në shumë qendra: kisha anglikane, protestane, lutherane, kalviniste etj. Në fund kisha e humbi qendërsinë dhe vendin e saj në qendër e zunë arsyeja, politika dhe shkenca. Ideja se feja dhe kisha duhet të jenë qendra u shua nga modernja europiane. Aq më shumë u braktis ideja se qendra do të duhej të ishte feja dhe kisha katolike. Ideja e qendërsisë së fesë dhe kishës katolike i takon periudhës paramoderne mesjetare dhe as fillimit të modernes europiane. Ideja se qendra e qytetërimit dhe jetës perëndimore duhet me qenë kisha katolike u mbrojtë një kohë nga mendimi që quhet reaksionar europian si de Maistre, Donoso-Cortés apo Papa Piu IX, por pa sukes. Për modernen europiane mesjeta dhe qendërsia e saj kishin vdekur. Kadare shkon, e merr këtë ide të vjetëruar paramoderne, mesjetare, reaksionare europiane dhe dëshiron t’ua shesë shqiptarëve si mallin e fundit europian: Europa është mesjetë, është fanatike katolike, prandaj që të dukeni europian kthehuni të gjithë në katolik. Kadare nuk ndalon në idetë dhe mendimin modern europian, qoftë edhe tek modernja e herëshme, e vjetruar tanimë, por shkon tek ide e mendime europiane që vetë Europa i konsideron të vdekura, i mbledh këto ide dhe i sjell për shitje në Shqipëri. Gjeneral i mendimit të vdekur! Në përgjithësi mendimi bashkëkohor europian po shkon drejt decentrimit dhe prandaj drejt braktisjes së të gjitha centrizmave të modernes. Por Kadare nuk mundet t’i kapë produktet kaq të çmuara europiane. Ai mbetet një mendimtar i vjetruar, i prapambetur centrist, dhe nga centrizmi katolikocentrik.
Dihotomia
Strukturë qendrore e tekstit të modernes europiane ka qenë dihotomia: struktura e mendimit me kategori polare, binare, dyshe të kundërta si mirë/keq, e vërtetë/ e gabuar, hyjnore/profane, ditë/natë, dritë/errësirë, mashkull/femër etj. Këtë strukturë mendore të modernes e ka nxjerrë në dukje dhe dekonstruktuar veçanërisht Derrida, ndërsa konstatimin dhe rrjedhojat e saj në mendimin shqiptar i ka analizuar filozofi Artan Fuga veçanërisht në librin “Shtegtim drejt guvës së gjarpërit”. Një strukturë e posaçme dihotomike mendimi ka qenë edhe ndarja e qytetërimeve të globit tokësor në dy kategori: “The West and The Rest”, Perëndimi dhe Kusuri. Në kusurin përfshiheshin qytetërimet aziatike, afrikane, ameriko-latine etj. Në njërën anë vihej qytetërimi perëndimor dhe në anën tjetër gjithë të tjerët që merreshin si një, si tjetri i ndryshëm. Qytetërimi perëndimor mendohej si i përparuari, tjetri si i prapapmbeturi. Shumë procese, por veçanërisht proceset globalizuese e kanë shthurur këtë përfytyrim dihotomik. Europa e sotme e kupton qytetërimin europian si një nga qytetërimet e botës. Përfytyrimi dihotomik për qytetërimin e mirë perëndimor dhe jo të mirë tjetër i ka lënë vendin përfytyrimit të shumësisë së kuptimit të vetë “të mirës” dhe “të keqes”; definimit të “të mirës” dhe “të keqes” nga qytetërimet; mungesës së një pike vështrimi të paanshme për vlerësimin objektiv të tyre duke qenë vetë jashtë çdo qytetërimi etj. Sigurisht europianët perëndimor e konsiderojnë qytetërimin e vet më të mirin. Por kjo është njëlloj edhe për anëtarët e qytetërimeve të tjera që i shohin qytetërimet e veta si më të mirat. Në shumë qytetërime të tjera vlerësohen arritjet e qytetërimit europian perëndimor. Në qytetërimin perëndimor vlerësohen shumë arritje të qytetërimeve të tjera. Shpresohet, pa ndonjë bazë (Rorty), se qytetërimet në kontakt me njëri-tjetrin do të marrin prej njëri-tjetrit elementet që shihen si të mira. Mendimi i Kadaresë është dihotomik. Kadare përpiqet ta marrë, ta ruajë e ta sjellë në Shqipëri mendimin e vjetëruar dihotomik europian “The West and The Rest”. Kjo përpjekje shfaqet veçanërisht në orientalizmin e tij.
