Kozmogonia biblike e Pjetër Budit

Ne kuadrin e 450 vjetorit të lindjes.

Nga Zhuljeta Grabocka

Poezia e shkruar shqipe është e re në moshë. Ajo lindi, frymon e rritet me dëshirën për të qënë “një diell”. Strehëza e ngjizjes së saj ka qënë e mbetet bukuria e ndriçimit hyjnor. Lëvruesit e saj më të parë, kanë qenë shkruesit e poezisë filobiblike, të cilët i drejtoheshin lexuesit nëpërmjet këndimit poetik me një parim të qartë atdhetar e estetik.

Duke respektuar bukurinë e stilit, i pari i poetëve, Pjetër Budi prej Gurit të Bardhë të Matit, ishte i ndërgjegjshëm se fantazia vërtet e ngre poetin në qiell, por se detyra, misioni qytetar e ul në tokë.

I bindur në fuqinë mirëbërëse të artit, Budi, poet do të këndonte:

/ Kah del dielli e rri / kurrë me mos pushuom.

 Ai ishte i ndërgjegjshëm, se po shkruante me patosin e zjarrtë lirik si zëdhënës i ndjesive të krijimit vetjak, si krijues i “Këngës së re”. Poetika aristoteliane ndihet në përpjekjet e tij për t’i dhënë mesazhit karakter universial edhe filozofik. Budi, shkrimtari i parë e një kohësisht martir i parë i letrave shqiptare, ngrihet mbi tekstin bilblik me një origjinalitet të spikatur. Ai çeli një shtrat, ku  u derdh me të gjithë madhështinë liriko – epike një nga lumenjtë e poezisë së hershme të letërsisë së vjetër shqipe. Pjetër Budi është një nga prijetarët e ligjërimit artistik të dhimbjes shpirtërore për humbjen e lumturisë së “njeriut të parë” dhe natyrës tunduese e të dyzuar të tij.

/ Kish të djeg’ me ligjëruom / Se jam gjithë ndë të zi / Ditë natë t’u kujtuom / Të lumtë që pat njeri.

Prej tij nuk mund të kërkonim të krijonte një Beatriçe, si poeti i madh përtej detit, Dante Aligeri. Ai u këndoi figurave simbolike të literaturës biblike, Evës dhe Adamit. Mesazhi i poezisë së tij lirike universializoi luftën midis së mirës e së keqes në raport me mos respektimin e ligjit të shenjtë. Prej Budit mësojmë se bashkëkohësit e tij, kishin pasur lëvrues edhe një tradite poetike gojore pararendëse. Nuk është rastësi përmendja e këtij fakti, kur dihet se ende nuk trashëgojmë asnjë botim letrar prej asaj kohe. Vepra e tij mbetet një sprovë në kohë. Si poet, ai vjershëroi me një gjuhë letrare të ngritur në normë e cila tejkaloi dialektin e të folmes së krahinës së tij, duke i hapur rrugën formimit të standardit letrar. Gjuha e shkruar ishte për Budin, “delta” për t’u derdhur në detin e madh të gjuhëve më të lashta të Ballkanit,  me aftësinë për të ndërtuar një letërsi kombëtare. Aksioni i tij poetik ka një rezonancë të gjërë në kohë si përfaqësuesi i letërsisë më të re në gadishullit.

