Te fundit
Provokacija e patriarkut serb: Nuk e imagjinoj dot Serbinë pa Kosovën
5 Prill 2018, 15:31Rajoni
TEMA
Kisha Serbe është e ashpër sa herë vjen fjala për çështjen e Kosovës.
Patriarku Irinej thotë se nuk e imagjinon dot Serbinë pa Kosovën.
“Kisha Serbe e filloi historinë e saj në atë zonë, ku Patriarkana e Pejës është vendbanimi i patriarkëve serbë dhe Kishës serbe.
Nuk mund ta imagjinoj Serbinë pa Kosovën dhe Serbinë pa Deçanin, pa Patriarkanën e Pejës, Graçanicën dhe vende të tjera të shenjta”, është shprehur ai në një intervistë për TV Hram. (TemA TV)
53 komente në “Provokacija e patriarkut serb: Nuk e imagjinoj dot Serbinë pa Kosovën”
Lini një Përgjigje
2 Komente
-
wm ドール オンラインストアで発見する3種類の等身大のダッチワイフ
-
高級 ラブドール これらは実際、ブログに関して非常に大きなアイデアです。ここでいくつかの良い要素に触れました。とにかく書き続けます。
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Ku bastard nuk eshte prift, ky do kete pasur mamane kurve serve si gjysma e serbeve se ndryshe nuk shpejgohet.
Jam munduar gjithmone mos ta shaj rende kete kopil per shkak te petkut qe mban, por ky cdo gje eshte por prift nuk eshte.
Ky fyen ortodoksine dhe nuk arru=in ky taleban te kuptoje qe Ortodoksia eshte boterore dhe nuk i perket nje populli apo kombi.
Prandaj edhe 1.5 milion serve u vrane dhe masakruan gjate 2 luftrave boterore, denimet e Zotit jane te renda.
edhe ne nuk e imagjinojne dot Greqine pa epirin e veriut gjer tek ura e Milotit
O Beni, ose je “budalla” ose provokator, Greqis as edhe nje here ne historin e saje nuk i interesonin hapesirat Territoriale, se sa i interesonin qe reth saje te kete fqinj te Krishter ose miqesor dhe jo armiqesor.
Greqia e di qe fqinjet me popuj Islamik eshte detyrimish armiqesore ndaj nje Greqis ose c’do popullate te Krishtere.
Islami nga vete natyra e saje (sipas Kuranit) eshte agresive ndaj te Krishtereve.
Populli shqiptare asnjehere nuk ka qene armiqesore kundrejt Greqise apo popullit “grek” perkundrazi pa shqiptatet nuk do te kishte Greqi pa gjakun e tyre per Panvaresi por keshtu shpifin flasin njerezit e poshter si ty qe i takojn Kishes se djallit asaj greke ne shketerre shkofsh more njeri i keq ta shuabt Zoti ate dere nga ke dale
o beqir ,asnje hero arvanit nuk ishte tourkoalvanos por shqiptar kristian,kshq ade gamisou palioaderfara i Erdoganit……….
O Legen … edhe nje here vertetohem per ato qe them.os i pergjitheso qellimisht Shqipetaret, si miq ose si armiq. Populli Alban-Shqiptar qe pas sundimit Otoman perbehet nga 2 kategori, tmeresisht te kunderta, ata qe u Islamizuan dhe u bene “pale” me Turqit dhe ata qe me sakrifica mbajten ne zemren e tyre Krishterizmin dhe traditat.
Kategoria e te Islamizuarve ose ndryshe Turk-Alvani ishin ata qe therren dhe masakruan Greket dhe Arvanitasit, te kujtoj Ali Pash Tepelenen me Suliotet dhe Ibrahim Pash Egjyptin me Theodhor Kolokotronin ne More dhe Peloponez.
Ata si puna Tende, vazhdojn akoma dhe sot te ushqejne kete armiqesi per interesat e Turkut.
Hajde merre Epirin e Veriut aty e ke ke 200 vjet qe leh si qen plerash hahahahahaha provoje bythec i Anastasit ta shikodh sa te vlen lekura e zeze kurdo-egjiptiane
Në Epirin ju a kemi marë ka mëse 800vjet!!
Të fala beni i vërtete!!
Epirin e jugut doja te thoja se Epirin e veriut do jau marim vitin qe vjen kur te vi pranvera.
Te fala!!
Vitin tjeter kur te celin luleshqerrkat ahaa
Nuk ka nevoje ta imagjinoje se Kosova eshte shtet i pavarur dhe sa i perket Kishave dhe vendeve te shenjta “serbe” ato fillimisht kane qene te shqiptareve qe me pas fatkeqesisht u konvertuan ne islam. Gjithsesi kishat dhe manastiret ortodokse jane pjese e trashegimise historike, shpirterore dhe kulturore e Kosoves qe qytetaret e saj do dine ti ruajne dhe respektojne. Kisha Ortodokse nuk eshte serbe,greke apo shqiptare por sipas kanoneve eshte Universale (Katolike) pra i perket gjithe besimtareve pavarsisht etnise. Prandaj imzot Irenej duhet te fleje i qete se si nget njeri Kishat dhe do ishte mire qe sa me shume serbe nga c’do ane e Kosoves dhe Serbise te shkonin ne to e te kerkonin ndjesen e Perendise pasi kane bere shume mekate ndaj shqiptareve dhe popujve te tjere te ish Jugosllavise.
Fatkeqesisht? E kush i ndertoi kisht ne Kosove? Car Dushani apo Car Llazari?
Ky eshte ” prift taleban” i llojit serv.
Keta jane armiqte me te medhenj te ortodoksise dhe Krishtit me keto fjale.
Popullin bastard serv i kane bere lavazh truri per 140 vite.
Ato kisha qe u ndrtuan ne Peje dhe Decan, jo vetem qe u ndertuan mbi rrenoje te kishave romako lindore ortodokse qe frekuentoheshin nga shqiptaret ortodokse, por vet lordet shqiptare vendas nuk i kundershtuan, SEPSE ORTODOKSIA ESHTE BOTERORE DHE UNIVERSALE DHE ASNJE NGA KETA SHQIPTARE TE MESJETES NUK DO MENDONTE SE DO BEHSHIN KETO KISHA PJESE TE PROPAGANDES SERVE NE TE ARDHMEN.
Servet jane kafshe me te cilet nuk mund te merresh vesh.
Por me mire qe prostitutat serve sa vijne e shtohen ne kosove, nderkohqe qe vet servia ka bum 60,000 prostitutahs serve dhe beogradi eshte sex tourism center in ballkanit.
Qelbesa te ndyre.
Patriarku thot nje te vertet te madhe, eshte e trishte qe Kosova u be Turkistan (e treguan ngjarjet e fundit me Erdoganin dhe Haradinajn).
Eshte e trishte qe Kosova e Krishterizmit Orthodoks u be e Islamit dhe e Xhihadit.
######
Nuk flasim per Popullata dhe Ethni por per Kultur dhe Tradita, qe kane ndryshuar dhe kane krijuar nje Status Quo te rezikshme per Ballkanin dhe Europen.
######
Per hire te se vertetes, A ka njeri te thote qe toponimet Kosov, Prishtin, Jakov, Pej, Mitrovic …. nuk jane Serbe por Arnaute ???
Kjo eshte e fundit qe shqeteson Patriarkun Serb, por shqetesimi me i madh eshte tjetersimi Kulturor dhe Fetar.
Toponimet i kane ndryshuar serbet nga shqip ne serbisht lur u dynden ketyre aneve nga Uralet po si “greket” me Camerine qe i ndryshuan te gjitha toponimet shqiptare ne greqisht dhe e mbushen me jevgjit nga Ponti kjo eshte e verteta te tjerat jane perralla me lesh ardhacakesh
Kush toponim eshte me i vjeter Thesproti apo Cameri, Kerkyra apo Korfuz, …. ???
Shkerdhat Idjote.
Edhe Thesprotia dhe Korkyra jane ne ilirishten e vjeter toponime te saj more pic derr i pagdhendur
E perse eshte provokacia? Jo vetem kisha serbe, por askush ne Serbi nuk e imagjinon Serbine pa Kosoven dhe kete e vertetuan me perballjen ndaj sulmit te fuqive ushtarake te NATO-s! Ky eshte realiteti dhe realiteti tjeter eshte se sot Kosova eshte e populluar me nje popullsi mbi 90% shqiptare, pra po behet gjithnje e me e huaj per Serbine ne krahasim me 100 vite me pare kur ekulibrat e popullsise ishin ne favor te serbeve packa sundimit otoman per shekuj me radhe.
Gjate gjithe censusve etnike dhe hartave etnike te 200 viteve ne ballkan shqiptaret kane qene shumice derrmuese ne kosove dhe jo me para 100 viteve.
NATO nuk sulmoi me as 1% te fuqise se vet se do ishte shfarros serbia nga faqja e dheut.
Por ti si nje bastard i vogel neo grek qe je, arumun dropulli dhe product perdhunimesh te bejlreve shqiptare, e kupton qe nje kleriku ortodoks qe mendohet te perhap mesazhin e Krishtit keto fjale nuk i lejohen.
Ore Glauk … (druzhe moj ) po dhe mbiemerin e ke me prrejarrdhje sllave pa na ben shqiptaromadhin !!! Konj-ufca …. per ata qe se dine konj = kale (kale-ufca) !!! Kerkoji rrenjet e tua Glauk Kunjufca …. kerkoji se do ngelesh i kenaqur .
