Te fundit
FOTOT/ Një ideolog në Tepelenë: Roli në Shqipëri i Giuseppe Bottai, gurusë së fashizmit!
22 Mars 2026, 17:40Dossier
TEMA
Nga Auron Tare
Gazeta New York Times e 9 janarit 1941, në një prej artikujve të kronikës që vinte nga fronti italo-grek, shkruante se Ministri i Edukimit Fashist dhe anëtar i Këshillit të Madh të Fashizmit, Giuseppe Bottai, i ishte bashkuar trupave italiane në frontin e luftës.
Në fakt, Giuseppe Bottai ishte vendosur pranë trupave alpine më herët, duke qëndruar për disa javë në bazën e alpinëve të Divizionit "Julia" në qytetin e vogël të Tepelenës. Ketu ne kete qyteze te vogel buze Vjoses fillojne edhe Ditaret e tija te Luftes te cilat flasin per një prej kapitujve më të rëndësishëm të jetës së tij, të treguar me mjeshtëri në librin e shkruar pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore.
Në bazën e alpinëve në Tepelenë, Giuseppe Bottai ndjeu për herë të parë zhgënjimin e madh ndaj propagandës fashiste, e cila kishte dërguar në front mijëra të rinj italianë, të cilët në dimrin e ashpër të vitit 1940 po vdisnin në malet e ashpra shqiptare. Divizioni Julia, një prej njësive elitare italiane e ngritur si trupë malore, ishte një prej njësive që kishte pësuar humbjet më të mëdha në front. Beteja e ashpër në Perat te Leskovikut, ku në sulmin ndaj pozicioneve greke alpinët kishin pësuar humbje të mëdha, por në veçanti betejat në malin e Golikut dhe të Trebeshinës, i bënë alpinët e Julias ndër humbësit më të mëdhenj të palës italiane. Me ta, gjatë gjithë dimrit të ashpër, ishte pikërisht një prej ideologëve më të mëdhenj të fashizmit, i cili vullnetarisht ishte bashkuar trupave alpine, duke qenë dëshmitar i vuajtjeve në front.
Giuseppe Bottai nuk ishte një kronikan betejash dhe as një oficer i zakonshëm që kishte mbërritur vullnetarisht në Tepelenë. Ai ishte një prej ideologëve kryesorë të fashizmit italian. Bashkëudhëtar i Benito Mussolini që nga takimi i tyre i parë në vitin 1919, ai u rreshtua në njësitë e para fashiste, Fasci Italiani di Combattimento. Gazetar i gazetës së Partisë Fashiste, Il Popolo d’Italia, Bottai mori pjesë në Marshimin e famshëm të Romës më 1922. Anëtar i Parlamentit në 1924, Bottai u caktua nga Mussolini si guvernator i Romës.
Mori pjesë në luftën e Etiopisë, ku u caktua guvernator i Addis Abebës dhe, pas kthimit në Itali, u emërua Ministër i Edukimit Fashist. Bottai mbeti një prej ministrave më jetëgjatë dhe mjaft kontrovers. Nga njëra anë, ai ishte ideologu kryesor i propagandës fashiste, i edukimit fashist në shkollat italiane, i ligjeve racore dhe i ligjeve specifike për trajtimin e hebrenjve në Itali. Por, ndërkohë, ai promovoi artet, arkitekturën dhe kinematografinë, duke besuar se edukimi dhe kultura ishin mjetet më të rëndësishme të fashizmit.
Gjatë viteve ’30 ishte një prej adhuruesve të Gjermanisë hitleriane dhe disiplinës prusiane. Themeloi një revistë me tendenca të forta pro-gjermane dhe mbështeti fuqishëm futjen e Italisë në Luftën e Dytë Botërore. Kontributi i Bottait në kulturën italiane pati efekte të forta edhe pas luftës, kur ai vazhdoi të shkruante dhe botonte artikujt e tij, shpesh në kundërshti me periudhën e epokës fashiste.
Por Giuseppe Bottai pati një ndikim të fortë edhe në kulturën shqiptare gjatë periudhës së pushtimit italian. Pasi mbërriti në Shqipëri në vitin 1939, ai luajti një rol kyç në formësimin e integrimit kulturor dhe ideologjik të Shqipërisë në sferën e Italisë fashiste.
