Vizita e historianit austriak, në 87-ën: Në Tiranë, një popull shumë i varfër, makinat pothuaj s’ekzistojnë, kuajtë dhe qetë, mjete transporti, njerzit të veshur me zhele, kurse femrat shqiptare…

10 Nëntor 2023, 17:42Dossier TEMA
Vizita e historianit austriak, në 87-ën: Në Tiranë, një

Karl Kaser: “Isha i majtë, prisja të gjeja socializmin e vërtetë, por u zhgënjeva, sepse Socializmi në Shqipëri, një makth, kthim pas, 50 vjet”!

Ai ishte 33 vjeç atëherë. Për Shqipërinë vetëm kishte dëgjuar. Ishte i majtë, por i zhgënjyer nga format e socializmit që kishte parë deri më atëherë, shpresonte që në Shqipëri, të gjente versionin perfekt. Në vitin 1987, Karl Kaser, historian i ri asokohe, i Europës Juglindore, shfrytëzoi një marrëveshje mes Shqipërisë dhe Austrisë, si dhe ngurrimin e gjithë kolegëve të tij, për të ardhur në vendin e vetëm komunist, e ateist në botë. Gjithçka pa gjatë ditëve të qëndrimit të tij në Shqipëri, ai i hodhi në ditar. Socializmi që gjeti në Shqipëri, ishte makth. Nuk u besonte dot syve, kur shihte një vend në varfëri ekstreme. Njerëz të veshur keq, që nuk guxonin t’i flisnin, pasi kishin frikë se dënoheshin, mungesa e etikës, hotelet, restorantet, rrugët, pallatet… gjithçka dukej si një kthim pas në kohë…!

Sipas Kaser, të paktën gjysmë shekulli më pas. E megjithatë, Kaser u kthye edhe në vitin ’88,-’89… deri në ’92-shin, çdo vit nga dy deri katër javë, duke parë nga afër ndërrimin e sistemeve në Shqipëri. Shënimet e tij, të mbajtura më shumë se 20 vjet më parë, ai i ka botuar tashmë. “Shqipëria, njëzet vite më parë”–kujtimet e një historiani austriak-, janë përfshirë në botimin më të fundit të Qendrës së Studimeve Albanologjike “Shqipëri-Austri: Reflektim historiografik”. Sot, jo vetëm pedagogu i Universitetit të Vjenës, Karl Kaser, por edhe vetë shqiptarët, kanë mundësinë të ballafaqojnë veten, me atë çka ka qenë Shqipëria përpara 20 e ca vjetëve.

Kujtimet e historianit austriak, Karl Kaser

Në moshën 33-vjeçare, në bazë të një marrëveshjeje zyrtare mes Shqipërisë dhe Austrisë, unë vizitova për herë të parë Shqipërinë, në nëntor 1987. Deri në vitin 1998, u riktheva në këtë vend, thuajse çdo vit, më së shumti dy, deri në katër javë, çdo herë. Pas kësaj, vizitat e mia kanë qenë më sporadike. Yshtja fillestare për vizitat e mia të para, ishte të familjarizohesha me një vend të cilin, e kisha njohur vetëm përmes librave dhe nga transmetimet televizive, të ndeshjeve të futbollit, ku mund të shihej stadiumi “Qemal Stafa” dhe mali i Dajtit në sfond.

Si një historian i Evropës Juglindore, qëllimi zyrtar u vizitës sime në 1987 dhe në vitet që pasuan, ishte studimi i kulturës historike dhe asaj bashkëkohore. Më duhet të pranoj se, ekzistonte një motiv i tretë: aventura. Të vizitosh një vend të mbyllur, jashtë rrugës zyrtare të Alb-Turizmit, përbënte një sfidë të veçantë, meqë asnjë nga kolegët e mi, nuk ishte i interesuar për këtë vend misterioz, që pretendonte të ishte i vetmi vend socialist dhe i pari vend ateist, në botë. Si historian, e kam shumë të qartë që kujtimet, mundet fare mirë të mashtrojnë. Kujtimet e mia, patjetër që nuk bëjnë përjashtim!