Orientalizmi
Një shfaqje me shumë rëndësi e mendimit eurocentrik dihotomik ka qenë ndarja në Perëndim dhe Lindje, Oksident dhe Orient. Në këtë përfytyrim Oksidenti ishte “racional, i virtytshëm, i pjekur, normal”, ndërsa Orienti është “iracional, deviant, i pazhvilluar, inferior”. Shthurja e këtij mendimi në Europën Prëndimore ka filluar herët, është përshpejtuar mbas Luftës së Dytë Botërore dhe është dekonstruktuar rëndshëm nga vitet 1970 e këtej. Një moment i rëndësishëm ka qenë studimi i Edward Said “Orientalism” (1978), i cili nxiti një numër të madh punimësh të frymëzuara drejtpërdrejtë prej tij. Nga ky këndvështrim u dekonstruktua mendimi europian për qytetërimet afrikane. Shumë studime si “Zbulimi i Afrikës”, “Ideja e Afrikës” etj., hulumtuan përfytyrimet e Perëndimit për Afrikën duke analizuar fuqinë e antropologjistëve, misionarëve dhe ideologëve, përfytyrimet për subkontinentin, për qytetërimet afrikane etj; Në këtë vijë u realizuan shumë studime si “Përfytyrimi i Indisë”, përfytyrimet për Azinë në përgjithësi etj. Me strukturat mendore dihotomike të tipit “The West and the Rest” dhe strukturat e orientalistikës, Kadare përpiqet të argumentojë si të vlefshme tek shqiptarët vetëm “The West – Perëndimoren” dhe të fshijë të tërin “The Rest – Kusurin”, veçanërisht “orientalen”. Me lehtësi Kadare fshinë nga trashëgimia dhe prania e tashme tek shqiptarët trashëgiminë bizantine dhe osmane, të dyja lindore (orientale) dhe nxjerr në dukje vetëm “oksidentalen”. Me lehtësinë që i krijojnë strukturat e vjetëruara mendore Kadare fshinë dy të tretat e përbërësve kulturor shqiptar, elmentet bizantin-ortodoks dhe osman-islamik, e, po të shtohen edhe elementet pagane mjaft të pranishme, madje edhe në besimet fetare, del se Kadare fshinë me lehtësi tri të katërtat e elementëve identitar të kulturës shqiptar. Në qoftë se pranon se ka diçka orientale tek shqiptaret, në stilin e mendimit orientalist, atë e pranon vetëm si fatkeqësi, sepse sipas këtij mendimi të vjetëruar në Europë orientalja është e keqe, iracionale, e papjekur etj. Sot në Europën Perëndimore gjithë programi i orientalistikës dhe përfytyrimet e prodhuara prej saj për popujt, qytetërimet, kulturat, filozofitë konsiderohen të vjetëruara dhe të papërdorshme. Ndërsa mendimi i Kadaresë është orientalist. Ismail Kadare ka shkuar në Europë, i ka marrë këto ide të vjetëruara dhe të papërdorshme dhe i sjellë në Shqipëri për t’ua shitur shqiptarëve si “gabi” rrobat e vjetra.
Dija-pushtet
Orientalistika ka qenë displinë akademike perëndimore dhe përfytyrimet e prodhuara prej saj kishin autoritetin e shkencës. Kjo dije thoshte se Orienti është iracional, i papjekur, i pazhvilluar. Dijet për orientin paraqiteshin si dije shkencore, pra me autoritetin e të vërtetës. Mishel Fuko ka argumentuar se çdo dije është njëkohësisht pushtet, se nuk ka ndarje midis shkencës e politikës, artit, mitit, fesë etj. Analiza e dijeve të prodhuara nga orientalistika tregoi se ato ishin dije që synonin pushtetin e Perëndimit mbi Lindjen dhe qytetërimet e tjera (si afrikane, indigjene amerikanolatine etj.). Idetë e orientalistikës bashkoheshin me idetë e modernes së hershme për lirinë. Mendimi liberal, duke përfshirë mbrojtësin me të shkëlqyer të lirisë, Xh. St. Mill, kishte argumentuar se liria u takon vetëm individëve të arsyeshëm, të pjekur, të zhvilluar dhe, ashtu si individëve, vetëm popujve të arsyeshëm, të pjekur, të qytetëruar. Fëmijët dhe popujt e papjekur duhen marrë nën kujdesin e të pjekurve, nën paternalizmin e popujve të qytetëruar. Në qoftë se, siç provonte shkenca orientaliste popujt joperëndimorë ishin të papjekur, atëherë atyre nuk u takonte liria. Kështu kolonizimi i Orientit nga Oksidenti është i legjitimuar, jo vetëm i drejtë, por edhe në të mirë të Orientit. Orienti kishte krijuar, si kundërpërgjigje, stereotipet dhe përfytyrimet e veta (të pabazuara) për “Oksidentin” si materialist, i pashpirtë, imoral etj. Tanimë mendimi orientalist, përfytyrimet e krijuara prej tij për popujt e tjerë të Afrikës, Azisë etj., në emër të shkencës janë provuar si dije për pushtetin e Perëndimit mbi Lindjen, e kolonializimit. I dekonstruktuar si thjeshtë dije-pushtet, si ideologji kolonalizimi, në mendimin e sotëm europian “orientalizmi” është dije e vjetëruar e shekujve të fillimit të modernes europiane. Në mendimin liberal ideja e Millit për lirinë e popujve është vjetëruar nga zhvillimet e mëvonshme të këtij koncepti nga filozofët liberal europian. Ndërsa Kadare e bën këtë tog të ideve dhe përfytyrimeve orientaliste, të vjetëruara e të nxjerra jashtë përdorimit në Perëndim, burimin kryesor të furnizimit të mendjes së vet dhe vjen t’i shesë tek shqiptarët këto ide si “gabi” mallrat e vjetra.