Bottai argumentonte se promovimi i ideologjisë fashiste përmes kulturës dhe arsimit ishte çelësi i okupimit kulturor të territoreve të reja, duke krijuar një shtresë të rëndësishme për integrimin e popullsisë nën ideologjinë fashiste. Si Ministër i Arsimit, ai kërkonte që fokusi kryesor të ishte ndikimi intelektual dhe kulturor.
Ai mbështeti krijimin e akademise , përfshirjen e intelektualëve të kohës në institucionet italiane për t’u dhënë atyre prestigj ndërkombëtar, si dhe, me ndihmën e Ministrit shqiptar të Arsimit, Ernest Koliqi, përhapjen e ideologjisë fashiste në shkolla. Inkurajoi reformat arsimore në stilin italian dhe promovoi gjuhën dhe kurrikulën italiane.
Me synimin e “italianizimit” të shoqërisë shqiptare, veçanërisht të brezit të ri, ai mbështeti krijimin dhe forcimin e instituteve kulturore italiane në Shqipëri, shkëmbimet artistike dhe letrare midis Italisë dhe Shqipërisë, si dhe publikimet, gazetat, shfaqjet teatrore dhe kinemanë me theks në promovimin e ideve fashiste.
Bottai synonte që, nëpërmjet politikës kulturore, të riformatonte identitetin shqiptar për ta lidhur sa më ngushtë me Italinë fashiste. Ai argumentonte se ndikimi intelektual ishte më efektiv se kontrolli ushtarak.
Eksperienca e tij e gjatë e bënte të besonte se, ndryshe nga guvernatorët ushtarakë, roli i kulturës, arsimit dhe elitës ishte mjeti më i mirë për kontroll afatgjatë të vendeve të okupuara si Shqipëria. Duke punuar nën Benito Mussolini, Bottai mbështeti idenë se Shqipëria do të bëhej një shtet satelit model brenda një perandorie më të gjerë italiane në Ballkan.
Megjithatë, edhe pse Bottai i shtyu personalisht përpara këto përpjekje, shumë shqiptarë i rezistuan “okupimit” kulturor italian. Politikat e tij patën sukses të kufizuar afatgjatë, veçanërisht ndërsa Lufta e Dytë Botërore u intensifikua, deri sa Giuseppe Bottai mbërriti në Tepelenën e dimrit të vitit 1940.
Janë të njohura sot disa nga raportet e Bottait, dërguar komandës supreme dhe Këshillit të Lartë Fashist nga fronti i luftës. Në këto raporte, të botuara pas luftës, ai flet për sakrificat e mëdha të ushtarëve alpinë në malet e Shqipërisë dhe më vonë të Greqisë, sidomos në malet e Pindit, ku Divizioni Julia pati luftime të ashpra.
Në realitetin e luftës, Bottai kuptoi se propaganda e ndërtuar prej vitesh kishte maskuar një regjim joefikas. Zhgënjimi i tij ndaj luftës në Greqi nuk lidhej vetëm me një fushatë të dështuar; në malet e Shqipërisë ai kuptoi se udhëheqja fashiste, në të cilën ai kishte qenë pjesë që nga viti 1919, ishte joefektive, jorealiste dhe e dëmshme për Italinë.
Në ditarët e tij personalë, të botuar më vonë si "Diario 1935–1944", ai hodhi reflektime nga fronti, të cilat konsiderohen si një nga burimet më të sinqerta të një udhëheqësi fashist për Italinë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në to, ai kritikonte në mënyrë të tërthortë Mussolinin për nisjen e pushtimit pa përgatitje të mjaftueshme dhe e përshkruante fushatën si të nxituar, të çorganizuar dhe të bazuar më shumë në krenari sesa në strategji.
Ai shkruante se ushtria italiane, që pritej të fitonte shpejt, u bllokua dhe u zmbraps nga forcat greke, duke bërë që propaganda të turpëronte regjimin. Shkrimet e tij tregojnë një shkëputje të brendshme nga fashizmi. Ai shprehu shqetësim për ushtarët e thjeshtë italianë, të pajisur dobët, që vuanin në kushte të vështira dhe paguanin çmimin e gabimeve politike të Mussolinit dhe rrethit të tij të afërt.
Bottai ishte një prej anëtarëve të Këshillit të Madh të Fashizmit që, së bashku me dhëndrin e Mussolinit, kontribuan në rrëzimin e tij. Ai u bë aktiv në përpjekjet për ndryshimin e kursit të Partisë Fashiste, por zhvillimet politike botërore i tejkaluan përpjekjet e tij.