Kujtimet e mia, ndikohen nga jeta ime e së tashmes dhe nga pozitat e mia sociale, si dhe nga zhvillimet e shumta, që ndodhin ndërkohë. Sidoqoftë, kujtimet e mia mbështeten në dokumente të shkruara. Këto përbëhen nga ditari im personal, të cilin e fillova gjatë vizitave të mia të para, si dhe nga dy artikuj që kam publikuar, ose bashkë-publikuar në 1990 dhe 1991, në “Austrian Journal”. Përveç këtyre, janë edhe dy libra, të cilët unë i redaktova në bashkëpunim, pas udhëtimeve të gjata të punës në terren, në rajonin e Obotit në Shqipërinë e Veriut, në 1993-shin dhe në rajonin e Fterrës, në Shqipërinë e Jugut, në 1998-ën.

Kujtimet e mia duhet të lexohen, së pari, nëpërmjet këndvështrimit tim si një historian “objektiv”, por kjo, së dyti, nuk do të thotë, se unë nuk kam bindjet e mia politike. Dua të rrëfej se kam qenë pjesë e kampit të majtë në Austri, qysh në fillimet e mendimit tim politik dhe e gjeta më në fund veten në këtë drejtim, si pjesë e Partisë së Gjelbër, anëtar i së cilës kam qenë për shumë vite. Kam qenë gjithmonë armik i socializmit të vërtetë, por edhe i demokracisë sociale. Socializmi i vërtetë, ishte çnjerëzor; demokracia sociale u vinte tepër për shtat, partive borgjeze, të paktën ky qe përfundimi i mendimit tim politik, në ato vite.

Në fazën e parë të përvojës sime në Shqipëri, kisha shpresa të mëdha për prakticitetin e një rruge të tretë, mes socializmit të vërtetë dhe demokracisë sociale të vërtetë. Më duhet ta pranoj, se nuk qe veçse një iluzion; edhe Shqipëria më zhgënjeu. Pavarësisht shënimeve që kam mbajtur, përafërsisht gjatë periudhës 1987-1992, ndihem i paaftë të ofroj një përshkrim koherent të vrojtimeve të mia, gjatë këtyre viteve. Ndaj, vetëm sa do të citoj nga ditari në fjalë dhe nga artikuj të sipërpërmendur…!

12 nëntor, 1987: Kontakti im i parë me tokën shqiptare, në aeroport!

Aeroporti është i lezetshëm; miq dhe të afërm, po presin udhëtarët në cep të pistës. U prita nga një përfaqësues i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, një shofer dhe një “Fiat”, ngjyrë blu. Përshtypja ime e parë rrugës për në Tiranë: një vend shumë, shumë i varfër dhe një popull shumë, shumë i varfër; mjetet kryesore të transportit, janë kuajt dhe qetë. Më vendosin në geton e Hotel “Tirana”. Getoja e dytë për të huajt, është Hotel “Dajti”. Dua të futem në një kafene publike, por njerëzit më bëjnë të ditur, se nuk jam i mirëpritur.

I gjithë qyteti është një zonë këmbësorësh; makinat pothuajse nuk ekzistojnë, dhe ka vetëm dy semaforë. Shëtis përgjatë kryeqytetit të Shqipërisë, që zor se ka ngjasim me një metropol. Meqë kam ardhur nga Austria, kam ndjesinë, se kam zbritur në tjetër planet! Duket se sikush më ka kthyer mbas në kohë, me të paktën gjysmë shekulli. Fillon dhe kupton një gjë të tillë tek pamja dhe veshjet e popullsisë. Moda nuk ekziston. Veshjet i përkasin një tjetër epoke, po ashtu edhe modelet e flokëve. Askush nuk të bie në sy. Deri më tani, nuk më ka zënë syri ndonjë femër, që do ta quaja tërheqëse.