Homogjeniteti
Një karakteristikë e mendimit të modernes së hershme europiane ka qenë mendimi me kategori homogjene. Mendimi dihotomik homogjenizonte njëkohësisht dallimet e shumëta në kategori polare. Në rastin e orintalizmit i fshinte të gjitha dallimet ndërmjet qyetërimeve dhe besimeve si indian dhe hinduist, konfucian e budist, islamike arabe etj., dhe i përmblidhte në një kategori “Orienti” përballë kategorisë tjetër homogjene “Oksidenti”. Dekonstruimi i sistemeve homgjene të kuptimit nga postmodernja gati e ka nxjerrë jashtë përdorimit në Perëndim. Vendin e tij e ka zënë secilën herë e më shumë ideja e heterogjenitetit, larmisë, të veçantës, ndryshimit dhe respektimi i të ndryshmes. Me mendimin e vet homogjenizues Kadare fshinë larminë e Europës së sotme, madje ndryshimin e Europës së sotme me Europën e kaluar mesjetare katolike, e homogjenizon në një term “europiane – perëndimore” si të ishte një e vetme pa ndryshme, pa larmi. Mbasi homogjenzon edhe gjithë Lindjen duke përfshi në një term “orient” njëlloj qytetërimin kinez, bizantin e osman dhe qytetërimet e kulturat e sotme të rajoneve të tëra të botës, krijon strukturën polare të “së mirës” dhe të “së keqes”. Me këtë strukturë mendore homogjenizuese Kadare e ndan kulturën shqiptare në “oksidentale” e “orientale” dhe kërkon homogjenizimin e saj duke zhdukë “orientalen”, “të keqen”. Gjithë veprimtarinë e tij e ka përqëndruar në homogjenzimin e kulturës shqiptare në dy drejtime: homogjene si “qytetërim Perëndimor” dhe homogjene si “fetarisht katolik”. Edhe vetë këto dy nocione i homogjenizon në një duke barazuar “europian”, “qytetërim perëndimor” me “= katolicizëm”. Për këtë strukturë mendore homogjenizuese të tij larmia e elementëve përbërës të kulturës dhe larmia fetare e shqiptarëve përjetohen vetëm si pengesa, si diçka e keqe që duhet hequr. Mendimi homogjen dhe homogjenizues është dekonstruktuar dhe vjetëruar në Europën Perëndimore. Prandaj Kadareja, si qëmtues mallrash të vjetëruara, shkon, e merr dhe e sjell ta shesë në Shqipëri.
Si përmbyllje
Si përmbyllje mund të përmbildhen, sa për fillim, disa karakteristika të mendimit të Kadaresë: mendimi kadarean është centrik, katolikocentrik, dihotomik, orientalist, homogjenizues, përjashtues i tjetrit të ndryshëm. Të gjitha këto janë mendësi të një moderneje të hershme europiane që janë dekonstruktuar, çmontuar dhe vjetëruar në “Oksidentin” europian, sidomos në Francë. Në mendimin e vet Kadare ka qenë dhe ka mbetë një modern i hershëm, i vjetëruar, jashtë kohe. Ndokush mund të nxjerrë përfundimin dëshprues se nëse edhe Kadare që ka qenë i privilegjuar në kontaktet me Europën, dhe edhe sot jeton në Paris, ka mbetë një europian i vjetëruar, atëherë pak mund të shpresohet se shqiptarët e zakonshëm, në fshatrat e thella e metropolet urabne qenkan europian. Përfundimi i tillë nuk është krejt pa bazë. Vëzhgime dhe studime dëshmojnë se shqiptarët mund të jenë më afër kulturës amerikane se europiane. Qytetërimi dhe sistemi i sotëm europian është larguar shumë nga fillimet e modernes. Në shumë drejtime ajo është në modernitetin e vonë ose, madje, në postmodernitetin, në zhvendosjen që shumë vite nga vlerat materiale e tradicionale në ato postmateriale e postmoderne. Idetë, vlerat dhe kultura e modernes së hershme dhe klasike konstatohen shumë më tepër në SHBA e cila pak a shumë ka mbetë në atë sistem vlerash me të cilat emigroi nga Europa e fillimit të modernes dhe klasikes moderne. Kultura shqiptare ka filluar të marrë diçka nga kultura, qytetërimi dhe sistemi i vlerave të modernes së hershme e klasike europiane. Por ndërkohë Europa ka ecur shumë në rrugën e vet pioniere, hulumtuese, eksperimetuese për një shoqëri më të mirë. Përfundimi se “derisa Kadare nuk është europian aq më pak janë të tjerët” është edhe i pabazë: Kadare nuk është as njeriu më i kulturuar shqiptar, dhe as njeriu më i përshtatshëm për ndryshimin e sistemit të vet të vlerave dhe ecjen me hapin e Europës. Ai tanimë është shumë i vjetër. Dhe mbi të gjitha i vjetëruar.
Ironia e mbrojtësve të Kadaresë
Kohëve të fundit mbrojtësit e Kadaresë janë sjellë në mënyrë pamshirshëm ironike me të. P.sh. kanë thënë se Kadare nuk ka kërkuar konvertimin kolektiv të shqiptarëve në një fè, në fenë katolike, nuk e urren islamin, nuk është islamofob, nuk e urren bizantin dhe besimin ortodoks, i vlerëson të gjitha besimet e shqiptarëve, nuk ka ide raciste etj., etj. Kjo duket si një mënyrë ironike për t’i thënë të mos i ketë këto ide. Problemi është se Kadare kërkon mbështetje për thirrjen e lëshuar para gati pesëmbëdhjetë vjetësh që shqiptarët të kthehen në katolikë, mbështetje për idenë se Europa nuk na pranon pa u kthyer në katolik, mbështetje për idenë se qytetërimet orientale janë të këqija dhe na kanë sjellë të këqija, mbështetje për idenë se… Ndërsa mbështetësit e tij ia mohojnë se ai i ka këto ide. Po atëherë mbetet pa kuptim se çka i duhet Kadaresë mbështetja e tyre, në qoftë se nuk i mbështesin idetë e tij për të cilat po sakrifikon kaq shumë veten. Një pjesë e tyre me sa duket e dinë mirë se idetë politike të Kadaresë janë mallra shumë të vjetruara për epokën e sotme të mendimit europian. Dhe duan ta shpëtojnë.
Mendimi estetik i Hysamedin Ferajt ne raport me vepren humaniste dhe iluministe te Kadares eshte i krahasueshem me mendimin “estetik” te xhihadistit John ne raport me humanizmin dhe liberalizmin e shoqerise britanike.Xhihadisti John e kaloi dilemen e tij intelektuale e tij shume shpejt, ndersa hibridi Feraj po e kalon kalvarine tij ne perpjekjen permanente per decapitimin e qenesise shqiptare, ku Kadare perfaqeson shprehjen me te larte.
E zeme se nuk egzistonte fare Kadareja, çfare ndryshimi do te kishin shqiptaret dhe Shqiperia?!
Komenti më i mençur qe kam lexuar deri më sot.
Te gjithe ata qe vjellin vrer kunder KADARESE,sa nuk po plasin nga xhelozia.Ajo pjese injorantesh qe nuk kane lexuar asnje rrjesht nga vepra e tije,flasin si e ama e zeqos maje thanes dhe nuk jane ne gjendje te kuptojne se ne nje fare menyre lartesohet emri i cdo shqiptari.PERULEM THELLE PARA KETIJE KOLLOSI TE LETERSISE SHQIPE DHE E FALENDEROJ QE NA BEN KRENAR.Ato artikujt e gjate qe jane futur ne keto komente nga komentatori Bekim,do te bente mire ti conte ne forume te tjera ku diskutojne adaptet dhe jo te na kopjoje botime me vlera te dyshimta,nga autore te tjere…
Kadareja nuk eshte krenaria vetem e shqiperise eshte krenarija e globit
Edhe nje here per ata qe me shajne: qellimi i vertete i perkthimeve te nje shkrimtari nga Shqiperia,nje shkrimtari nga oborri,ishte e vetmja menyra qe ne miqte e jusuf vrionit patem gjetur per t’ia shpetuar e lehtesuar jeten: kemi pasur me zgedh ndermjet kadarese edhe agollit-per Agollin vendosem nje jo mbasi ishte n1 i lidhjes se shkrimtareve,post politik par excellence-edhe pse sot mendoj, mbas takimit me te dy ,se Agolli e kishte merituar nje mije here ma shume si ne aspektin letrar,si ne aspektin njerezor -pra zgodhem te perkthjem kadaren se ishte ma pak i exposuar politikisht. Edhe organizuam miqte e tij franceze -shoqja e tij artistja Franceze micheline presles ka luajtur nje role-si miqte shqiptare ‘ suksesin ‘e pare te kadarese ne France artificialisht duke rritur shitjen e librit te poezive te perkthyera ..nga profesori ime,Duke i Bléré vete ne ato libra vetem e vetem qe te behet buje ne shtypin Franceze qe Tirana te degjoje!!Sa ma shume suksese,aq ma shume garanci per jeten e isuf vrionin !
Ma vone prape ne shqiptaret organizuam filmin prill i thyer…
Me thane te drejten,kemi pasur shume mirekuptim per kushtet ne te cilat kishin shkrimtaret shqiptare e kur nuk i kemi kritikuar per ‘bindjet’ e tyre politike edhe nuk i kemi shah as kur Kane thane horrleqe nje mije here ma te poshtra per Fishten se cka kam thane une per kadarene..Po pak para se me reja regjimi nje grup gazetare Franceze erdhenne tiranen,takuan Kadarene -disa miqe te mi te mire-edhe kur u kthyen me thane’ky njeri nuk meriton qe te mundoheni per te,c’est vraiment une ordure,sic shprehen shkurt gazetaret qe kur nuk ia fallen fjalet e tij edhe pameshiren e tij per gjithe ato te rinj shqiptare te ambasadave ! Nuk e besuam prape deri kur erdhen refugjatet nga Tirana,mesuam per rastin e vajzes se tij e Renatos.Edhe kulmi eshte kur u bâ vete refugjat mbas gjithe ato te shamet per ‘refugjate si jashtqitje’ qe va ka pas treguar gazetareve franceze.