Pas rikthimit të Mussolinit dhe krijimit të qeverisë së Salos, Bottai u dënua me vdekje. Ai kaloi kufirin franko-italian dhe, për të humbur gjurmët, iu bashkua Legjionit të Huaj francez duke ndryshuar emrin. Fundi i luftës e gjeti nën uniformën franceze dhe deri në vitin 1948 jetoi në Francë, derisa mori falje nga qeveria italiane.
Më pas u rikthye në Romë, ku mbeti aktiv në shtyp dhe në jetën politike deri në fund të viteve ’50.
5 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Fashist i qelbur
Dhe pastaj?! Cili është mesazhi që këtë udhëtim fashist e boton Gazeta TEMA?!
Eshte historia e viseve te tua dhe duhet ta dish pse na Kane mbetur barre e peng disa varreza falso greke ne jug. Se eshte nje litar i lene jashte varrit ku oengohemi ende sot ne shqiptaret. Nese italianet do te kishin qene me te organizuar e pergatitur per faze dimerore luftimesh ne male, via e frontit do ishte shtyre me poshte e nuk do kishim ende kete taksirat te gjate ku cdo vit ne tetor ca fanatike greke na poshterojne ne territorin tone shtetetor.
Ti ngelesh i poshtëruar jo nga heroizmi grek që i shkaktoi disfatën më të madhe ushtrisë fashiste italiane, por nga qëndrimi jot ndaj fashizmit italian që të kishte nënshtruar vendin! I prite me lule dhe u rreshtove krahë tyre në atë sulm të turpshëm ndaj Greqisë! Ky është poshtërim, të qënit në anën e gabuar të historisë, një poshtërim që e keni treguar në shekuj me shpërbërjen e identitetit tuaj si askush tjetër popull europian!
Batalionet Vullnetare Rajonalë. Komanda Italiane nuk ishte shumë entuziaste për riorganizimin e vullnetarëve shqiptarë, por nën presionin politik të Musolinit, vendosi për organizimi e çetave e batalioneve vullnetare të drejtuar nga oficerë shqiptarë me gradën major, e që kishin të atashuar një oficer italian si “këshilltar”. Këto formacione nuk kishin uniformë por rrinin të veshur me rrobat e tyre kombëtare, por mbanin në krah një shirit me ngjyrat kombëtare kuq e zi e kombinuar me një shirit ngjyrë të kaltër. Me 2 Prill 1941 emërohet Inspektori i trupave jo të rregullt shqiptare Giuseppe Bottai, me gradën e Nën/Kolonelit, në këtë mision shoqërohej nga Ministri i Edukimit Kombëtar Ernest Koliqi, koloneli i Karabinerisë De Leo si zëvendës inspektor dhe Shyqyri Borshi. Bottai në kujtimet e tij shkruan:” pjesëmarrje në luftën e përbashkët për të njëjtat qëllime dhe ideale” Më Prill 1941, disa ditë para sulmit ndaj Jugosllavisë, Musolini kishte emëruar Giuseppe Bottai "Inspektor të Përgjithshëm të forcave të parregullta shqiptare". "Parregullsitë Bottai", siç u quajtën nga autoritetet ushtarake italiane. Në një qarkore të datës 26 Mars 1941 të Komandës Italiane argumentohet krijimi i këtyre forcave të parregullta me argumentin: “për vet prirjen e ushtarit shqiptar në luftim të lirë, me armatim të lehtë, në terren të thyer malor pa rrugë komunikacioni” Në ditarin e tij Bottai shkruan:”Eksponentë të shumtë të separatizmit të vjetër shqiptaro kosovar dhe shqiptaro-maqedonas arritën nga Tirana, të cilët kishin ikur në Shqipëri në vitet 1920 dhe 1930, dhe të cilët tani po ktheheshin në territoret e aneksuara dhe të "çliruar" me një vullnet hakmarrës ndaj popullatave etnike serbe dhe maqedonase Bottai realisht kishte filluar organizimin grupeve të armatosura që në Nëntor 1940, këto reparte vullnetare shqiptare u drejtuan nga njerëz që kishin reputacion të mirë e kishin influencë në krahinat e tyre, ku u përfshin bejlerë, bajraktar, kryetar fisesh të mëdha, politikanë