Glauk…preardhje sllave hahahaha ku p….e sateme i degjoni keto “xhevahire” more koqet e Anadtas buces hap librat more tutkun te mesosh se kush ishte Mbreti Glauk more analfabet….na mbyten b…q…qe nuk ja kane iden per asgje por vetem per te ncrene m…ketyre forumeve
Nje mije here me mire Kosova me Serbine , se sa me Turqine .
Shpjegimi I klimaxit ta mbush mendjen se otomanet per ate pune kishin erdhur ne ballkan per ti shtuar dhe shumuar shqiptaret dhe te zhduken serbet dhe greket qe akoma qajne perandorine se prej saj ekzistojne
Nese Osmanet nuk kishin Fituar betejen e Fushe Kosoves, sot ne Kosove do ishe Popullate Sllave Serbe. Flm Perandoria Osmane qe na shpetuat.
Arbet e Orthodoks i shpetoj Turqia Islamike nga Serbet Orthodoks, ….. dhe u zaptuan per 600 vjet nga Turqia Islamike. ABSURDITETI ne gjithe madheshtin e saje
Kaq i kenaqur je nga ky fakt ore Kopil Turk ????
Eshte Fakt vetem Ju Kaurret qe ju i bashkon Kryqi me Serbet se pranoni dot.
Turkoshaket dhe grekomanet jane dy ane te se njejtes medalje! Ju jeni FUNDERRINA, mbeturina ne trojet tona fisnike! Koha juaj po mbaron …
Ty te paska shpetuar Perandoria Osmane ??? Kurse mua , dhe te gjithe shqiptaret e tjere (perveç teje ) , na ka lene injorante dhe popullin me te prapambetur te Evropes , qe gjuhen e vet , me te vjetren ne bote , e shkruam te fundit ne bote dhe shkollen e pare , e hapem ne vitin 1887 . Ajo perandori , na kafshezoi dhe na shndroi ne njerez me bisht , duke na tjetersuar gjuhen , zakonet , fene , deri edhe ADN-ne . Mallkuar ai pushtim 5-shekullor , qe na infektoi me veset me te ndyra , qe i trashegojme edhe sot dhe nuk kemi per t’u sheruar kurre , nuk kemi per t’i ngjasuar kurre evropianeve , ku gjeografikisht bejme pjese .
Pse cfare Kane Europianet!? Qe Jane Homo apo pijaneca!?
Po’ Ca’ Adn mo idiota kur Arberit martoheshin me Sllav e Serb Duke filluan nga Gjergji Kastrioti ,kishe Fene e Serbit se ta kishe pallu gjyshen Caro llazarat.
Ore ti palle jevgu akoma se ke lexuar historine? Shqiptaret kane qene nder te paret popuj te ballkanit qe perqafuan Krishterimin qe kur ne tokat e Ilirise shkeli Apostull Pali ndersa sllavet e jugut perfshi serbet u bene te krishtere rreth shekujve 9-10. Sa per Gjergj Kastriotin nese e ka nenen sllave,megjithse nuk perjashtohet as nuk thuhet me siguri nje gje e tille pasi ka hipoteza se mund te jete me prejajdhje nga nje familje fisnikesh shqiptaresh te krishtere nga Pollogu. Po edhe sikur te ishte sllave kjo nuk eshte ndonje gje e re pasi fisniket ose familjet princerore martoheshin me persona te rangut te tyre. As emrat nuk duhet te merren per te vertetuar etnine pasi emrat perdoren gjeresisht dhe sipas periudhave ka emra qe perdoren nga popuj te tjere pasi perfaqesojne emra shenjtesh,trimash apo thjesht jane pelqyer. Ne shqiperi pas islamizimit jane perdorur emrat turko-arabe ashtu si para pushtimit osman perdoreshin emra shenjtesh te Krishter sipas ritit te fese qe u perkisnin Katoliko-roman apo greko-ortodoks. Sa per konstatimin qe “Krishterimi ka ardhur nga shkretetirat e Palestines” nuk po na thua ndonje gje te re pasi te tre besimet monotesiste Hebraizmi,Krishterimi dhe Islamizmi kane lindur te tre ne Lindjen e Mesme. Por ne ndryshim nga te Krishteret,Hebrajte nuk pranojne qe Krishti ishte Shpetimtari pra s’kishte lindur akoma Muslimanet thone se Krishti nuk u ringjal por ashtu ju eshte dukur njerezve. Megjithse te duja fete pohojne jeten e perjetshme pra ringjalljen nuk pranojne ringjalljen e Krishtit Perendise se Gjithkrijues. Krishti Perendi me ringjalljen e tij u dha shpresen dhe proven e ringjalljes dhe jetes se perjetshme per ata qe e besojne.
Eshte Fakt vetem Ju Kaurret qe ju i bashkon Kryqi me Serbet se pranoni dot.
Shqiperia i perkiste lindjes edhe para Osmaneve Orthodoks e Arberesh kryqendren e ka Pat ne Kostantinopoje.
Pushim 5 Shekullor? Hahaha hahaha A e ke mesuar o Koke Mut qe Shqiptaret Sundonin Egjiptin Sirin e Jerusalemin? Kush ta mesoi Historine mo Picku Mader.
Kurse tashti Europianet te dhjesin ne Koke.
turko-arabe
ju jeni te ardhur vone ne arberi dhe nuk keni si te dini historine e saj.
1) NE BETEJEN E FUSHKOSOVES ISHIN EDHE SHQIPTARET DHE ATA ISHIN NE KRAHUN E SERBEVE KUNDER TURQVE
2) GJITHE FISNIKET SHQIPTARE PAPERJASHTIM KISHIN KRUSHQI ME SERBET
3) SERBET EDHE SOT VAZHDOJNE TE KENE SHENJTORE NJE SHQIPTARE NGA VLORA QE ISHTE MARTUAR ME NJE SERB.
DHE KETO TREGOJNE VETEM NJE FAKT QE SHQIPTARET DHE SERBET DERI NE ARDHJEN E TURKO-ARABEVE JO VETEM NUK ISHIN ARMIQ PO ISHIN ALEATE DHE MIQ.
KETO JANE TE VERTETAT E SHQIPTAREVE TE TJERAT JANE THJESHT DESHIRA TURKO-ARABESH.
DHE QE JENI TURQ NUK E THEMI VETEM NE SHQIPTARET
E THONE GJERMANET
ITALIANET
GREKET
EDHE VETE TURQIT
VETEM JU KENI TURP TE PRANONI SE I PERKISNI NJE RACE INFERIORE!!!!!!!
Ani , pope, ani. Nuk është mëkat të imagjinosh e të fantazosh!
TE VRAFTE ZOTI O IDJOT SEPSE ZOTI I MADH NUK KA PARTI,TI JE NJE KRIMINEL QE DO SHKOSHE NE FERR….
kushe ka lexuar pake istori Shqiperia para ca kohesh ka qene KORCA autonomi me vete voriopiri me vete SHkodra kerkon me vete se ndryshe nuke shkone nje popull qe sdo te paguaj TAKSAT eshtetit do tethote te kthemi ne kohen e anadollakeve
E tër Kosova e skiperia esht pronë e kishës serbe,bile edhe trecereku i Maqedonisë që dikur quhej Serbia jugore deri në Igumenicë?
Filloe qysh nga Shkodra,dikur quhej keshtjell e rovanices kur u dhurua katolicizmit mori emërtimin Rozafat!!!!
Vendi i Shën Stefanit ky i fundit u be i shenjtë nga kisha serbe Stefan llazarievic në në shqip Llazar?
Kemi kishën e Torovicë në Lezhë,gërmadhat e saj jan edhe sot?
Në mezin e jugun e skiperia jo vetëm toponimet e shenjta nuk e humbën traditën por u nderuan emërtimet e qyteteve si ai Beligrad në Berat e kohët e fundit diktatori Hoxha nga volo-reke në Drilon për t’i hequr identitetin me një emërtim të ri,kështu edhe në Kosovë jo Pejë por pec, Peci i themi ne shqip?
Në Elbasan dikur Shën Vladimir ka shum emërtime njëlloj si në Kosovë!!!?
Popullsia nga Kosova ka zbarkuar në Shën Vladimir,diku nga jug lindja nga Morava e Nishit në Serbi në Korçë e tutje Leskovac e tek ne Leskovik Trebinjë, Mokra, Pogradec,nga Vlora Vojsava apo Vjosa Selenica opozita Bistrica!!!!!!
Pra kjo esht Serbia e skiperia,dikur Arbëria,ar-beresh kuptoni se nga e kemi identitetin e se turku na bëri llum!!!
Komentin me emrin bëni është kopjuar,jo i imi nga fillimi!!!
E kujt i plasi se ti nuk e imagjinon dote Serbine pa Kosoven, cudi do te ishte qe Kosova te shkelej nga kemba jote more firaun!
Me Mire te me varin ne Litar sa te kem Fene e Serbit.
Ndersa mua , me mire te mos me kishin lindur , se sa te kem fene e magjypeve aziatike te shkretetirave , pushtuesve 5-shekullore turq . Jemi ndoshta i vetmi vend ne bote , qe morrem fene e okupatorit , i cili na la 5 shekuj mbrapa Evropes .
kryqat e pa bese jane gjithmon ne krah te serbit grekut dhe kujdo bythqimi tjater, vetem se i bashkon kryqi dhe perdhunimi i priftit te vatikanit qe se ka njoht as sot kosoven martire.