Besoj se sicili ka nje pervoje te keqe me Kadarene neper diaspore,aq shume i pa son eshte treguar me siç çilin,po kjo eshte idiosia jone se vertet e kemi kujtuar ne nivel te nje prof Luzaj apo te nje Joli,kur ky ishte tjeter brum,qe per internes te vêt shet edhe bijen e tij.Kemi disaraste kur Zotnia nuk e ka ditur se ka fol para nje shqiptare,se nga turpi per te kam falje jashte vetem qe mos te vihen ne siklet miqte qe me kishin ftuar pa sherr!…
e kam degjuar me veshet e mi to thane se nuk ka shqiptar ne makedoni,e prej saj dite per mû ky nuk eshte shqiptar e nuk meriton asnjepike te atij respekti qe populi shqiptar i bene!
Nuk po shtoj thirrjen e tij te kgbistit per dergimin e Qosjes ne azilpsikiatrik ne Prishtine!
Vetem ky gjest do te duej me pas bâ ministreshen tone Franceze- aq ignorante sa krenohet me mosnjohen e Nobelit Modiano-pak ma te kujdeshme !
Do t’i permendin edhe kete rastqe te kete nje tablo te Cfare ‘honneur-i’ ka ky njeri qe pranon varrjen ne 89 te poetit ne kukes,trajton rinine e kombit te tij jashtqitje ,dergon ne psikiatri shkrimtarin kryesor te kosoves, edhe hesht tash e sa vjet per problemet e Shqiperise ,e cila i siguron rroge e shtepi vjazes se tij!
Na e perkthe ne shqip ghithe kete qe ke shkruar se nuk morem vesh gje.
Me pak mundim kuptohet se çfare kerkon te thote. Kuptohet se zonja ka shume kohe qe nuk jeton ne Shqiperi. Me sa duket “gjarprit” nuk i kane pelqyer fjalet e saja qe ben sikur nuk i kupton.
Po ju si kishe spécialist i gjuhes shqipe,nuk po dini me perkthye shqipen arkaike ne shqipen ‘letrare’?
Ky fare titulli eshte kriminal, i inicuar nga nje kriminel, nga nje gjakpires sic ishte Napoleoni. Nje kriminel si shume te tjere! Nuk eshte kurrfare titulli, mirenjohje, nuk i ben aspak nder nje njeriu human dhe te rendesishem qe para se gjithash ka moral.
Lexojeni nje sqarim qe e ben Salih Kabashi:
Legjioni i Nderit ka pesë shkallë: më e ulta shkallë është Kalorës , frengjisht Chevalier, pastaj Oficer(Officier), mandej Komandant (Commandeur), Oficer i Madh (Grand Officier) dhe më larta shkallë Kryqi i Madh (Grand’ Croix).
Kryqi i Madh, i cili der tash është ndarë 61 herë, më 2006 i është akorduar presdentit rus Vladimir Putin.
Serbët e jugosllavët me medalje jo vetëm se janë përpara shqiptarëve, por shqiptarët nuk janë askund. Shihni disa emra, të cilët edhe mund t’i njihni:
Veselin Çajkanoviq, Milan Kashanin, Pavle Saviq, Ivo Andriq, Vojislav Stojanoviq (drejtor i Spitalit Ushtarak), Slobodan Vitanoviq, Kiril Svinarski, Dragan Nedelkoviq, Radosav Josimoviq, Mira Aleçkoviq, Krunoslav Spasiq, Jovan Dejanoviq, Vladan Radoman…
Borka Paviqeviq, Sonja Liht, karikaturisti Predrag Koraksiq, galeristi Borka Bozhoviq, Bilana Zdravkoviq nga Jugokoncerti, Tatjana Cvetiqanin, Danica Jovoviq-Prodanoviq, Ivanka Zoriq, Irena Subotiq, Çedomir Vasiq, Goran Paskaleviq, Veran Matiq i Ruzhica Gjinđiq.
Emir Kusturica (2011, Boris Pahor, shkrimtari slloven nga Trieste (2007),
Veran Matiq (2009.), gazetar serb, Kryeredaktor dhe redaktor përgjegjës i B92, si luftëtar për pavarësi e liri të medias, Ruzhica Gjingjiq(2009.), e veja e kryeministrit serb të vrarë Zorana Gjingjiq për punë aktive në fushën humanitare, Mateja Matevski, poet maqedon dhe drejtor i TV të Shkupit, Predrag Matvejeviq, Josip Broz Tito (Kryqi i lartë 1956.), Miloje Milojeviq (1956.) gjeneral i APJ, Niko Miljaniq (1892 – 1957) kirurg e anatomist, themelues i Shkollës së Madicinës në Beograd, Princi Bozhidar Karagjorgjeviq (1862-1908).
Napoleon Bonaparte, themelues më 1802 i kësaj dekorate thoshte se Legion d’honneur është një lodër, «një rraketake për të tërheqë njerëzit». Edhepse është nderimi më i lartë francez, ka shumë njerëz që e kanë refuzuar atë fjongo të kuqe të nominimit prestigjioz.
Legjionin e Nderit sot e bartin 93 mijë francezë dhe të huaj. Dy herë në vit nderohen përafërsisht 3000 vetë. Jipet, siç thuhet e shkruhet për «të arritura militare e merita civile» të dëshmuara.
Shenja Legion d’honneur e ka të siguruar vendin e parë mbi çfarëdolloj dekorate tjetër të mundshme. Kështu nëse një shqiptar ka edhe dekoratën e Skenderbeut ose të Karagjorgjit, ai këto duhet domosdo t’i qep përfundi dekoratës franceze. Ndërkohë i dekoruari duhet vetë të paguaj 400 euro për shtypjen e nishanit.
Refuzimet e këtij çmimi janë aq të shpeshta dhe ato kanë ardhë nga emra shumë të njohur të kulturës franceze e të huaj të artit, të letërsisë, të muzikës, të ekonomisë, etj.
Ekonomisti Thomas Piketty, rock star i ekonomisë, autor i veprës «Kapitali në shekullin XXI», më 2015 e refuzoi nominimin me këto fjalë:
«E refuzoj këtë nominim sepse mendoj që nuk është roli i një qeverie që të caktojë kush është i nderuari.»
Para tij, më 2013, edhe autori i famshëm stripeve, Jacques Tardi e pat refuzuar medaljen duke afirmuar dëshirën e tij që të mbetet «një njeri i lirë e të mos bëhet peng i çfarëdo pushteti qoftë».
Kështu refuzimet e Legjionit të Nderit nuk janë të rralla dhe kryesisht paraqesin forma të protestave kundër regjimit.
Qysh nga La Fayette te Jean-Paul Sartre me Simone de Beauvoir, nga Marie Curie deri te Brigitte Bardot, nga Louis Aragon te Albert Camus apo te Claude Monet, dyzina burrash e grash të letrave, shkencëtarë, politikanë e artistë të mëdhenj e kanë konsideruar këtë «ndritësim» ose me një indiferencë ose me neveri.
Ka pasur edhe të tillë që e kanë konsideruar veten të padenjë për titullin, shumë të tjerë kanë dashur të ngrenë zërin kundër pushtetit, të tjerët kanë dashur që të tregojnë një opozicionim parimor apo edhe të tallen.
Georges Brassens refuzimin e kishte shoqëruar me një këngë përtallëse të bërë nga ai vetë.
Léo Ferré e kishte fshikuuar atë “fjongo fatkeqe dhe të kuqe si vetë turpi “.
Kompozitori Hector Berlioz, kishte thënë se shteti i kishte borxh 3.000 franga: «S’ma ndin leshi për kryqin tuaj. M’i jipni paratë e mia!»
Aktori e humoristi Coluche i kishte paralajmëruar:
“Nëse duan të ma japin Légion d’honneur-in, unë do të paraqitem atje veshur vetëm me brekë në mënyrë që të mos dijnë ku të ma kapin».
Për Legion d’honneur qysh herët, ndoshta mu në fillimet e tij, kanë nisur diskutime e polemika.
Geneviève de Fontenay, e cila një kohë të gjatë kryesoi Komitetin e Miss France-s është shprehur e pezmatuar për shkak të «desakralizimit» të një titulli dhe shpërndarjes së tij si farë «medalesh nga çokolata».
Philippe Séguin, i pari president i Cour des Comptes, vdekur në janar 2010, nuk kishte dëshiruar ta merrte çmimin, pasiqë ai pretendonte se medalja më parë do duhej t’i ishte dhënë të jatit të tij të rënë për Atdhe më 1944.
Edhe shkrimtari Bernard Clavel ndjehej i padenjë «që ta bartte të njëjtën fjongo sikurse i unxhi që kishte derdhur gjak për vendin e tij». Prandaj edhe kishte preferuar që të shoqëronte grupin e atyre që deri atëherë e kishin refuzuar medaljen:
«Atje unë dua të gjendem bashkë me Berlioz-in, George Sand-en, Littré-në, Courbet-në, Daumier-in, Maupassant-in, Eugène Le Roy-në e Marcel Aymé-në”.
Më 2012, hulumtuesja Annie Thébaud-Mony, specialiste e kancerëve profesionalë, kishte refuzuar nominimin duke dashur të denonconte «indiferencën që prek shëndetin në punë» dhe mosndëshkimin e «krimeve industriale».
Sikurse filozofët e shkrimtarët Sartre e Camus dhe aktorja Catherine Deneuve, edhe muzicieni iranian Hossein Alizadeh më 2014 ka refuzuar medaljen franceze të Légion d’honneur-it:
«Jam i kënaque me emrin tim Hossein Alizadeh dhe këtij deri në fund të jetës sime nuk do t’i bashkangjes asfarë prefiksi as sufiksi.»
Kimisti Pierre Curie poashtu kishte refuzuar:
«Nuk më duhet gjë ». Marie e Pierre Curie nuk pëlqenin të ishin në qendër të vëmendjes.