shqiptarë, ushtarakë të kohës së Zogut e oficerë të milicisë fashiste dhe përbëhej në shumicë nga civilë shqiptarë dhe refugjatë shqiptar nga territoret jugosllave të Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi. Në shumë raste ata ishin ish-anëtarë të grupeve kaçake separatiste të paraluftës. Shumica e grupeve ishin të punësuar nga Bottai në zonën Veriore, afër liqenit të Shkodrës. Dy çeta u përdorën në Kosovë, secila me njëqind burra të armatosur të rekrutuar në vend dhe nën komandën e dy udhëheqësve të njohur vendas, Halit Osmani dhe Lutfi Spahia (Kukës). Edhe më e gjerë ishte prania e ilegalëve shqiptarë në Maqedoninë Perëndimore: çeta e Beqir Valterit (Mati), i cili komandonte njëqind luftëtarë, trupat e Halil Alisë (Dibër), e fortë me 480 burra dhe ajo e Selim e Gjitani Kaloshi (Dibër), me pesëqind burra. Këto trupa vullnetare u rreshtuan përkrah trupave italianë në aksionin kundër ushtrisë jugosllave. "Organizimi i shpejtë dhe intensiv i çetave shqiptare në territoret me të cilat përballet Jugosllavia", shkruhet në ditarin e Ministrit Italian të Arsimit Kombëtar Battai në ditën e emërimit të tij si drejtues “bandash”: “Është një lëvizje shekullore e familjeve në të dy anët e kufirit: një përzierje patriotësh dhe kaçakësh, të cilët vendosin hakmarrjen personale në shërbim të vendit të tyre. Ata e ndiejnë çështjen kombëtare si anti-sllavizëm; prandaj tani ata kërkojnë të luftojnë. Grupet e formuara u pajisën me armë e veshmbathje. Grupi “Kosova” formohet në Shkodër e udhëhiqet nga Senatori i Mbretërisë Marka Gjoni, përbëhej nga 1000 vetë të gjithë nga Mirdita, grupi i Pukës i përbërë nga 400 vetë udhëhiqej nga zëvendës sekretari i partisë fashiste shqiptare Kol Bib Mirakaj e Pashuk Biba, grupi i Burrelit prej 100 vetash udhëhiqej nga Beqir Valteri, grupi i Dibrës prej 500 vetash udhëhiqej nga Selim Gjetan Kaloshi e grupi i Ali Aliaj prej 480 vetash vepronte në Dibër, grupi i Shkodrës prej 180 vetash drejtohej nga Sulçe Beg Bushati e vepronte në Postribë, grupi i Krujës dhe Tiranës prej 100 vetash udhëhiqej nga Mustafa Kruja (Merlika), grupi i Kukësit prej 200 vetash udhëhiqej nga Halit Osmani e Lutfi Spahija. Ndok Gjeloshi së bashku me Kol Bibën me 100 veta vepronin në Dukagjin, Kol Ndou, bajraktari i Shalës dhe Lulash Gjeloshi bajraktari i Shoshit me 350 vetë vepronin në Shalë e Prekal, Prek Gjeto Marku me 50 vetë në Hot, Gjok Luli me 25 vetë në Hotin e Ri, Nik Gjeloshi me 30 vetë vepronte të Bajzë e Kastrat, Vat Marshi me 30 vetë vepronin në zonën e Shkrelit, Tom Gjera me 20 vetë vepronte në Bogaj, Preng Cali me 30 burra vepronte në Vermosh Angazhimi i guerilasve shqiptare të Kosovës dhe Maqedonisë u riafirmua nga hierarku italian në mes të luftës, më 14 prill, megjithatë, duke zbuluar një prirje të caktuar të njerëzve të tij drejt përplasjeve etnike dhe ushtarake: "Deri tani kam armatosur rreth 3 mijë burra të ndarë në grupe me qëndrueshmëri të ndryshme numerike, duke i ndarë ato, në vende e me kritere organike, sipas ndikimit të udhëheqësve.… Ka pasur tashmë përplasje të ndryshme midis guerilasve të mij dhe atyre serbe, të kurorëzuara me sukses. Që nga dita e djeshme ne kemi rrethuar shtatë ose tetëqind serbë në luginën e sipërme të Kisi, të cilat shpresojmë të mos na shpëtojnë ". Përballja midis ushtrisë së parregullt shqiptare dhe asaj jugosllave kishte rrjedhimisht përfundimin e zakonshëm, dramatik të ndër-hakmarrjes së njërit dhe tjetrit mbi popullatën civile të pambrojtur: