Historia e panjohur: Si u vra Avdyl Ypi, organizator i “Kongresit të Lushnjës”, krahu i djathtë i Esad Toptanit dhe turkofil i zjarrtë

Nga Roland Qafoku*

Kishte kohë që bashkë me të tjerët Avdyl Ypi po përgatiste mbajtjen e Kongresit të Lushnjës, por vetëm 6 ditë përpara fillimit së tij një dorë e zezë ia ndërpreu në mes dëshirën e pjesëmarrjes, por edhe jetën.

Mbrëmjen e të enjtes së 15 janarit të vitit 1920, plumbat e dala nga pistoleta e Sulejman Merlikës e shtrinë të vdekur në tokë, duke e bërë dëshmor të këtij kongresi, njëra nga ngjarjet politike më të rëndësishme për fatet e Shqipërisë.

E kishte cilësuar qeverinë e Durrësit si të shitur te Italia dhe kjo frazë solli krimin e rëndë, për faktin se këto fjalë i kishte shprehur në prezencën e Mustafa Krujës, ministër i kësaj qeverie.

Ishte koha kur rivaliteti politik në Shqipëri kishte vetëm një mënyrë për ta zgjidhur: me vrasje.

SKENA E KRIMIT

Avdyl Ypi mbërriti në orën 18.30 të 15 janarit 1920 në shkollën e Durrësit për të biseduar sipas kërkesës që kishte marrë nga mbështetësit e Mustafa Krujës, pa i shkuar fare në mend se ky ishte një kurth.

Sapo u afrua te dera e shkollës dalloi inspektorin e arsimit dhe gazetarin e njohur Sali Xhuka, që po rregullonte derën. Në fakt, Xhuka ishte pjesë e planit të vrasjes dhe prezenca e tij aty ishte thjesht për të lajmëruar vrasësin që Abdyli ishte afruar.

Papritur, Xhuka hapi derën dhe nga ajo doli menjëherë Sulejman Merlika me armë në dorë duke e qëlluar Avdyl Ypin me pistoletë. Ypi vdiq në vend në një skenë pabesie të pistë.

SI U REALIZUA VRASJA?

Nuk ka asnjë nismë politike që të lidhet me fatet e Shqipërisë, në të cilën që politikanët ose njerëzit me mbështetje në popull të kenë qenë aq ekstremisht kundër njëri-tjetrit, deri në përplasje me armë, sa në mbajtjen e Kongresit të Lushnjës.

Nga njëra anë qëndronin kongresistët që e mbështesin këtë nismë kombëtare dhe emrat e tyre janë futur në histori si rithemeluesit e shtetit shqiptar.

Në anën tjetër qëndronin proteksionistët që e kundërshtonin ashpër këtë duke përdorur edhe armët. Tre përfaqësuesit e proteksionistëve ishin Myfid Libohova që përdorte influencën e vet për të penguar delegatët e Jugut për të shkuar në Lushnjë.

I dyti Mustafa Kruja që po ndalonte Krujën dhe Shqipërinë e Veriut për të marrë pjesë dhe i treti Fejzi Alizoti që koordinonte të dy palët në Durrës.

Një komitet i fshehtë, i ngritur ato kohë në qytetin bregdetar të Durrësit vendosi ta vrasë Avdyl Ypin në një kohë kur delegatët ishin duke u mbledhur në Lushnjë.

Qëllimi i kësaj vrasjeje ishte të trembte delegatët që të mos lëviznin nga vendet e tyre drejt Lushnjës dhe, nga ana tjetër, të dukej se u vra si esadist.

Por për të kuptuar përse u zgjodh për t’u vrarë Avdyl Ypi mjafton të lexojmë raportin sekret të shërbimit të zbulimit të Admiralit të Marinës Ushtarake Angleze:

“Abdyl Ypi është njeriu më inteligjent i Shqipërisë. Krahu i djathtë i Esad Toptanit dhe turkofil i zjarrtë. Ka ushqyer simpati për grekët dhe serbët, por tani është bërë partizan i flaktë i turqve. Urren gratë. Trim i madh.”

Gjithçka ka qenë e organizuar në një kurth në mënyrë që Ypin ta qëllonin në një moment që jo vetëm të mos kishte mundësi reagimi, por të mos kishte pranë as miq, shokë e bashkëpunëtorë. Për këtë organizatorët e ftuan në shkollën e vetme të Durrësit për të biseduar.

Politikani bashkëkohës Sejfi Vllamasi kujton:

“Sali Xhuka bën manevra të ndërlikuara në hapjen e derës së shkollës dhe po në atë çast Ypi vritet nga Sul Mërlika”.

Por duket se edhe në rastin e Avdyl Ypit për vrasësit kupa ishte mbushur edhe për një arsye tjetër.

Trimëria e Avdyl Ypit ishte treguar edhe në sy të Mustafa Krujës, i cili nuk e kishte kapërcyer lehtë këtë cilësi kur bëhej fjalë që ishte sfidë kundër tij.

Vllamasi kujton fjalimin që mbajti Avdyli kundër Mustafa Krujës teksa qëndronte në krah të tij.

“Në këtë vrasje ka edhe një dozë mërie personale, mbasi Abdyl Ypi, si prefekt i Durrësit, në një fjalë që ka mbajtur në këtë qytet, ku ka qenë prezent edhe Mustafa Kruja, minister i qeverisë së Durrësit, ka sulmuar rëndë qeverinë dhe anëtarët e saj dhe me konferencat që u mbante fshatarëve në Durrës, Shijak e Tiranë, ishte bërë i rrezikshëm për atë qeveri.”

Vrasja realisht krijoi panik në masën e njerëzve por edhe të politikanëve të asaj kohe. Fejzi Alizoti arriti deri aty sa në një telegram që ia dërgonte prefektit të Shkodrës, Rexhep Shalës, i kërkonte të merrte masa që delegatët e veriut të mos shkonin në Kongresin e Lushnjës, për shkak të situatës së krijuar, duke i transmetuar edhe frikë nga ngjarja.

“Edhe Abdyl Ypi u vra”.

E, megjithatë, delegatët shkuan në Lushnjë duke shënuar emrin në historinë e kombit dhe të shtetformimit. Dhe nderi për Avdyl Ypin u bë që në hapje të kongresit.

“Sot më 28 1. 1920, ora më 2 pas dreke, mbas vendimit të dhanun në mbledhjen e I-rë, meqënëse u arrit shumcia e delegatëve u çel kuvendi. Për nderimin e të ndjerit Abdyl bej Ypit, qi u asasinua mbi qëllim të ndalimit të mbajtjes së mbledhjes kombëtare, u vendos që t’i pushoji kuvendi punimet në këtë ditë, e ti shkruhet familjes së të ndyerit një letër ngushllimi nga ana e mbledhjes.

FATI I KEQ I GAZETARËVE TË GAZETËS POPULLI

Sali Nivica kishte 3 ditë që kishte ndërruar jetë pas atentatit në Shkodër, ndërsa kishin kaluar 5 vjet nga vrasja e Mustafa Qullit. Sali Xhuka ishte i vetmi nga tre themeluesit e gazettes

“Populli” që kishte mbetur i gjallë. Ishte anëtar i Komitetetit të Fshehtë kundër Esad Pashë Toptanit dhe esadistëve, në të cilin kryetar ishte Mustafa Kruja. Sipas të dhënave, Sali Xhuka ishte inspektor arsimi, një veteran patriot nga Peja e Kosovës, por nëse e merr të mirëqenë Sejfi Vllamasin, ai e cilëson kriminel të lindur.

Sali Xhuka u akuzua si bashkëpunëtor në vrasjen e Avdyl Ypit dhe për këtë e dënuan me 10 vjet burg, nga të cilat bëri 4 vjet. Megjithatë, ka edhe nga ata që e kundërshtojnë këtë variant duke deklaruar se Xhuka nuk ka pasur lidhje me ngjarjen.

*Marrë nga libri “100 vrasjet më të bujshme të historisë së shtetit shqiptar 1912-2017”

Përgatiti për botim TemA

DOSSIER/ Porosia e Komitetit Qëndror: “Mos i acaroni marrëdhëniet me Rexhep Qosen”

09:24 Politika

Gafa e Lulzim Bashës

20:14 Politika

Zbardhet skema e “hedhjes ranë syve”: Ja si u tjetërsuan tokat në Lezhë dhe kush ishte sekseri kryesor

19:56 Politika

Dyshimet: Një pjesë e pronave të padeklaruara të Rovena Gashit, janë të Adriatik Llallës?

19:34 Politika

E patë banditin Gruevski si i kërcënohej gjeneralit shqiptar? Por tani është koha e shqiptarëve

19:06 Politika 1 koment

Publikohet VIDEO/ Marjana rrëfen se si e helmoi dhe mbyti me duar vjehrrën

17:21 Politika

Administrohen provat e reja kundër Adriatik Llallës. Pesë pistat e punës së prokurorëve

17:00 Politika

Taksa e re: Sa do paguhet për apartamentet në 64 qytete të vendit

16:39 Politika 2 komente

Arrestimi i kryebashkiakut të PD, reagon Manjani: Kështu ndodh kur sundon pushteti dhe jo shteti

16:24 Politika

INTERVISTA/ Bregu akuza të forta Bashës: Po privatizon PD, sot demokratët nuk kanë më besim tek ai... (i jep një këshillë për skandalin rus)

15:39 Politika