Po , more malok mu.i , jane te pa bese francezet , gjermanet , italianet , amerikanet , anglezet dhe jane te beses turqit , afganet , arabet , kosovaret , shqiptaret , boshnjaket …. po si nuk te shpelan nje mortje ty , qe quan te pa bese pjesen me te perparuar te botes qe i ka dhene jete e zhvillim njerezimit dhe quan te beses pjesen tjeter me injorante , me te pa perparuar , me idiote , qe i ka dhene njerezimit vetem xhami e minare e qe jane 10 shekuj mbrapa . Me vjen neveri vetem t’i shkoj neper mendje popujt islamike .
Ka bere shume mire Vatikani , qe nuk e njef Kosoven . Vatikani , nuk njef shtete , qe krijohen nga bombardime , luftra e sulme ndaj nje vendi sovran , kudo qofte ne bote ky vend dhe i çfardo feje qofte . E çfare fitoi bota kristiane (qe ti e quan te pa bese) , qe krijoi nje shtet hibrid e te shemtuar , nje province te Turqise ? Kosova duhej te qendronte nen Serbine , aty ku e ka vendin , sepse duhej mbajtur gjithmone nen kontroll , perndryshe kethehet ne nje vend ekstremist turko-islamik . Dhe kete ka filluar te beje .
Kosoven e ka njohur Amerika ?
Lexojeni me durim dhe gjakftohtesi….!!!…Edhe njehere, per te gjithe kara-mahmutet, kara-helenet (ose kara-jevgjit), dhe sigurisht dhe kara-sllavet…Kosova eshte toke ILIRO-DARDANE, dhe me kete kolere e lidh vetem historia e pushtimeve turko-sllave…”Të dhënat historike tregojnë se, trevat ilire (shqiptare) kanë hyrë në literaturën sakrale pikërisht që nga koha e Apostolit Shën Pali (shek. I), nga i cili kemi dëshminë: “Kështu prej Jerusalemit rreth e përqark deri në Ilirik e kam kryer plotësisht detyrën time të përhapjes së lajmit të gëzueshëm mbi Krishtin”. Me zyrtarizmin e krishterimit, sipas Ediktit të Milanos më 313, kur organizimi kishtar u legalizua edhe në trevën e Dardanisë (Kosovës, E.R.), kuptojmë se përmes statusit të veçantë administrativ e juridik, Dardania, do të ketë edhe qendrën e Ipeshkvisë të sanksionuar me Koncilin e Nikesë të vitit 325.
Siç dihet, pas ndarjes së Perandorisë romake në lindje dhe në perëndim, më 395, Iliriku administrativisht bën pjesë në Perandorinë e Lindjes, ndërsa në pikëpamje kishtare do të mbetet nën influencën e Romës. Gjatë shekullit IV-VI organizimi kishtar në Iliri mori hov të madh sa që dihet se vetëm në Dardani (Kosovë, E.R.) u ngritën 5 deri në 7 ipeshkvi. Në kohën e perandorit Justinian (525-565) fillon një epokë e re në jetën e kishës Dardane.
Perandori Justinian e riorganizoi kishën dhe në këtë mënyrë krijoi një provincë të re të pavarur kishtare së cilës i dha një rol të rëndësishëm në këtë pjesë të Perandorisë. Perandori Ilir, Justiniani, gjatë vitit 535 e shpalli novelën e XI’të, me të cilën vendin e vet të lindjes, Justinianën e Parë, e shndërroi në qendër të madhe kishtare me një hapësirë të gjerë të territoreve të Perandorisë ku përfshihen: Dardania, Dacia Mediterania, Dacia Ripensis, Mysia, Prima, Prevalitana, Maqedonia e Panonia Secunda.
Në kuptimin e sotëm gjeografik, Justiniana e Parë nën ekzarkatin e saj kishte Serbinë, Sremin Lindor, Bullgarinë Perëndimore, Maqedoninë Veriore, Kosovën dhe Malin e Zi. Më pas, me invadimin e barbarëve (sllavo-avar) në trevat ballkanike do shihet se asokohe do ndërronte edhe harta kishtare e Dardanisë. Nga kjo kohë do të shohim se kisha e Dardanisë më vonë do të bëhet gjithnjë element më i fortë krishterizues edhe i ardhësve sllavë në Gadishullin Ballkanik që nga shek.VII-X’të.
Gjatë kësaj periudhe pësojnë dëme të mëdha selitë ipeshkvore e arkipeshkvore siç janë: Justiniana Prima, Shkupi, Justiniana Seconda (Ulpiana, E.R), Nishi e Remesiana. Gjatë këtyre invadimeve do të ndërpriten lidhjet përkohësisht edhe me Papatin, për t’u shkëputur për një kohë të gjatë sidomos në shekullin VIII, kur Iliriku Lindor do të shohim se do ti bashkëngjitet Konstantinopojës. Por, do dihet gjithashtu se, jashtë ndikimit të kishës bizantine mbeti edhe për një kohë Ipeshkvia e Shkupit dhe e Prizrenit. Këtej Justiniana Prima, deri në vitin 732, ishte qendër kishtare nën juridiksionin e Romës. Pas kësaj periudhe, në kohën e perandorit bizantin Leonit III’të, ipeshkvitë e Ilirikut u shkëputën nga vartësia e Romës duke iu nënshtruar qendrës së Konstantinopojës.
Ndryshime të dukshme në vijim do të ndodhin edhe gjatë kohës së sundimit bullgar (893-971) në këto treva, kur Ipeshkvia e Prizrenit do të gjendet nën përbërjen e kishës bullgare. Pas vitit 971, territori i Ipeshkvisë së Prizrenit do t”i takonte Arkipeshkvisë së Bizantit deri në vitin 976. Me formimin e Perandorisë bullgare të Samuilit, territori në fjalë, prapë do të gjendet nën juridiksion e Mitropolisë së Ohrit, që aso kohe, ishte shpallur kishë e pavarur mitropolite në rangun e Patrikanës. Pas rënies së Perandorisë së Samuilit më 1018, perandori bizantin Vasili II’të, Patrikanën e Ohrit e uli në rangun e Mitropolisit, por ia la pavarësinë mbi 31 dioqeza.
Kështu, në bulën e Vasilit të II’të (1020) përmendet edhe Ipeshkvia e Prizrenit, që tregon se, asokohe ipeshkvia gjendet nën juridiksionin e Arkipeshkvisë së Ohrit. Ipeshkvia e Prizrenit aso kohe, ishte e rangut të tretë dhe përfshinte territore: Hvosnen, Leskovcin, Deçanin, Pejën. Selia e Peshkopatës së Prizrenit ishte kisha e Shën Prenës. Në Kartën e Stefan Deçanit (burimi shek. XIV, E.R) thuhet se, kisha e Shën Prenës (në Prizren) ka ekzistuar që nga kohërat e “mbretërve të stërlashtë”. Dëshmia e dytë e shkruar e vitit 1204 është ajo e cila tregon se, që nga koha kur perandori bullgar Kalojani (1197-1207), ripushtoi shumë territore nga sundimi bizantin, kuptohet edhe territore të Kosovës, ekzistonin ipeshkvitë e Shkupit dhe të Prizrenit.
Më pas, gjatë zgjerimit të shtetit nemanjidë të Rashkës (Sipas historiografisë serbe, Rashka është bërthama e shtetit mesjetar serb) në drejtim kah jugu prej fillimit të shekullit XIII-XIV, do të okupohen dhe territoret e sotme të Kosovës që dihet se do gjinden nën sundimin e tyre për një kohë. Në këtë drejtim, nemanjidët do të formojnë kishën ortodokse të tyre, e cila siç do të shohim do të pavarësohet në vitin 1219 prej kryepeshkopatës autoqefale të Ohrit. Duke u shpallur e pavarur ajo do të vendoset me seli në Zhiçë të Rashkës. Okupimi i trojeve të sotme të Kosovës asokohe nga nemanjidët, që pason gjatë disa decenieve në shek.e XIII’të, solli padyshim një keqësim të ndjeshëm, jo vetëm fizik, politik e ekonomik, por edhe në shkatërrimin kulturor e fetar.
Këtij përkeqësimi i kontribuoi edhe më tepër transferimi i selisë autoqefale kishtare të Rashkës nga Zhiça në Pejë, pra në trevat e Kosovës. Kjo ndodhi në fund të shekullit të XIII’të, ku pas një sulmi të vitit 1290 nga tributë tatarë dhe kumanë digjet Manastiri i Zhiçës. Kuptohet se, Peja nuk ka qenë seli e vetme ose e përhershme e Patrikanës së Rashkës qysh pretendohet.
Manastiri i Zhiçës ishte rindërtuar e dihet se patriku Spiridon dhe trashëgimtari Danillo e kanë pasur selinë atje. Aso kohe, gjithashtu kuptohet se, kishat më të hershme “serbe” ishin ndërtuar në territorin e ngushtë të Rashkës: Studenica (afër Novi Pazarit), Malisheva (afër kufirit të Bosnjës), Sopoçani (Novi Pazar) etj. Kjo shtrirje e kishave përkon me territorin e shtetit mesjetar të Rashkës, që përshkruhet nga autori bizantin i shekullit të X’të [K. Porfyrogjeneti si dhe burime të tjera].
