“Titulli i librit tuaj të fundit, një libër me intervista, titullohet After the End of History (Pas fundit të historisë). Ky është një aludim ndaj atij që besoj se vazhdon të jetë libri juaj më i famshëm dhe ju pyes: Fama e atij libri është një barrë? Ndjehesh si një yll rroku të cilit fansat i kërkojnë të këndojë këngën më të rëndësishme?”. Nis kështu bashkëbisedimi në revistën “The Spectator” midis historianit Tom Holland dhe politologut Francis Fukuyama. “E di që kjo temë shfaqet vetëm kur bëj intervista me gazetarë që duan të trajtojnë tema gjenerike”, përgjigjet Fukuyama.

“Duke qenë se ky eshtë titulli i librit, a mund të flasim për çfarë nënkuptoni me “fundin e historisë”. Mendoni se është një lloj procesi më shumë sesa një qëllim?”.

“Parasëgjithash, nuk është shprehje e imja, vjen nga Hegeli, bile edhe Karl Marksi mendonte për fundin e historisë. Për të tre, historia nuk nënkupton vetëm ngjarjet, por më shumë modernizimin dhe zhvillimin. Siç është paraqitur nga Hegeli dhe nga Marksi, fundi i historisë e pranonte faktin se jetonim në një botë ku gjërat ndryshojnë me kalimin e kohës, kështu që pyetja është: ku po na çon ky proces? Përgjigja e Marksit ishte: drejt një utopie komuniste. Besoj se Hegeli e kishte kuptuar dhe kishte theksuar se kjo do të na çonte në një lloj shoqërie liberale dhe teza ime thjesht ishte që vizioni hegelian ishte më i besueshëm sesa ai marksist”.

“Një nga gjërat që më ka goditur në librin tuaj është ndershmëria juaj. Ti thua: “Do të thoja se ka ndodhur më shumë në kohëra më të vonshme (…) sesa në 20 vitet e fundit”. Po mendonit për zgjedhjen e Donald Trump?”.

“Po, anipse se zgjedhja e Donald Trump ka hedhur dritë mbi gjendjen e demokracisë amerikane. Unë dhe shumë politologë të tjerë besojmë se demokracia është një proces i pakthyeshëm dhe, me t’u arritur, loja ka mbaruar. Kemi parë një cedim në demokracitë më të reja si India apo Hungaria, por fakti që ka pasur një cedim në Shtetet e Bashkuara është vërtet diçka që nuk do të mund ta parashikoja 30 vite më parë”.

“Thua se Trump ka rezultuar deri më keq nga sa ke paralajmëruar?”.

“Hëm, besoj se mëkati i tij më i rëndë është se ka kontestuar legjitimitetin e zgjedhjeve e vitit të kaluar. Besoja se herët a vonë do të dorëzohej përpara realitetit, por pas 8 muajsh një gjë e tillë ende nuk ka ndodhur. Virtyti i madh i një liberal – demokracie është se jep një instrument për transferimin e pushtetit në mënyrë paqësore dhe Shtetet e Bashkuara i kanë kritikuar shumë demokracitë difektoze nëpër botë pikërisht për këtë mangësi. Besoj se autoriteti jonë moral që të vazhdojmë ta shprehim këtë kritikë është dëmtuar seriozisht. (…)”.

“Besoj se ekziston një tjetër pikëpyetje e madhe që përshkon tezën tuaj, e lidhur me ngjitjen e Kinës. Në çfarë mase rritja e Kinës dhe lloji i autokracisë teknokratike që ajo përfaqëson e vënë në dyshim optimizmin tuaj?”.

“Në rast se Kina mbetet e qëndrueshme, në rast se vazhdon të rritet dhe tejkalon demokracitë liberale perëndimore, atëhere besoj se kjo do ta dëmtonte seriozisht hipotezën time. Nuk mendoj se tashmë jemi në këtë pikë, por kam besuar gjithmonë se kjo është alternativa e vetme e besueshme ndaj demokracisë”.

“Mendon qe do të vijë një moment në 10, 20 apo 30 vitet e ardhshme në të cilin do të gjendesh duke thënë “kam gabuar”?”.

“Hëm, po, nuk e di nëse do të doja të zgjidhja një datë, por do të thoja se pas disa dekadash, nëse Shtetet e Bashkuara e vazhdojnë rënien e tyre dhe Kina vazhdon të rritet, do të jem i detyruar të them se ekziston një alternativë dhe është në fakt e fuqishme. Në këtë pikë mendoj edhe se shumë vende të tjera do të fillojnë të imitojnë Kinën – disa e kanë bërë tashmë. Në kulmin e fuqisë amerikane midis viteve 1989 e 2008, sfida ishte kryesisht ekonomike, politike, ushtarake dhe kulturore. Deri më tani sfida e Kinës ka qenë parasëgjithash ekonomike dhe po fillon të jetë edhe ushtarake, ama nëqoftëse flasim për shoqëri dhe kultura, ende ka një hendek të madh. Nuk shikojmë miliona refugjatë që lakmojnë të shkojnë e të jetojnë në Kinë. Sharmi i saj i shoqëri mbetet mjaft i kufizuar, edhe pse po përfiton terren. Ky ngushtim distance po ndodh edhe në sferën politike, duke qenë e Kina nuk duket se po vuan llojet e disfunksioneve e të cilave Amerika është viktimë. (…)”.