Romancierja George Sand, nominimin e saj e kishte marrë me pak më shumë humor. Prandaj edhe i kishte shkruar ministrit që propozonte medalje për të:
«Mos e bëni këtë mik i dashur, nuk dua të ndjehem si një kantë e moçme!»
Më 1945, filozofi e shkrimtari Jean-Paul Sartre e hodhi poshtë në emër të lirisë. Në vitin 1964 pasiqë kishte refuzuar Çmimin Nobel për letërsi, ai i kishte shpeguar drejtorit të Akademisë suedeze:
«Unë gjithmonë kam refuzuar shpërblimet zyrtare. Kur pas luftës ma propozuan Légion d’honneur-in, a pata refuzuar. […]. Njësoj, unë kurrë nuk kam dëshiruar të hyj në Collège de France, siç më sugjeronin disa nga miqtë e mi […]. Shkrimtari duhet të refuzojë të shpërndrrohet në institucion siç është ky rast.»
Për arsye të ngjashme edhe shkrimtari e dramaturgu Marcel Aymé, më 1949 duke e refuzuar Legjionin e Nderit kishte thënë që atë medalje të paraparë për të le «t’ia kacavjerrnin trenit…»
Merrni me mend sikur Ismail Kadare ta refuzonte Legion d’honneur-in edhe nga një fakt historik që lidhet me vendin e origjinës së tij:
«Nuk e pranoj medaljen e Legjionit të Nderit sepse trupat franceze të KFOR-it në Kosovë, për interesa të Serbisë po e mbajnë të ndarë Mitrovicën… »
Ose të futej në histori dhe të rikujtonte:
«Themeluesi i Urdhërit Nacional Legion d’honneur, Napoleoni, ka vrarë 8000 shqiptarë si robër lufte në Sirinë e sotme… »
E paimagjinueshme.
Apostafat për të nominuarin tonë po e sjell këngën e lartëpërmendur të Léo Ferré-së:
« Et maintenant qu’il porte cette croix,
Proférer : “Merde”, il n’en a plus le droit.
Car ça la fout mal de mettre à ses lèvres
De grand commandeur des termes trop bas,
D’ chanter l’ grand vicaire et les trois orfèvres.
La légion d’honneur ça pardonne pas. »
Me fjalë tjera, ky e jo vetëm ky që tashti është nominuar me këtë medalje NDERI, e ka të ndaluar, domethënë këtu e tutje më nuk ka të drejtë të nxjerrë mut nga goja… Kështu thotë me këngën e tij Léo Ferré.
Pse i shajme te gjith shqiptaret ne shqiptaret? DuKe filluar me skenderbeun, nene terezen, enverin, kadarene, saliun e duke mbaruar me edi ramen etj… te gjith kta jane pjelle e shoqerise sone (sic thote fred abrahams- ata nuk ishin aliene, ata u linden ketu) si do si te kene qene, kriminele apo burra shteti apo intelektuale. a jemi dhe ne vete pjese e kesaj shoqerie? Pra i kemi edhe ne cilesite e mira dhe te kqija te ktyre njerezve dhe po shajme pjellen tone. Nuk ka faj evropa qe akoma nuk ka kane pranuar ne BE… e kemi vete fajin se akoma nuk jemi bere njerez. Ne fakt evropa po mundohet me shum se sa ne vete po problemi esht se ne akoma kemi mentalitet shkatrues dhe jo ndertues.
A nuk tha edhe vucic se shqiperise i duhet edhe nja 20-30 vjet qe te behet shtet? Dhe ndoshta atij i shpetoi kjo thenje sepse e tha ne kur ishte i nxehur pas ngritjes se flamurit ne beograd por sidoqofte mund te jete e vertet. Ja ky esht mentaliteti yne… ja kaq keq jemi zhytur ne korrupsion sa na duhen edhe kaq koh sa kemi ne demokraci qe ta dalim jasht saj. Tik tak… e mbaj mend kur na thonin te rriturit ne vitet 90′, se do jemi ne dmth ky brez i ri qe do e shijoje demokracine ne shqiperi por me sa duket e kemi rradhen ne ti themi te njejten gje brezit te ri.
Wow
Mero Baze,ku e ke moderatorin? E ke pushuar? Shume pak nga komentuesit shkruajne dhe kuptojne shqip, dhe jo me te arrijne te kuptojne IK. Nje keshille: shkoni e mesoni shqip perpara se te komentoni.
Ky fare smoli kanarja pasi e “çliroi” shqiperine shkoji te çliroje edhe francen. Kyeshte nje servil dhe nje sahanlepires qe duhet injoruar dhe jo te shkruhet neper gazeta per kete M.t
A ju shplafte mortja ,qe te gjithe ata qe shajne vlerat e Shqiperise!
Po behet ai vend me kete gjiriz injorantesh dhe inatcinjsh?
Dhe thone perse nuk eshte bere asnjehere ai vend per qindra e qindra vjet!
Aty te hane “te gjalle” po ishe i zoti!
Respekt mjeshtrit,Kadare!