Duke pasur parasysh pushtimin e territoreve shqiptare, gjatë dy-tre brezave të sundimit të nemanjidëve, që arrijnë të shtrihen në territorin e sotëm të Kosovës, do të kuptohet se, qendra kishtare e tyre ishte ende jashtë Kosovës. Vetëm gjatë shekullit të XIV’të, të dhënat tregojnë se, me rastin e ndërtimit të Manastirit të Graçanicës, të Deçanit dhe të Kryeengjujve (Arkangjelit) në Prizren, treva e sotme e Kosovës mund të thuhet se kishte njëfarë rëndësie si qendër e Peshkopisë së Rashkës.
Si pasojë, me forcimin e më tejmë të pushtetit Nemanjid në këtë territor, pra duke filluar nga shekulli i XIV’të, atëbotë zgjerohet edhe kisha ortodokse e Rashkës në këtë trevë, me të gjitha tiparet që i zotëronte kisha ortodokse bizantine: ligjet bizantine, veprat teologjike, literatura didaktike, artet, zejet, me të cilat jeta kishtare pasurohej me objekte të domosdoshme nga arkitektura, piktura kishtare e deri tek veshjet e etërve.
Pushteti Nemanjid në territoret e sotme të Kosovës, në veçanti gjatë shekullit të XIV’të, do të zbatojë një politikë që synonte asimilimin e popullsive vendëse të trevave të pushtuara. Si më të efektshëm në këtë drejtim zgjodhën represionin dhe persekutimet në lëmin fetar. Prandaj, edhe sundimtarët nga Dinastia e nemanjidëve mbanin lidhje të ngushtë me kishën ortodokse, për të cilën ndërtuan (rindërtuan) shumë kisha e manastire, jo vetëm në territorin e Rashkës, por edhe në ato ku shtrihej pushteti i tyre. Kuptohet se fshatrat asokohe përfshihen në prona kishtare e që pjesa më e madhe e popullsisë fshatare të Kosovës gjatë shekullit të XIV’të, ishte e detyruar ta lidhte fatin me kishën ortodokse.
Përqafimi i ortodoksisë nga vendësit-arbërit (shqiptarët), dëshmohet nga listat e banorëve, ku krahas klerit katolik të cilësuar me apelativ që përdoret edhe sot në gjuhën shqipe: prift, dom, abat, përmenden edhe klerikët ortodoks të cilësuar si: pop, pope, papas dhe kalluxher. Ndërkaq, pjesa e popullatës së qyteteve, pra jashtë pronave kishtare përmes kolonistëve raguzanë, gjermanë e italianë qe e influencuar dhe e lidhur me kishën romake.
Në dokumentin e papës Benedikti i XI’të të vitit 1303 ndër pesë famulli katolike në trojet e nemanjidëve përmenden edhe famullia e Trepçës (de Trepezo) dhe e Graçanicës (de Grazaniza). Në një dokument që pason nga Papa Kelmenti i VIII-të i vitit 1346 kuptojmë se ipeshkvi i Kotorrit ka pasur të drejtë kujdesi mbi famullinë e Prizrenit, Novobërdës, Janjevës dhe Trepçës. Po ashtu në vitin 1346 për Prizrenin përmenden se kishte dy kisha katolike “S. Marije de Prisren et S. Petri supra Prisren”. Po në këtë dokument kuptojmë se kryeipeshkvi i Tivarit kishte kujdesin mbi këto.
Kështu, Prizreni si qendër e ipeshkvisë katolike sipas dokumenteve, mund të ndiqte jetën kishtare. Këtu përmenden kishat e të krishtera katolike si kisha e Shën Pjetrit, kisha e Zojës Mari dhe kisha e Shën Kollit. Duhet theksuar se, të dhënat po ashtu dëshmojnë që, pushtimi Nemanjid i territoreve, e gjeti pjesërisht popullsinë arbërore të viseve veriore e verilindore të lidhura kishtarisht me ortodoksinë bizantine (Kosovë e Maqedoni) e me katolicizmin roman (Diokle – Zetë).
Asokohe shumë kisha katolike vendëse u uzurpuan ose mbi to u rindërtuan manastire ortodokse të Rashkës, siç janë të njohura faktet për kishën e krye’engjëjve Mihail e Gabriel si dhe kisha e Shën Prenës në Prizren. Këto fakte i paraqet letra e Papa Klementit të V’të, i cili i drejtohet Millutinit (Mbretit të Rashkës, E.R.) duke kërkuar që t’i lirojë kishat latine, të cilat i kishte okupuar ai ose të tjerët. Në kohën e sundimit të Uroshit të II’të – Millutinit (1282-1321), gjendja e katolikëve në Kosovë u keqësua shumë.
Ai i ndiqte katolikët dhe e kishte ndaluar ritin e tyre. Këtë keqësim të gjendjes së të krishterëve katolikë e vërteton shkrimtari anonim, përndryshe i njoftuar mirë me kushtet dhe vendin që për Stefan Uroshin e II’të, thotë: “Po i ndjek shumë katolikët dhe i urren”. Po ashtu ai njofton se: “Po rrënon kishat dhe sulmon prelatët”, ndërsa katolikët në këtë vend “i dogji deri në thua” (Gasper Gjini). Për keqtrajtimin e popullatës katolike në vitin 1319, krerët arbërorë i dërguan përfaqësuesit e vet me letra përcjellëse te Papa Gjoni i XXII-të në Avinjon, me ç’rast e njoftojnë atë me ndjekjet e ashpra në vendin e tyre që bëhen nga Uroshi i II’të Millutini.
Letrën e kishin nënshkruar shumë zotërinj arbërorë. Në mesin e këtyre zotërinjve arbërorë si kryengritës është i shënuar edhe një nga Prizreni. Ndjekjet dhe persekutimet e popullatës katolike do të vazhdojnë më fuqishëm gjatë periudhës së Stefan Dushanit (1331-1355). Për të, thuhet se, ka qenë “mjaft jo tolerant ndaj katolikëve” sepse “katolicizmin në popull dhe në masë nuk e duronte”. Masat e ashpra të tij pasqyrohen edhe nga arkipeshkvi i Tivarit G. Adami, në një relacion të drejtuar Dukës së Burgonjës, Filipit të VII’të Valua më 1332.
Ai thekson se, po shkruan atë “që vetë e ka parë dhe përjetuar”. Duke përshkruar gjendjen thekson se: “në pjesën bregdetare edhe latinët dhe arbërit gjenden në pozitë jashtëzakonisht të vështirë sepse populli është nën pranga, priftërinj të thyer, të shkelur dhe të poshtëruar, ipeshkvitë dhe abatët shpeshherë burgosen… kishat, si ato katedrale po ashtu edhe të tjerat, rrënohen dhe u merren të gjitha të drejtat, zhduken dhe shkatërrohen kuvendet”.
Dokumentet e kohës dëshmojnë se Stefan Dushani, përdori tërë aparatin e forcës për zbrazjen e trojeve shqiptare me pretekstin se, po i ndiqte katolikët e padëgjueshëm arbërorë. Edhe pse në kushte të tilla, arbërit, i bën qëndresë të vendosur pushtimit dhe shtypjes së Nemanjidëve. Ajo shprehet sidomos me kryengritjen e madhe të vitit 1332 që përfshiu trevat e lumit Buna (Barbana).
Kryengritjes do t’i bashkëngjitet edhe bujari Dhimitër Suma, e në vazhdim në vitin 1334 shohim kryengritjen edhe në rrethin e Prizrenit. Presioni dhe dhuna e egër që ushtrohej në trevat arbërore do të merret vesh edhe në zyrën e Papatit. Këtej, Papa Klementi i VI-të në vitin 1346, i shkruante Stefan Dushanit se: “disa mbretër të Rashkës, paraardhës të juaj, kuvendet dhe kishat katolike… i përvetësuan në kohën e vet e që edhe tani ju i mbani të pushtuara”.
Prandaj, Papa kërkonte nga Dushani, që t’i lejojë ipeshkvit të Kotorrit për t’i mbledhur kontributet e caktuara kishtare në … famulli (krishtere). Politika diskriminuese e pushtetit të Rashkës e sidomos e periudhës së Dushanit ndaj popullsisë arbërore dhe të tjerëve të konfesionit katolik mori përmasa të gjera, dhe u institucionalizua e u sanksionua edhe me ligj. Konkretisht, një politikë e tillë u fiksua në të drejtën mesjetare, në Kodin e Stefan Dushanit, të vitit 1349.
Mjafton të shikohen dispozitat e neneve 6, 7, 8 dhe 9, dhe të konstatohet diskriminimi drejtuar kundër popullatave jo’rashkase. Katolicizmi sipas Kodit në fjalë, është “herezi latine”. Më tej mund të lexohet: “… në qoftë se ndokush nuk dëgjon të konvertohet e të kthehet në besimin e vërtetë (siç e quanin ata ortodoksinë) ai do të dënohet me vdekje”.
“Klerikët heretikë (të konfesionit katolik) të një komuniteti të huaj që përpiqen të bëjnë predikimin do të kapen, do të dërgohen në miniera ose do të dëbohen”. “Kishat heretike (katolike) … do t’u besohen klerikëve të besimit të vërtetë…”. “Në rast se gjendet një klerik latin që përpiqet ta konvertojë një të krishterë (ortodoks) në besimin latin, ai do të dënohet me vdekje…”.