Çapitem rrugëve; njerëzit ndërrojnë drejtim përballë meje, por m’i ngulin sytë, sikur të kem ardhur nga tjetër planet. Ndihem i palumtur. Më e keqja është, se nuk mund të flas dot me njerëz të thjeshtë, vetëm me zyrtarë dhe kolegë nga Akademia. Më vonë zbulova, se ata që flasin me të huaj, mund të dënohen deri në shtatë vite burgim. Situatë e pashpresë! Sidoqoftë, gjërat nuk janë aq bardhë e zi. Momenti kulminant në këtë drejtim, janë tri vajza të reja në rrugët e Tiranës, studente pa dyshim, të cilat më kalojnë pranë. Njëra prej tyre më hedh sytë, “Si jeni”? më flet në anglisht. Ato qeshin dhe ia mbathin me vrap.

13 nëntor 1987:

Përshtypja ime më dramatike për ditën e sotme, ishte të vrojtoja mënyrën e të ngrënit të klientëve shqiptarë në Hotel “Tirana”. Uou! Thikat janë komplet të panevojshme! Garnitura shërbehet e prerë në copa të vogla dhe mund të përpihet thjesht me pirun. Të përpihen, është shprehja e duhur! Po kështu, thikat nuk janë të nevojshme, as për konsumimin e mishit. Shqiptarët i ngulin pirunin biftekut dhe i fusin një kafshatë gjithë copës së mishit. Në fakt, kjo është metoda më delikate. Për metodën më pak delikate, piruni gjithashtu nuk nevojitet.

E marrin bërxollën me dorën e djathtë dhe e gllabërojnë kafshatë pas kafshate. S’po u besoj syve! Shërbimi në hotel, ishte disi i çuditshëm, sidomos në mëngjes. Kamerierët kanë zhvilluar një mënyrë specifike, për të shmangur klientët. Një ditë ata më injoruan, për më pak se gjysmë ore. Në fund, mora niciativën dhe shkova në kuzhinë për pak gjalpë dhe djathë. Kjo po, që i preku në sedër. Ata filluan të më shërbejnë. Takoj një inxhinier italian telefonash, në hollin e hotelit, i cili gjithashtu po qëndron në Hotel “Tirana”.

Ai flet vetëm italisht dhe italishtja ime lë për të dëshiruar. Ai është përgjegjës për përmirësimin e linjës telefonike; Tiranë-Shkodër. E ka zënë dëshpërimi. Çdo ditë më tregon histori të reja mbi moralin e punës; ata e kanë zakon, të braktisin vendet e punës dhe të shkojnë për të bërë Pazar, ose gjëra të tjera personale. Inxhinieri Italian, ka krijuar një formë specifike sarkazme, për t’i mbijetuar situatës.

15 nëntor 1987: Vizitë në Krujë

Përshtypje të tmerrshme: fëmijë të pisët këmbëzbathur dhe me pantallona të shkurtra; barinj delesh dhe burra të veshur me rroba të vjetra, pantallona dhe xhaketa të ngrëna, si mos më keq, ulur mbi bordurat e ndyra të rrugës, gra të mbuluara; për më tepër, këpucët janë të paimagjinueshme. Në njërën anë, shtysa e parë është t’i fotografoj; në anën tjetër, më pështiroset kjo ide: trajtimi i varfërisë, si kuriozitet. Për më tepër, përballë shoqëruesit tim të ri, i cili është akoma një komunist i bindur, nuk dua të sillem si një kapitalist tipik, që komenton varfërinë, në të vetmin vend në botë, me socializëm të vërtetë.

Në mbrëmje, jam përsëri në dhomën time në Hotel “Tirana”: Ashtu i vetëm, bluaj me mendje “fytyrën e vërtetë” të komunizmit shqiptar. Duke u mbështetur edhe në përshtypjet e ditëve të kaluara, shkruaj në ditar: Përshtypjet që kemi në Perëndim për Shqipërinë komuniste, janë plotësisht të gabuara dhe çorientuese. Beteja ideologjike që Partia e Punës së Shqipërisë ndërmerr kundër “revizionistëve”, “euro-komunistëve”, etj., të japin përshtypjen se Shqipëria, është një shtet socialist me zhvillim të lartë, madje dhe ideologjikisht. Këto janë gjepura! Ta nisim me faktin që “Zëri i Popullit”, nuk është ai organ i madh i shtypit dhe me zor boton katër faqe, çdo ditë të javës.