Ti moj lili,nga menyra si mendon dhe shkruan dukesh si nje njeri qe shkon neper kosha dhe mbledh plehra.Nuk dukesh ti se ke zotesine te ndihmosh Kadarene.Ben mire ndihmo veten tende dhe mos u ngaterro as me kadarene,as me Vrionin.Je aq e pa vlere sa pasaktesite dhe genjeshtrat e tua.Duket sheshit qe nuk ke nuhatje te ndashe shapin nga sheqeri.Paske gjetur edhe ndonje gazetar qe ka trute e tua,dhe mendon se ja arrite qellimit.Atij i jane perkthyer veprat ne dhjetra gjuhe te botes,ka mare cmime te larta ne Spanje ,Angli,Israel,Shqiperi,nen emrin e tije u ngrit flamuri shqiptar ne kryeqytetin e SHBA,POR MBI TE GJITHA ESHTE I DASHUR PER MIJRA E MIJRA LEXUES NEPER BOTE.Aq,sa i madh eshte ai aq e pa vlere je ti.
Vrang,
Jam ajo qe ka perzgedh Cilet poème me perkthye e kam dhane ndihmen tome ne perkthimet e para te kadarese deshte s’deshte ti!
Njeri ju bie ere, e tjeteri kuterbon !!!si nuk ndryshuat nje here!!!. Disa shqiptare nuk kane per ta mesuar fjalen (fisnikeri)kurre…Sepse fisnikeria fillon qe ne “rrenje “qe “pema “te vazhdoje
e fisme … Dhe ju te mjere do te mbeteni si krimbat e takes gjithmone te neveritur, dhe kuterbim. Sa per Kadarene…, thjesht, fisnik.
fusnik sipas versionit mysliman mesiguri qi eeeeeeeeeeeeeshte !
pO JO KURR per konceptin e vertet te Fisnikerise te vendeve te civilizuara .
Te jesh i ndyre si njeri ,te kesh tradhetuar shoket e spiumuar pas krave , ti kesh marre jeten nji djali te ri ne lule te rinise tij vetem e vetem sepse dashuronte vajzen e tij,
te cosh ne grope bashpoetet e shkrimtaret ,duke shuar keshtu cdo konkurence , vetem e vetem qe te jesh ti dhe asnji tjeter ,
pra shkurt te jesh kriminel dhe mos kesh asnji veti e princip njerezor e asnji impenjim per atdheun tend e shoqerine e atij vendi ,
por vetem ta perdoresh ate e perfitosh prej tij ,
je nji fisnik ,por me mbiemrin Skerdhate nga pas .7Pra fisnik alla turka .
ky eshte nji plehr si njeri smundet te Jet kurr jo fisnik por vetem nji islamut , qe e perdor bota per interesat e veta .
A eshte keshilluare me keshilltarin e tij per kulturen, z. Fate Velaj, para se te jepte ato vleresime per KADAREN ky z.K/ ministri yne…?!
e lereni Isen ne pun te vet!
ai s po i hy n ise kujt!
shqiptar hesapi!
si gjithkush tjeter edhe ai,si gjith shqiptart e tjer.
iken shqiptart refugjat neper bot,iku edhe Isa gjithashtu refugjat.
shqiptart azilanta,Isa azilant.
shqiptart ca s po bojn me mor nanji cop dokument neper bot. edhe Isa ate po bo,po merr nji cop leter “nderi”..
shqiptart po shesin drog,prisni edhe pak kur t dali Isa si kapo mafje me tonelata kokaine ne bacen e shpis
shqiptart po qesin kurvat neper semafore
Isa do qesi prostituta gjithashtu n pazar
Isa osht shqiptar si gjith t tjert,prandaj edhe shahet nga shqiptart sipas parimin shqiptar “shqiptart i nxjerrin syt njeri tjeterit”! vetem kjo gje,kjo sharje qe i behet Ises nga shqiptart e ve ate ne pozita prej shqiptari me teper sesa cdo gje tjeter,sepse po nuk u shajte nga shqiptart nuk mund te jesh shqiptar.
Ti nuk di te shkruash nje fjali o Lili e jo me te vleresosh poezine.Mos vuan nga deliri dhe nuk e di?Shko tek nje psikiater.Mire thote Umberto EKO,QE INTERNETI LEJON TE SHPREHIN MENDIM EDHE TE PAMENCURIT,.
Paska ndrru mente
ene Edi Rama!
Po, a ka shqyptar te harroj sharjet e fyerjet e Edit per shkrimtarin e famshem?!
E deshmofte shoqja germane e Ad Klosit, qe ben pasurretet e kryeministrit tani.
Po koha qe kendonte ne kor me Lubonjen, ku shkoi?!
Po kur e vuri Nano minister kulture, dhe shkuan ne Gjinokaster, vetem ministri, Edi Rama, nuk shkoi per vizite tek shtepia e Shkrimtarit famoz: une po u pres ketu, po bej edhe nje lo.e shu..e, u tha vartesve te tij edi.
Kadare mbase shkon tek te 80-at, por gjinokastritet nuk harrojne edush, kete mos e harro ti…Hë bir!
Sa krieministria ka krrere Argjiroja, nuk i ka shkembij bregu i Dajkos!