“Në rast se gjendet një besimtar latin që është martuar fshehurazi me një grua ortodokse, ai duhet të pagëzohet sipas mënyrës ortodokse, e në rast se nuk dëgjon të pagëzohet, atij do t’i merret gruaja, fëmijët e shtëpia, do të katandiset në mjerim e do të detyrohet të emigrojë…” (M.Purkoviq). Të ashtuquajturit “nene antiheretike” të këtij Kodi, sanksionojnë që të gjithë shtetasit e mbretërisë rashkase, anëtarët e komunitetit të huaj duhej të ripagëzoheshin në kishën e tyre.
Veprimtarinë e tillë antikatolike të Dushanit e përshkruan edhe G. de Boulogne, legat i Papës në Padovë, në letrën e dërguar mbretit të Hungarisë dhe të Venedikut, ku shkruan: “Stefan Dushani me dhunë i kthen në fenë e vet besimtarët e tij katolikë, se i pagëzon me kundërshtim dhe jashtë ç’do dispozite dhe ligji të kishës” (Gasper Gjini).
Por siç theksuam dhe më lart, edhe përkundër të gjitha masave ndëshkuese dhe ndjekjeve të shumëllojta e keqpërdorimeve që ushtrohen ndaj popullatës dhe kishës katolike sidomos gjatë shek. të XIV-të, ajo do të rezistojë dhe qëndrojë. Autorët serbë M. Joviq, V. Koraq dhe të tjerë na tregojnë se gjatë shek. të XIV-të, në territorin e sotëm të Kosovës gjinden ose ekzistojnë komunat katolike dhe qytetet me kishat e tyre.
Komuna katolike numërohen: Prizreni (tri kisha katolike), Trepça (dy kisha katolike), Novobërda (dy kisha katolike), Janjeva (një kishë katolike). Ndërsa vendet që kishin kishë katolike ishin: Graçanica, Belasica (Vrh Lab – sot vendburimi i lumit Llap në veri të Podjevës) dhe Prishtina.
Në këtë drejtim edhe pas vdekjes së Dushanit, ngjarjet nuk rridhnin aspak në të mirë për banorët e atëhershëm të Kosovës.
Në skenën politike në territoret e Kosovës do të mbizotërojë për të mirë situata për arbërit – shqiptarët, tek kur këta do të përfshihen në shtetin mesjetar arbëror të Balshajve. Është fakt i njohur në literaturën historiografike, që territori i sotëm i Kosovës njohu sundimin e Balshajve nga viti 1372-1385. Pasi që e forcuan pushtetin e tyre, Balshajt në vitin 1369 nëpërmjet ipeshkvit të Shasit i kërkuan Papa Urbanit të V-të miratimin për konvertimin e tyre nga feja ortodokse në atë katolike.
Pjesa dërmuese e popullsisë së zotërimeve të tyre që shtriheshin në trevat e Shqipërisë (L. Maltezi) ishte katolike. Me këtë hap, Balshajt, synonin t’i përshtateshin edhe në pikëpamje fetare mjedisit shoqëror të arbërve, duke hedhur tej çdo mbeturinë të sundimit të nemanjidëve që i largonte nga popullsia vendëse arbërore.
Arsyet e tilla, na bëjnë të mund të konstatohet se, për Balshajt, ortodoksia kishte qenë një fe e imponuar në kushtet kur kanë qenë nën presionin dhe okupimin sllav. Ata vepruan nën maskën e saj derisa arritën kulmin e fuqisë së tyre politike për të shmangur çdo goditje të mundshme nga ata dhe kisha e tyre (P. Bogdani). Sundimi i Balshajve në Kosovë pati pasoja të drejtpërdrejta edhe në drejtim të kishës së Rashkës.
Të dhënat tregojnë gjendjen e rëndë të kishës së Rashkës, institucion ky ideologjik dhe politik i shtetit në fjalë. Klerikët rashkas këtë periudhë e cilësuan si një “furtunë” të vërtetë, sepse në mënyrën “banditeske dhe me sulme” u rrëmbyen pasuritë e saj deri tek froni i shenjtë “i patrikut dhe ofiqet apostolike”. Kisha e Rashkës gjatë kësaj periudhe ishte e anatemuar (për shkak të shpalljes së Patrikut të Rashkës në vitin 1346 nga Stefan Dushani në mënyrë të pa ligjshme, pra pa lejen e Patrikanës së Bizantit në Kostantinopojë, E.R.).
Për të penguar asgjësimin që i kanosej, kisha e Rashkës, u orvat të pajtohet me Patrikanën Bizantine. Edhe pse si duket u njoh si kishë e pavarur nga Patrikana Bizantine, çështje diskutabile për të cilën flitet se a ishte krejt e pa varur ose jo, pozita e saj në trevën e Kosovës aso kohe ishte e dobësuar shumë. Për shumë arsye Balshajt nuk lejuan që qendra e saj të mbetet si më parë në Pejë dhe as nuk pranuan që kuvendi i kishës së Rashkës të mblidhej aty (1375).
Prizreni u konsiderua si qyteti nga ku mund të kontrollohej më mirë veprimtaria e saj, ndaj edhe këtu u caktua qendra e re. Madje, për herë të parë në historinë e kishës së Rashkës u vë në postin e udhëheqësit kishtar jo një klerik i tyre pra rashkas, por një klerik bullgar, Jefreni. Masat e tjera radikale që lidhen gjatë sundimit të Balshajve në pjesë të territorit të Kosovës bën që kisha rashkase e dobësuar të ketë bërë zhvendosjen e qendrës së “Patrikanës” nga Prizreni në Zhiçë të Rashkës. Kjo ka ndodhur sigurisht para Betejës së Kosovës të vitit 1389.
Po ashtu dihet se nga fundi i shek. të XIV-të dhe fillimi i atij të XV-të, përveç familjes Balshaj që zotëronte toka arbërore, krahas tyre do fuqizohen dhe familjet arbërore të Kastriotëve dhe Dukagjinëve, të cilat do shohim se do zotëronin territore të tyre. Këto dy familje do shihet që do të veprojnë dhe sundojnë edhe treva arbërore të territorit të sotëm të Kosovës (sidomos Rrafshin e Dukagjinit dhe Prizrenin) gjithnjë deri nën rënien e gjithë vendit nën Perandorinë Osmane (1455-1461).
Në këtë drejtim aspiratat e historiografisë, Akademisë së Shkencave, Kishës Ortodokse dhe Qeverisë Serbe, edhe në ditët e sotme, pretendojnë për përvetësimin e monumenteve arkitektonike të trashëgimisë kulturore të Kosovës – objekteve të kultit të krishterë kishave dhe manastireve. Këto objekte i quajnë të tyre, me pretekst se, kinse ato janë ndërtuar nga mbretërit e tyre gjatë mesjetës, kur ata paskan sunduar territoret e sotme të Kosovës.
Dihet dhe nuk është çështje kontestuese se, që nga sundimi nemanjidas, sidomos nga koha mbretërve: Millutinit (1282-1321), Stefan Deçanit (1321-1331), Stefan Dushanit (1331-1355), dhe në kohën e sundimtarit të fundit të kësaj Dinastie Uroshit të V’të (1355-1371), territori i sotëm i Kosovës do të gjendet nën pushtimin nemanjid të shtetit të Rashkë, pra nën pushtetin politik e fetar të tyre.
Sundimtarët në fjalë duke forcuar pushtetin politik të tyre, njëkohësisht forcuan edhe atë kishtar, bënë që edhe disa qytete mesjetare të Kosovës t’i përdorin si seli të përhershme të tyre. Në këtë drejtim edhe objektet e kultit, siç do të shohim, në masë të madhe do t’i adaptojnë për vete. Në anën tjetër, duke punuar në këtë drejtim, sidomos duke iu referuar burimeve historike dhe studimeve serioze që kanë të bëjnë me këtë çështje, del dhe është mirë e qartë se, këtu kemi të bëjmë me përvetësimin nemanjidas të monumenteve të kultit të krishterë iliro-arbëror si dhe ato romake e bizantine.
Monumentet kryesore të kultit të krishterë në Kosovë, të cilat sot konsiderohen kisha ose manastire ortodokse nemanjidase “serbe”, siç pretendohet pothuajse në të gjitha shkrimet e historiografisë serbe, siç është: Manastiri i Deçanit, Graçanicës, Kisha e Shenjtorëve Mihail e Gabriel dhe kisha e Zojës Prene në Prizren, Patrikana e Pejës, Kisha e Shtjefnit në Banjë të Mitrovicës, del të jenë monumente të moçme iliro-arbërore. Duke pasur parasysh këtë që u tha, nga studiues seriozë, askush nuk e mohon faktin se kishat dhe manastiret në fjalë janë ndërtuar, rindërtuar ose meremetuar mbi themelet e monumenteve të moçme të periudhës romake e bizantine.
Nga e gjithë kjo që u tha, dhe për më tepër duhet të dihet edhe se, monumenti i parë kishtarë i rindërtuar nga nemanjët e Rashkës në territoret e sotme të Kosovës është kisha e Pejës. Në gjysmën e shekullit të XIII’të, thuhet se, u ndërtua kisha e apostujve në Pejë.