Ata që besojnë se shqiptarët përputhen ideologjikisht me partinë e tyre, gabohen tmerrësisht. Mjafton të vizitosh fshatrat; aty nuk të mirëpret socializmi, por tradicionalizmi, më së shumti ai islamik…! Moska, Pekini, euro-komunizmi, revizionizmi – kam përshtypje se këto gjëra, nuk kanë kurrfarë rëndësie për jetën e përditshme të shqiptarëve. Po kështu, kulti i supozuar i Stalinit në vend, nuk është aspak i vërtetë. Në sheshin kryesor të Tiranës, gjejmë vetëm monumentin e një personaliteti, Skënderbeun, jo Stalinin. Deri tani më kanë zënë sytë vetëm dy buste të Stalinit në Tiranë – pa asgjë, as edhe ndonjë shkrim simbolik. Përtej pallavrave ideologjike, mendoj se PPSh-ja, ka dy synime të vërteta:

1-Të fitojë luftën kundër varfërisë dhe, në lidhje me këtë, luftën kundër tradicionalizmit, i cili është i rrënjosur thellë. Në të dyja drejtimet, të paktën kjo është përshtypja ime, PPSh-ja, ka dështuar.

2-Ruajtja e sovranitetit të vendit dhe kapërcimi i mungesës së zhvillimit, duke u mbështetur në burimet e brendshme. Kjo është përkufizuar ideologjikisht, duke e shpallur Shqipërinë; vendin e vetëm socialist në botë (s’ka taksa, shërbimet sociale, janë falas për të gjithë, etj.). Gjithsesi, socializmi shqiptar, është primitiv, i mbështetur në një shoqëri të pazhvilluar. Socializmi shqiptar, nuk mund të funksionojë në një shoqëri të zhvilluar.

Dhe ky lloj socializmi, mund të funksionojë vetëm për aq kohë, sa vendi mbetet i izoluar. Sapo vendi të hapë dyert e tij, për botën e jashtme, sistemi i bukur do të shkërmoqet. Në të njëjtën kohë ky izolim, do të kthehet në problemin më të madh të vendit. Një gjeneratë e tërë rritet totalisht, e fokusuar mbi vendin e saj, pa asnjë ide mbi Evropën! Nga ana tjetër, kemi përpjekjen tërheqëse, që ka të bëjë me tejkalimin e mungesës së zhvillimit, duke u mbështetur plotësisht, në burimet brenda vendit.

Shqipëria nuk merr asnjë hua zhvillimi nga organizatat ndërkombëtare. Nëse ky model, do të kishte sukses – për këtë kam dyshimet e mia – atëherë do të kthehej në model shembullor, për të gjithë Botën e Tretë. Përpjekja është mbresëlënëse, por historia, na mëson se kjo përpjekje, nuk ka nevojë për PPSh-në dhe ideologjinë e saj.

17 nëntor 1987:

Vizita e dytë në Muzeun Kombëtar. Në fakt është diçka interesante. Por, nëse do e kisha ditur që kati i tretë i muzeut i është kushtuar plotësisht Luftës Nacionalçlirimtare, nuk do të kisha shpenzuar kaq shumë kohë me periudhën otomane. Gjithë-gjithë, kanë kaluar gjashtë orë dhe kemi shumë për të parë.

E gjej të vështirë orientimin nëpër Tiranë. Të gjitha blloqet me apartamente ngjajnë njësoj, çdo rrugë si rrugët e tjera. Sinjalistika rrugore thuajse mungon, ndaj dhe humbas shpeshherë rrugën.