Krjiuesit e rinj kanë se çfarë të mësojnë prej vizionit e platformës së tij poetike. Vizion i ndërtuar në kohë të rrëpirta e robërije. Frati i urtë, në qiellin e errët të padijes, dalloi yllin e mëngjesit që do të printe drejt rilindjes shpirtërore. Agu i letërsisë shqiptare u kungua në dritë e yjeve që shuheshin, aty ku zbardhëllimi i ditës priste lindjen e diellit të Rilindjes. Rrezet e tij ia ngrohnin ëndrrat si luftëtar dhe si poet. Budi ishte i ndëgjegjshëm për sakrificat jo të pakta në rrugën e përndritjes hyjnore. Kozmogonia biblike ishte rruga e vetme poetike për të njohur të vërtetën artistike. Të vërtetën e mishëruar në përjetësinë e frymës. Ai universializoi virtytin njerëzor, si kodin e civilizimit. Tokë e qiell frymojnë të sjellin hyjnoren frymë,  përballë mëkatimit, pendimit e shëlbimit. Kosmogonia qiellore e Budit është lartësimi shpirtëror i lexuesve të poezisë së tij.  Por Budin, lexuesi i kohës e njohu dhe përmes veprimtarisë së dendur politike e atdhetare në mbështetje të qëndresës së popullit të tij, kundër pushtuesit osman. Kontributi i tij shkoj përtej predikimit të mirëfilltë fetar. Teksti i “Doktrinës së krishterë” ishte shtrati, ku Budi e pagëzoi fjalën poetike, si një foshnjë që pret të rritet e shëndetshme në forcë e mendim. Vargjet e tij do të mbeten shembulli i interpretimit të fabulës poetike e mikrofabulave. Mjeshtër i përdorimit me vend të detajeve jetësore. Gjithçka në veprën e tij, rrezatoi botën shqiptare. Poezia e tij dhe pse përshkruese, mbetet përfaqësuese jo vetëm në kontekstin historik kur u shkrua, por dhe sot, ajo  shërben  “model” për interpretim ndërtekstor. Si një “bari” i kulturuar i gjuhës e I poezisë, Budi mori nga gjuha e folur, shprehje e mendësi popullore, si “Një mijë vjet me qenë nxënë”, “gjatë e gjënë”, “për gjithë ditë të mirë”,  etj.  me shqetësim e përhershëm poetik, për qartësi e shprehi të lartë artistike. Në vargun e poezisë së tij spikatin tone të qarta vlerësuese, solemnizuese, këshilluese, elegjiake dhe polemizuese. Tek Budi kemi për herë të parë të përdorur kuptimin “ kangë” për vjershë, dhe “vjershërim” si proçes i shkrimit të poezisë.

Me thirrjen e tij retorike gjithë kohore,

/ Ku janë ata pleq bujarë / që qenë para ne

/ Ata trima sqimatarë / Të çpjetë e si rrufe./

Budi është aktual edhe sot. Në vargjet e poezisë së tij

“ Vdekja e madhështia” ai jo vetëm trajtoi fatin historik e kolektiv të individit, por zbuloi madhështinë e tij përtej kohëshmërisë trupore për të zbuluar madhështinë historike. Vargu i tij goditi “me pupël”, me elegancë dhe plot fisnikëri.

/ Se janë gjithë ngënjime / E të mbrazëta mirëfilli / Gjithë plot me mallënjime / E të zeza si thëngjilli / .

Poeti meditoi në brendësi të shpirtit të njeriut për të dhënë konceptin ekzistencialist e filozofik të jetës. Universi biblik nuk e pengoi Budin të pasqyronte të vërtetën artistike të jetës së bashkëkohësve të tij. Ajo e ndihmoi t’u  këndonte zhgënjimeve e shpresës, urtësisë e trimërisë, dashurisë mbi urrejtjen si e vetmja dhuratë hyjnore, që do të sillte paqen e harmoninë në tokën, që Zoti ua ka besuar përjetësisht njerëzve të kombit të tij.

Kryeministri u pergjigjet njerezve  të pakënaqur për biletat e “Koncertit të Vjenës” më 2 janar në Tiranë

17:12 Kulturë

Aktori i madh Lazër Filipi(Lenini) ndahet nga jeta. “Orët e Kremlinit” ranë për herë të fundit

20:14 Kulturë

Mbrojtja e trashëgimisë dhe zhvillimi i territorit/Kumbaro: Arkeologjia jo më një aneks i harruar, por një sektor zhvillimi e potencial punësimi

17:35 Kulturë

Zgjidhet projekti fitues që përfaqëson Shqipërinë në Bienalen e Venecias 2017

12:24 Kulturë

Historia e pazakontë e Korçës në Luftën e Parë Botërore përmes kartëmonedhave

09:45 Kulturë

Labirinti i dosjeve të Bashkim Shehut e përkthimi i Proust, fitues të çmimeve në letërsi: Kumbaro: Lexuesi, kryefjala e politikave ndaj librit!

17:38 Kulturë

Poezia e Mjedës/ Kumbaro: “A është përrallë, a është pikturë, tablo muzikore, a është poezi a dramë!

16:51 Kulturë

Një spektakël madhështor! Tirana e nis 2017-ën nën magjinë e Ansamblit të Filarmonisë së Vjenës dhe Shkëlzen Dolit

14:55 Kulturë

Kantieret e trashëgimisë, 60 mjeshtra dhe 100 çirakë! Kumbaro: Detyra e tyre është që t’i japin jetë gurit e drurit

12:04 Kulturë

Koncerti i Vjenës në Tiranë në 2 janar

17:05 Kulturë