Kjo kishë sot gjendet në kuadër të kompleksit të Patrikanës së Pejës. Edhe kjo kishë siç do shohim më poshtë, del të jetë rikonstruktuar në ndërtim të vjetër, së cilës iu dha forma e ndonjë kishe të kohës. Në fasadat e kësaj kishe shihet mënyra romanike e punimit, me gurë të imtë e të gdhendur, elemente këto të stilit perëndimor romanik, stili romaniko-gotik, që mund të themi se stili në fjalë do të paraqitet edhe tek të gjitha objektet e karakterit sakral të ndërtuara në Kosovë gjatë mesjetës së zhvilluar.
Për ndërtimin e kishës së Shenjtorëve të Apostolit në Pejë, e cila ndërtohet diku në gjysmën e shekullit të XIII’të, të dhënat tregojnë se me të ndërtuar, në të vërtetë, vazhdohet një kishë e vjetër dhe e ruajtur mirë e tipit të ashtuquajtur bazilikë trekishtare, që koha e ekzistimit të saj nuk dihet. Ndërtuesit e punojnë atë sipas programit të kishave të Rashkës. Që kisha në fjalë u rindërtua njoftojnë këta autorë: Gj. Boshkoviq, M. Qanak’Mediq, B. J. Gjuriq, S. Qirkoviq, V. Koraq dhe Gj. Jankoviq.
Të dhënat tregojnë edhe se, Manastiri i Graçanicës, sipas njoftimeve burimore historike dhe gjetjeve arkeologjike gjatë viteve 1957, 1963 dhe 1964 të zhvilluara nga ekspertë serbë, është një bazilikë e ndërtuar midis shekullit të VI-të dhe XI-të. Kjo bazilikë ishte qendër e ipeshkvisë së Ulpianës Dardane. Pas rrënimit të saj, mbi themelet e Anijatës së Mesme u rindërtua një kishë kushtuar zojës së bekuar të Graçanicës.
Ka të ngjarë se po kjo kishë të përmendet në letrën e Papa Benediktit të XI’të, të vitit 1303, si kishë famullitare katolike. Mbi këtë kishë, kuptohet se mbreti nemanjid Millutini, rindërtoi Manastirin e Graçanicës rreth vitit 1316. Se kjo kishë u ndërtua në themelet e vjetra të një bazilike bizantine, që themelet e saja nuk janë shfrytëzuar tërësisht, na njofton studiuesi serbë V. Koraç. Njoftime se kjo kishë ishte rindërtuar gjejmë edhe tek punime të autorëve të tjerë si: V. Vuliq, P. Mijoviq, D. Bogdanoviq, V. Markoviq, M. Kashanin dhe Gj. Jankoviq.
Gjithashtu edhe për Manastirin e shenjtorëve Mihail dhe Gabriel të Prizrenit, gjejmë dëshmi nga autori S. Nenadoviq dhe nga libri i botuar prej grup autorësh “Kosovo nekad i danas”, se ai është ndërtuar mbi një kishë të moçme Dardane të periudhës së antikitetit të vonë. Rindërtimi është bërë rreth vitit 1348-1352.
Në kompleksin e Manastirit gjendet Kështjella e Epërme, Kisha e Shën Kollit dhe Kisha e Shenjtorëve. S’do mend se këtë kompleks të kultit e shfrytëzuan banorët e ritit ortodoks, si arbërit ashtu edhe “serbët”. Arkeologët në rrënojat e këtij Manastiri kanë zbuluar fragmente interesante të artit bizantin, romakë dhe gotikë (F. Drançolli). Ajo që tërheq më tepër vëmendjen është mozaiku, që nuk ka ndonjë paralele me ndonjë mozaik në Serbi, veçse më shumë i ngjan mozaikut në pagëzoren e Katedrales Santa Maria të Firencës (J. Drançolli).
Në kishën e këtij Manastiri dihet se ruhet edhe varri i kryezotëriut arbëror, Strazimir Balsha nga viti 1372 (G. Tomoviq dhe R. Grujiq). Edhe me ndërtimin e manastirit të Kryeengjujve (Arkangjelit) afër Prizrenit, që do të ngrihet nga mbreti Stefan Dushani (1331-1355), të dhënat tregojnë se, aty ekzistonte një objekt fetar i vjetër dhe se në rrënojat e tij u ngrit manastiri i ri. Pra, manastiri ekzistonte edhe para se Dushani ta rindërtonte. Mbështetje për këtë dhanë: revista e sipër theksuar “Pravoslavlje”, S. Novakoviq dhe Vl. Çoroviq.
Në këtë drejtim, është e njohur se mbreti Millutin në vitin 1307 përvetësoi edhe kishën katedrale Zoja Prene në Prizren. Sipas hulumtimeve arkeologjike e historike të materialit relevant, supozohet se kisha e Shën Prenës në Prizren kishte katër faza të zhvillimit. Hulumtimet e para u bënë nga S. Nenadoviq, i cili konstaton ripërtëritjen e bazilikës së vjetër e cila ngrihet në themelet e një kishe bizantine të shekullit të IX’të ose X-të.
Ai ka konstatuar dy faza të ndërtimeve para kohës së rindërtimit të shekullit të XIV’të dhe fazën e rindërtimit të vitit 1306-1307. Se kjo, ishte ndërtuar mbi themelet e objektit të vjetër njofton edhe autori Gj. Jankoviq. Edhe në Kartën e Stefan Deçanit (burim mesjetar serb i shek. të XIV-të) thuhet se: “Kisha e Shën Prenës ka ekzistuar që nga kohërat e mbretërve të stërlashtë”.
Hulumtuesi S. Nenadoviq që udhëhoqi punët rreth restaurimit dhe konservimit të saj (1950-1952) thekson prezencën e fragmenteve më të vjetra dhe të monumenteve të krishterimit të hershëm: “… duhet të parashohim se kjo kishë ndoshta është ndërtuar mbi një tempull edhe më të vjetër, sepse nuk janë zhvilluar hulumtimet në atë masë që të jemi të sigurt se nën këtë kishë të vjetër nuk ekzistojnë themele edhe më të vjetra”.
Po ashtu edhe J. Jastrebov, konfirmon faktin se, ky manastir është i kohës para “serbe”. Për rindërtimin e kishës së Prenës mbi themelet e një tempulli pagan duhet cekur se, kryepeshkopi Danillo (jetoi në shek. e XIV’të) e quan mbretin Millutin “ndërtimtar dhe ripërtërirës të tempujve të rrëzuar dhe të rrënuar”. Fakti mbi ekzistimin e kishës së mëhershme, tregohet nga mbishkrimi i vendosur aty “…e ripërtëriu që nga themelet mbreti Stefan Uroshi…” (S. Nenadoviq).
Ndikimet e stilit të ndërtimit perëndimor do të shihen më së miri edhe në Kishën e Manastirit të Deçanit ose siç edhe quhet Pandakratori, e rindërtuar ose ndërtuar gjatë sundimit të Stefan Deçanit dhe Dushanit (1327-1335). Karakteristika kryesore e këtij objekti është stili romanik i ndërtimit që tregon A. Stefanoviq. Sipas të dhënave, Manastirin e Deçanit e ndërtoi arkitekti shqiptar At Vita Kuçi – Cuci me 18 skulptorë e gurskalitës. Manastiri i Shën Stefanit ose Bajska që gjendet në Banjë të Mitrovicës, u rindërtua nga mbreti Millutin. Murimi i tij u realizua gjatë viteve 1312-1317.
Sipas autorit D. Bogdanoviq, është e mundur që këtu edhe më herët të kishte ekzistuar një manastir. Se ky objekt ishte rindërtuar mbi themelet e një tempulli të vjetër mbështetet dhe nga autorët V. Markoviq, A. Stefanoviq e po ashtu dhe nga revista e Patrikanës Serbe “Pravoslavlje” që botohet në Beograd. Po ashtu, kemi të dhënat që tregojnë edhe për një numër mjeshtërish – skulptorësh të shquar shqiptarë të ndërtimit të kishave që veçoheshin asaj kohe, siç janë: Miho (Mikel) Tivarasi i shekullit të XIV’të, Gjin Aleksi dhe Mark Nikollë Gega etj.
Mbështetje për qëndrimet tona që paraqiten gjatë gjithë këtij punimi, se kishat dhe manastiret ortodokse u rindërtuan ose më mirë të themi, u adaptuan me ndërhyrje gjatë ri-ndërtimeve për t’u transformuar nga stili katolik në at ortodoks, siç kuptohet nga shumica e rasteve të sipërtheksuara, do të gjejmë edhe tek disa studiues serbë që shquhen me punimet e tyre për këto çështje. Gj. Sljepçeviq, tregon se: nemanjidët, sundimtar të Rashkës nuk patën dije për ndërtime as të kishave e as të manastireve, ata vetëm i shfrytëzuan objektet dhe kulturën bizantine duke qenë një herët kopjues dhe imitues të tyre.
Kjo, sipas autorit, tregohet edhe me selit (rezidencat) e përkohshme të mbretërve të tyre që do të lëvizin gjatë gjithë periudhës së sundimit. Ata, nuk kishin një vend (qendër, qytet apo pallat) të përhershëm. Shefi i katedrës për arkeologji mesjetare në Beograd, Dr. Gj.Jankoviq, thekson se, sa është e ditur Kosova, Mali i Zi dhe Hercegovina janë territoret që më së shumti kanë kisha që shërbenin në vazhdimësi që prej njëmijë (1000) vjetësh.