18 nëntor 1987: Pogradec, buzë liqenit të Ohrit

Qyteza mbahet si një destinacion i famshëm turistik. S’e kuptoj pse. Më depresionin. Hoteli “Ylli i Kuq” i AlbTurizmit është një marrëzi e vërtetë! Turistët kanë kohë që kanë firuar dhe hoteli është hapur për publikun. Restoranti duket si ndonjë stacion treni. Porosis peshk dhe verë të kuqe të markës “Skënderbe” dhe jeta ime fiton balancën e saj. Korçë: Hoteli është më se rural, ambienti i restorantit është shumë elegant, më se i përshtatshëm për “delegacionin austriak”. Me sa duket, Korça është e famshme për birrën e saj…

21 nëntor 1987: Jemi nisur për në Shkodër

Ka dy-tri ditë që bie shi. Është e qartë që fushat nuk kanë sisteme drenazhimi, ndaj dhe janë përmbytur. Punëtorët e autokombajnave, përpiqen më kot të hapin kanale drenazhimi përmes fushave të mrekullueshme – gjithçka bëhet me dorë. Një volum i jashtëzakonshëm pune. Në Shkodër, vizitojmë një pallat sporti me harqe – ish- Katedralja Katolike. Mbyllja e Katedrales në 1967-ën, – më shpjegon shoqëruesi, – erdhi si rezultat i nismës “spontane” të rinisë dhe Partisë iu desh të përgjigjej. Në Shkodër, sidomos, situata duhet të ketë qenë e jashtëzakonshme, sepse klerikët, mbaheshin si bashkëpunëtorë të ngushtë me reaksionarët, italianët dhe CIA-n. Me sa dukej, të gjithë reaksionarët, paguheshin nga CIA, për të provokuar kundër-revolucion. Partia duhej të kundërpërgjigjej dhe a mund të kishte mënyrë më të logjikshme, se të deklaroheshe “shteti i parë ateist në botë” dhe të zhdukje klerikët?

23 nëntor 1987:

Që në mëngjes është programuar një vizitë nderimi në varrin e nderuar të Enver Hoxhës. S’jam aspak entuziast, por unë jam një “delegacion” zyrtar dhe s’kam si të refuzoj. I armatosur me një kurorë me lule, më prijnë për te varri, pranë monumentit “Nëna Shqipëri”, i cili ruhet nga rojet e nderit. Unë kam veshur xhinse, një xhaketë dosido dhe këpucë të përditshme, por sillem “me shumë respekt”. Në fakt po argëtohem.

25 nëntor 1987: Vizitë, në ekspozitën e përhershme “Shqipëria sot”

Aty prezantohen arritjet e masave shqiptare dhe rezultatet më të fundit të prodhimit industrial shqiptar. Më duket sikur po vizitoj një muze industrial. Nuk arrij ta besoj që këto mallra, sapo janë prodhuar! Konkluzionet e vizitës sime: “Socializmi i vërtetë që ekziston në Shqipëri, është një makth i vërtetë! Dua të ulërij me sa më ha gurmazi: Rroftë kapitalizmi i stilit austriak! E vërteta është: Partia e ka shpërndarë varfërinë, në mënyrë të barabartë mes shqiptarëve, me përjashtim të nomenklaturës. Kjo është arritja më e madhe e shokëve shqiptarë. Nëse njerëzit në Bashkimin Sovjetik, apo në Kinë, nuk do të kishin shpenzuar kaq shumë për Shqipërinë, vendi nuk do të kishte reshtur kurrë së ekzistuari”.

Pavarësisht kësaj, Shqipëria zyrtare, është krenare për arritjet e saj. A e di partia që qeveris vendin më të varfër në Evropë? Zyrtarisht, ajo nuk e krahason Shqipërinë me vendet e tjera evropiane. Ajo krahason shifrat e prodhimit të kohës, me ato të erës së Mbretit Ahmet Zogu. Normalisht që ky krahasim, rezulton një arritje fantastike. Është e qartë se këto shifra janë të pakrahasueshme; mjafton të përmendim faktin që Zogu, pati vetëm një dekadë kohë për të eksperimentuar, PPSh-ja, ka pothuaj gjysmë shekulli.

E vërtetë që partia e nisi nga zero në 1944! Megjithatë, arritjet janë zhgënjyese. Shpallja e ateizmit, sigurisht që nuk është një arritje e madhe. Pastaj, zgjidhja që Qemal Ataturku i dha problemit të fesë, në kushte shumë më të vështira, ishte shumë më bindëse. Përtej kësaj, shteti ateist nuk është veçse një fshat Ptemkinas. Kam përshtypjen se në përgjithësi, sjellja tradicionale nuk ka ndryshuar! E vetmja dukuri pozitive për mua, është fakti i dukshëm se Partia, kërkon mënyrën e saj për të tejkaluar mungesën e zhvillimit.

Memorie.al

6 Komente

  1. S
    Shaqo

    Mire o memoria.al. po ky djali austriak a kishte lexuar ndonje gje per Shqiperine parasocialiste nga e cila ishte tmerruar? Mire e kane thene shqiptaret jane me antishqiptare se "armiqte" e tyre tradicionale. Mos u gezo Mero me keto qe ka thene cuni austriak, pyet per Peshtanin tend si ka qene.

    1. v
      vezhguesi

      Shaqo-Gjermania u shkaterrua teresisht dhe perseri u ringrit nga e para. Shqiperia pati shkaterrime te medha nga lufta, qe sidoqofte as qe mundet te krahasohet me ato ne Gjermani e Austri, por perseri mbeti tek buka e gojes per mbi 50 vjet.

      1. U
        Umor Isti

        Komentues, krahasimi yt nuk qendron. Gjermania vertet u shkaterrua, por njerez te ditur e te kulturuar kishte me shumice: inxiniere lloj-lloj, mesues, profesore, biznese e biznesmene me shumice... Shiperia edhe ato pak gjera qe kishte ja shkaterruan, arin e bankes qendrore ja vodhen 100%, 90% e popullsise ishin inxhiniere analfabete, 90% jetonin ne fshat, marredheniet ekonomike ishin feudale, po e perseris, feudale. Ne '44 vec Universitetit te Tiranes kishte universitet ne cdo fshat - me mire se Gjermania. Ky austri-koqja vec ditarit te tij te botoje edhe ditaret e shokeve e shoqeve te tij evropiane qe e kane vizituar Shqiperine pare '44. Apo te lexoje kujtimet e Eqerem bej Vlores, i ka ne origjinal, gjermanisht.

    2. T
      Toni

      Ky Austriaku shkruan cfare i intereson vet dhe qe te behet me i lexuar na pasqyrone vetem lajme negative - femije te piste thote - po ashtu rrinin dhe rrine edhe sot jevgjit. Perse nuk flet per miniera, ferma bujqesore, kanalizime, hidrocentrale, transport detar transoqeanik, hekurudha, shkolla dhe cerdhe ne cdo fshat,fabrika dhe punishte ne cdo qytet, (sado modeste qe ishin) - klube dhe klasa sportive ne cdo shkolle, emancipimi i gruas etj. Te gjitha keto 40 vjet para vizites se tij nuk egzistonin ne shqiperine feudale. Ky kujton se zhvillim eshte kur ke shume makina neper rruge.....Sic thote komentuesi me lart, Gjermania, Austria dhe shtete te tjera perendimore kishin shume zhvillim edhe para luftes ndersa ne ishim te zhytur ne balten otomane....

      1. S
        Shqiptar

        Ky dallakauku Austriak per p**h kishte ardhur apo per histori? Cdo paragraf flet si manjak seksual per grate e Tiranes e Krujes. Pastaj na thote se grate jante mbuluara? Kujt i thote te mbuluara ky, nè 87 nuk kishte asje perce? Apo ishte mesuar me kurvat e Vjenes ku i degjenuari dhe grate Shqiptare te veshura per pune, pazar e shtepi i dukeshin te mbuluar ketij qe i shkerdhehej nona neper trotuare.

        1. I
          I lindur ne komunizem

          Parti Enver qe e ktheu Shqiperine ne sketerrë

          Lini një Përgjigje