Nga këto, kemi objekte të ndërtuara qysh gjatë shek. të VI’të dhe të VII’të ose ato të shek. të IX’të dhe të XI’të, siç janë edhe kisha në Lipjan, Graçanicë dhe Zonja Prene (Ljevishka) në Prizren. Akademiku, D.Bogdanoviq, tregon se, dy qytete bizantine që i okupoi Stefan Nemanja, Prizreni dhe Lipjani, që aso kohe ishin qendra fetare. Kur arkimandriti Sava e organizoi kishën autoqefale “rashkase”, at e ndan në dhjetë (10) ipeshkvi, e nga ato tri(3) gjendeshin në territoret e sotme të Kosovës. Zhvillimi i territorit të sotëm të Kosovës, sipas autorit, si “qendër shpirtërore” e popullit “serb” gjatë mesjetës mbështetet me përqendrimin e madh të kishave dhe manastireve.
Ai vazhdon, deri sot nuk mund të dihet se sa kisha kanë qenë ose janë ruajtur nga epoka para-nemanjide, sepse kërkime, hulumtime sistematike si dhe arkeologjike nuk janë kryer, duke shtuar, numër bukur i madh i kishave nemanjide (rashkase) sigurt se janë ngritur në themelet e vjetër të tempujve bizantinë. Njohësi i mirë i këtyre çështjeve, V. Markoviq, na tregon se, historia e kishave dhe manastireve ortodokse siç shkruhet dhe përshkruhet nga tradita dhe historiografia serbe, nuk lënë tjetër, veç të kuptohet se, veprat-ndërtimet e fundit, ato nemanjide, të janë ngritur mbi llogarinë e të parave.
Kështu, nemanjidëve i përshkruhen shumë manastire, të cilat janë shumë ma të vjetra se koha e tyre. V. Markoviq, tregon edhe se, mbreti Millutini (1282-1321) nuk ndërtoi asnjë manastir të ri, ai vetëm i rindërtoi manastiret e vjetra e të lëna. Për këtë, historiografia jonë e vjetër dhe e re e paraqesin Millutinin si themelues-ndërtues i shumë manastireve. Karakteristikë e kohës së tij është se, Millutini rindërtoi shumë manastire në territoret që okupoi nga Bizanti, më shumë se sa në territoret e vjetra “serbe”.
Historiani, St. Stanojeviq, thekson që edhe para Stefan Nemanjës, në kufijtë me Rashkën kishte bukur shumë manastire dhe udhëheqës fetarë dhe nuk fillon krejt me Nemanjën, siç donë ta paraqesin historiografët tanë… Autori, V. Petkoviq, vjen në përfundime se, fiset “serbe” (sllave, E. R.) që nga ardhja dhe vendosja e tyre në këto territore (ballkanike) e deri në shek. e XVIII’të, shënuan lëvizje të mëdha. U ndërtuan dhe rindërtuan kisha e manastire e për çka “ nuk mundemi të pohojmë e vërtetojmë se këto vepra janë ekskluzive serbe”.
Në këtë drejtim, siç potencuam edhe më sipër, kemi të bëjmë me propagandën pseudoshkencore serbe e cila tenton që territorin e Kosovës ta paraqet si “qendër shpirtërore të popullit serb” gjatë mesjetës, që sipas tyre, mbahet me numrin e madh të konceptuar të kishave serbe dhe manastireve në këtë territor. Duhet theksuar edhe tendencat e një pjese të madhe të autorëve të historiografisë serbe, që tentojnë me të dhëna të argumentojnë se, selia e kishës ortodokse e Rashkës do të bartet në Pejë gjatë gjysmës së shekullit të XIII’të, më konkretisht kinse që në vitin 1253, nga Zhiça, selia e arkipeshkvisë kalon në Pejë. Mirëpo, në këtë drejtim duke iu referuar po të dhënave të autorëve serbë, theksohet që Peja tek në decenien e fundit të shekullit të XIII’të bëhet qendër ose seli e arkipeshkvisë së Rashkës.
Sipas tyre, selia e arkipeshkopatës pas sulmeve mongole dhe djegies së Zhiçës më 1284 bartet në Pejë. Sipas të tjerëve, selia e kishës kalon nga Zhiça në Pejë tek në decenien e fundit të shekullit të XIII’të kur sulmohet nga tatarët dhe kumanët që e plaçkitin dhe e djegin, të cilët i hakmerren Rashkës për një sulm që udhëhoqi ndaj tyre mbreti Millutin (V. Jankoviq). Po ashtu, edhe autorë të tjerë mbështesin faktin se tek në fund të shekullit të XIII’të, pas pësimit të Zhiçës, Peja bëhet seli e re e arkipeshkopatës rashkase (V. Boshkoviq, S. Qirkoviq).
Në këtë drejtim tendencat janë që pjesët e territorit të Kosovës së sotme, konkretisht treva e Drenicës paraqitet si “Drenica mali i dytë i shenjtë serb”. Lidhur me këtë është interesant të përmendim se, autori thekson që në shekullin e XIV’të në trevën e Drenicës gjendeshin 13 manastire dhe 5 kisha (T.Vukanoviq). Po ky autor më pas, duke theksuar se kinse me rezultatet e tija hulumtuese të vendbanimeve, të cilat “bazohen në të vërtetën shkencore” nxjerr përfundime se: në trevën e Drenicës së sotme kanë ekzistuar gjithsej 9 manastire dhe 42 kisha, d.m.th. bie në konfuzion në librin e njëjtë.
Po ashtu, vlen të theksojmë propagandën nacionaliste të kishës ortodokse serbe që gjithherë ishte veçuar dhe veçohet për kah falsifikimi dhe spekulimet lidhur me çështjen në fjalë. Sipas hartuesve të librit “Memorandumi për Kosovë e Metohi” i botuar nga kisha ortodokse serbe, theksohet se: “Kosova e Metohija”, “Tokë e shenjtë” e “popullit serb”, për ne paraqet atë, që për popullin “hebre paraqet Jerusalemi”. Për këtë, më së miri dhe më së forti dëshmojnë më se 1300 kisha dhe manastire që gjenden atje.
Po kështu edhe autorë të tjerë mbështesin këto qëndrime duke theksuar se: “Hapësira e krahinës jugore të Serbisë mbulohet me 1300 kisha dhe manastire me emrin zyrtar “Kosovo” (me Metohinë e cila që nga viti 1968, me dëshirën e shqiptarëve kosovarë hiqet nga zyrtariteti, dhe më pastaj nga komunikimi politik ditor), që në gjuhën serbe është simbolike, fjala më me rëndësi e cila pas emrit të Zotit, emrit të Shën Savës (themeluesit të kishës ortodokse serbe në shekullin e XIII’të), shënon njëkohësisht edhe identitetin kulturor e nacional të të gjithë popullit serb” (D. Bogdanoviq).
Propaganda në këtë drejtim vazhdohet: “… në territorin e Kosovë e Metohisë…, populli ortodoks serbë dhe kisha e saj kanë 1300 kisha e manastire nga shekulli i XII-të deri në atë të XX’të, të punuara gjatë tetë shekujve…” (Novosti, Beograd, 2004). Po ashtu theksohet se sipas evidencave në trevën e Kosovës duhet të ketë aty afër 200 objekte të ruajtura ose të shkatërruara, por në të vërtetë ka më shumë sikur të numëroheshin dhe hulumtoheshin lokalitetet arkeologjike të paidentifikuara (gërmadhat e kishave).
Sipas A. Urosheviq, gjendja e të pamurit të kësaj treve (është fjala për Kosovën) në mesjetë flet për një numër të madh gërmadhash të kishave, mbetje të kishave të vjetra dhe sipas tij, shenja të tilla kishte pothuajse në të gjitha fshatrat, edhe serbe e shqiptare, ndërsa në disa fshatra janë edhe nga dy e më shumë gërmadha të kishave (A.Urosheviq). Edhe D.Bogdanoviq, shprehet se, sipas hulumtimeve arkeologjike vërtetohet se në territorin e Kosovës ishin 1300 kisha e manastire e monumente tjera serbe.
Të dhënat e tilla si më lart, të ndërtuara dhe të udhëhequra nga historiografia e edhe nga politika ditore e qeverisë serbe, pra, mundohen të mbështesin konceptin mbi monumentet e kultit të krishterë që ekzistojnë në Kosovë duke rritur numrin impozant që shihet, për çka dhe Kosova sipas tyre paraqet vlera të “jashtëzakonshme”. Për të sqaruar më mirë çështjen lidhur me ndërtimin dhe rindërtimin e objekteve fetare në territorin e Kosovës në periudhën nemanjide, ofrojmë dhe të dhënat që tregojnë se, mbreti Millutin (1282-1321) rindërtoi afër 30 manastire, në mes të cilave në territorin e Kosovës vetëm tri, në Prizren, Bajskë dhe Graçanicë.
Mbreti Stefan Deçani (1321-1332) ndërtoi vetëm Deçanin. Gjatë periudhës së Dushanit u ndërtua Manastiri i Shën Arkangjelit (M. Kashanin, revista “Pravoslavlje”). Gjatë periudhës Osmane, burimeve që dalin aso kohe, të cilat i paraqesim nga M.Kashanin, tregohet se, që nga periudha e patrikut Makarije në gjysmën e shek. të XVI’të, u ngritën nga gërmadhat dhe u rishkruan-vizatuan përsëri me qindra kisha në territoret e sunduara nga Osmanët (mendon në Kosovë, Serbi dhe Sanxhak).
D. T. Batakoviq duke u thirrur në burime osmane (regjistrat osmanë) tregon se gjatë shek. të XV’të dhe XVI’të ekzistonin dhjetë deri katërmbëdhjetë tempuj ortodoksë që ishin aktiv. Udhëheqësit e kishës ortodokse të Pejës (1557-1766) duke u mbështetur në traditën mesjetare të sundimtarëve nemanjid dhe shtetit të Rashkës, tani me një territor më të madh se i tyre, rindërtuan kultet e vjetra dhe vendosën edhe të reja.
U bë jetësimi – funksionimi i kishave dhe manastireve, ku vetëm në Kosovë u ndërtuan njëzetë (20) kisha të reja, ndërsa shumë nga të vjetrat u aftësuan duke edhe u rishkruar-vizatuar (D. T. Batakoviq, R.Samargjiq, Gj.Sljepçeviq).
Defterët osmanë për Sanxhakun e Vushtrrisë – Prishtinës (njësi administrativo-politike territoriale në Perandorinë Osmane), të viteve 1490-1491, 1525-1526, 1530-1531, 1544-1545 dhe 1561 tregojnë se ishin të evidentuar 42 manastire dhe 11 kisha, ndërsa në at të Prizrenit shënohen 2 manastire dhe 15 kisha (D. Batakoviq). Do të jetë interesante të paraqesim të dhënat që na ofron episkopi Artemije (Radosavljeviq) i Prizrenit, i cili në shkrimet e tija publikuar në “Raspeto Kosovo”, kur flet për rrezikun dhe dëmet e kishave dhe manastireve që gjinden në Kosovë gjatë luftës së vitit 1999, paraqet edhe regjistrin mbi një numër të tyre. Nga ky regjistër del të jenë kisha dhe manastire të ndërtuara gjatë periudhave: nëntë të shek. të XIV’të; nëntë të shek. të XV’të dhe XVI’të; pesë të shek. të XIX’të dhe pesëdhjetë e tri (53) që janë ndërtuar në shek. e XX’të.
Këto të dhëna nga ky regjistër i paraqitëm me qëllim që të tregojmë se një numër i kishave janë të periudhës Osmane e çka është ma me rëndësi, këtu qartë shihen se pesëdhjetë e tri (53) kisha janë të evidentuara që janë ndërtuar në shek. e XX’të. Këtu, shohim që kishat e shekullit të XX’të, janë kisha thjesht “politike”. Këto kisha politike do të ndërtohen nga Serbia me qëllimin për të arsyetuar para botës se, Kosova është “tokë e tyre”. Por gjithë bota tani e dinë se, Kosova u pushtua nga Serbia në vitin 1912-1913 dhe Serbisë ju qel rruga për ndërtimin e numrit kaq të madh të kishave gjithnjë deri në vitin 1999, kur Kosova do të jetë jashtë saj.
Për të vërtetuar se me të vërtetë qëllimet, qëndrimet dhe të dhënat e historiografisë serbe, janë pretenduese, qëllim-këqija e nacionaliste, tregon numri i madh e i pa argumentuar i paraqitur për monumentet e krishtera ortodokse – kishave dhe manastireve që kinse kanë ekzistuar në Kosovë, që sipas tyre sillen prej 1300 e herë-herë deri në 1500 objekte. Për këtë mendojmë sigurt se, nuk ka as burime historike e as studime që mbështeten në fakte, se kishte aq shumë kisha në këtë trevë aso kohe e as sot, përveç konstruksioneve me prapavijë politike. Për këtë, lirisht vijmë në përfundime se, shkrimet e tilla janë falsifikim i qindpërqindtë i realitetit historik e shkencor.
Për fund, si bazë të fortë e argumentuese e gjithë qëndrimeve tona të paraqitura në këtë punim, ofrojmë dëshmitë mbi gjendjen reale të monumenteve të trashëgimisë kulturore, që tregojnë saktësisht se sa është numri i kishave dhe manastireve të krishtera në Kosovë që karakterizohen në radhën e monumenteve kulturore’historike. Po paraqesim të dhënat e sakta që ruhen në dokumentacionin e Entit Krahinor për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës, Prishtinë, të vitit 1990 (sot, Instituti i Kosovës për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës).
Të dhënat nga arkiva e këtij institucioni, na tregojnë dhe vërtetojnë që: në territorin e Kosovës sot, janë të evidentuara 183 objekte (të tipave dhe gjinive të ndryshme), kisha të krishtera, kryesisht ortodokse, prej të cilave 126 sosh kanë tretman monumenti, ndërsa 57 objekte janë vetëm të evidentuara (të dhënat marrë nga Dr. Fejaz Drançolli). Objektet në fjalë janë të regjistruara në regjistrin qendror të monumenteve në këtë institucion dhe nga këto monumente, mund të themi se, një numër i tyre i takojnë stilit bizantino-kosovar, posbizantin si dhe të karakterit lokal (F. Drançolli).
Këto të dhëna të fundit i theksuam me qëllim, sepse tregojnë se treva e Kosovës gjatë mesjetës e më vonë, nuk ishte epiqendra e veprimtarisë së kishës ortodokse të Rashkës – “Serbisë” siç pretendohet nga historiografia serbe, çështje që dëshmohet nga të dhënat e sipërpërmendura. Si përfundim, theksojmë se, kultura materiale e arbërve gjatë mesjetës e më pas shqiptarëve në territoret e Kosovës ishte pre e sundimeve të huaja, në rastin tonë atij më ekstrem – të Rashkës gjatë mesjetës.
Theksuam se, në Kosovë gjatë kohës kanë bashkëjetuar shumë monumente të kultit, si katolike, ortodokse që shërbenin aso kohe si për arbërit-shqiptarët ashtu edhe për popullatën tjetër që asokohe dhe sot jeton në këtë vend. Nga të dhënat që theksuam shihet se kisha ortodokse rashkase – “serbe”, përvetësoi shumë nga këto monumente të kulturës, kisha e manastire vendëse iliro-arbërore ku ndërtoi dhe rindërtoi mbi to, siç u pa sidomos gjatë shekullit të XIV’të, kisha të quajtura më vonë të veta, duke i shndërruar ato në kisha ortodokse. Këtej kultura materiale e Kosovës ndër shekuj u shkatërrua, u plaçkit duke vazhduar me tendencat (që nuk ndalën as në ditët e sotme) për t’u përvetësuar në forma të ndryshme siç i paraqitëm.
Këto qëndrime i paraqesim, me qëllim të tregojmë se, Serbia dhe historiografia e saj pothuajse pa përjashtime, pretendon edhe sot të qëndrojë me këto parime: që Kosova është “Djep i serbizimit”, “Tokë e shenjtë serbe”, “selia e kishës ortodokse serbe” dhe qëndrime të tjera antishkencore e jo humane, që sipas argumenteve shkencore nuk qëndrojnë, e për më tepër lënë pasoja të dëmshme në raportet e së ardhmes ndërmjet popujve…. “Si konkluzion, per te gjithe qenef-miletin….”Kisha Katolike boterore, ne veçanti ajo shqiptare, ka qene , eshte dhe do te mbetet, per 20 shekuj dhe shekujt e ardhshem, MBROJTESJA E IDENTITETIT TE VERTETE TE KOMBIT SHQIPTAR, pa asnje pretendim territori apo gjaku, siç ka kolera turko-greke-sllave…!!!……
Nuk c’ti shtoj keomentit tuaj.
e gjithë historia serbe greke dhe turke eshte e falcifikuar.
Shqiptaret nga shekulli 1-2 si te gjithe popujte e evropes ishin me fe katolike.
2.serbet fare nuk mishin fe deri me pushtimin bullgare ne vitin 1000-1100.pra 1000 vite ortodoks pas shqiptarve me fe katolike nga fillim shekulli 1nje.
dbe fare apsolutikishte fare nuk kishte kisha serbe ordodoksr para vitit 1000-1100.kete ja u ka thene ne paris para gazetar e historian politikolog,shqiptari i kosoves historian jusuf buxhovi.dhe evropa e dijne shume mire,se nga cili shkeull erdhen serbet ne trojet ilire dhe kure u kovdrtuan ne fe ortodokse.
a,une nuk e imagjinoje kure shqiperin reale naturale,pa kufije deri ne Janin e nish afer bosnies e juge afer kotorr e kroacis.
Çetniku serbe eshte shume kriminel.
Serbet me popat bejne nacionaliste falce per ta bere kosoven ,serbi.
Imama shqipfolsa turkoshak bejn propaganda por turqis dhe asimilojn shqiptar ne turq.
Priftat ortodoksa disa anonjn kahe greqia e serbia.
vetem priftat katotolik qe jane shqiptar te vertet dhe patriota te forte.
Si ta shpetojme kete prift nga halucinacionet.Fatkeqesisht ai nuk kish lindur kur zbriten serbet nga Uralet dhe u pelqeu panorama.
Hahhha,endrra sllave.Dardania,eshte Shqiptare,ne jemi autoktone,nuk jemi rrac sllave,e´ardhur nga karpatet apo rrac e´zeze,afrikano veriore,qe deklarohen si Helen.
ne 1500 0000 milion shqiptar ne bote,kurre nuk e imagjinojm shqiperin e bashkuar pa u vu kufiri der afer athines,dabubit,pikrishte kladove qe ndan me rumonin dhe veri deri ne tuzull bisnie e dubrovnik kroaci.
bolle ju jesin troje shqiptare kroatve ne opatia makaska e deri ne pula.