“Më duhet të them se si europian dhe sidomos së britanik e kam gjendur librin tuaj shumë optimist kundrejt Europës! Të pyes, mos ka optimizmi jot i madh të bëjë me faktin se paraardhësit tuaj vijnë nga Japonia? Domethënë nuk do të akuzohesh se je suprematist i bardhë?”.

“Po shkruaj një libër në të cilin ndihmoj universalizmin liberal perëndimor e linjave të ndryshme të Critical Race Theory. Pikëpyetja e vërtetë është sesa do të jetë i thellë ky demoralizim? Motivi për të cilin këto ide janë më të forta në Shtetet e Bashkuara vjen nga rëndësia e temës raciale në historinë amerikane, qartazi, islami luan një rol të ngjashëm në Britaninë e Madhe të sotme, por mendoj se kemi hyrë në një periudhë pak të çmendur për ra u përket diskutimeve mbi racën në Shtetet e Bashkuara. Kjo sigurisht që është një sfidë”.

Të dy autorët flasin për impaktin e madh e ideve amerikane në pjesën tjetër të botës, edhe në vende që nuk kanë asgjë për të ndarë me Shtetet e Bashkuara.

“Besoj se nga një pikëpamje amerikane kjo është në fakt inkurajuese. Edhe pavarësisht gjithë kësaj turbulence, kur America teshtin, e gjithë bota merr të ftohurën?”.

“Po, problemi është se të vetmit që marrin të ftohurën janë demokracitë e tjera. Sikur të arrinim të infektonim Kinën dhe Rusinë me këtë gjë, besoj se do të ishte më e dobishme”.

“Le të supozojmë se arrihet në fundin e historisë. Hëm, le të themi se tashmë jemi aty. Nuk ka rrezik që të jetë i mërzitshëm dhe që të futet një ndjenjë anomie? Nuk besoj se në thelb kjo është ajo që po ndodh?”.

“Në librin e parë shkruaja se “në rast se njerëzit nuk mund të luftojnë me kundër padrejtësisë, atëhere do të luftojë kundër drejtësisë sepse ajo që duan të bëjnë është të luftojnë”. Mendoj se në shumë mënyra kjo ka ndodhur në ngjarjet e fundit në Shtetet e Bashkuara. Kllounët që kanë sulmuar Kapitolin më 6 janar nuk qenë të keqpërdorur, nuk qenë punëtorë të mekanikë të papunë, nuk qenë individë të lënë pasdore, por qenë njerëz të kamur që e kishin një punë. Por mendoj se e kanë kaluar gjithë jetën duka parë filma aksion apo duke luajtur lojëra në videolojëra dhe donin të imitonin ato gjërat aty”.

“Brexiti është një hije e kudondodhur në librin tuaj. Shoqërohet me Trump dhe me temat e populizmit. Shumë kritikë mendojnë se është e njëjta gjë: i është shitur një gënjeshtër budallenjve, që tani përjetojnë pasojat e saj. Kjo është pikëpamja juaj lidhur me Brexitin?”.

“Sikur të kisha qenë nënshtetas britanik do të kisha votuar për të qëndruar në Bashkimin Europian – megjithatë, si në Shtetet e Bashkuara, mendoj se kush ka votuar për Brexitin është keqkuptuar. Liberalët amerikanë shprehin të njëjtën përbuzje për kë ka votuar Donald Trump, duke ushqyer kështu populizmin. Ky qëndrim është saktësisht ajo që votuesit populistë nuk i tolerojnë elitës. (…)”.

“Në librin tuaj gjenden shumë prej tezave të përdorura nga brexiteers. Ti thua se nuk mund të kesh demokraci pa identitet kombëtar. Ama në idetë tuaja ekziston një tension midis një lloj universalizmi që kërkon shpërbërjen e identiteteve kombëtare të veçanta dhe njohjes se demokracia e vërtetë, liberal – demokracia, varet nga mbajtja e kufijve?”.

“Jo, këtë nuk e shoh si problem. Nuk besoj se ekziston një identitet universalist. Nuk mund të jesh qytetar i botës. Kjo është vetëm një fantazi dhe besoj se, në thelb, demokracitë moderne kanë nevoj për një ndjenjë identiteti në nivel kombëtar dhe dobësimi i këtyre idnetiteteve është një fakt negativ. Problemi me Bashkimin Europian është shumë i veçantë. Nuk ka një kapje emotive të madhe pas identitetit europian dhe njerëzit vazhdojnë që të identifikohen parasëgjithash me shtetin e tyre anëtar. Për pasojë, mendoj se çdo shtet anëtar duhet të punojë për t’ia përshtatur identitetin kombëtar diversitetit të shoqërisë së tij. Ky është një problem në Europën kontinentale më shumë sesa në Britaninë e Madhe apo në vendet anglishtfolëse që për motive të ndryshe kanë qenë më akomodues ndaj diversitetit. (…)”.

“A mendoni se trashëgimia e liberalizmit, struktura e liberalizmit, mund të jetë një tendë e madhe nën cilën mund të qëndrojnë shumë njerëz që vijnë nga tradita kulturore të ndryshme?”.

“Shpresoj që po. Besoj se, duke pasur parasysh globalizimin, shumë shoqëri do të jenë heterogjene nga pikëpamja fetare, kulturore, etnike e të tjera, kështu që duhet të gjejmë një formulë për ta bërë gjithë këtë të funksionojë. Besoj se është kështu, pasi nuk kemi liderë të duhur për ta përballuar këtë situatë. Ka shumë arësye për të qenë krenarë që jetojmë në një shoqëri të kësaj natyre, por vitet e fundit nuk kemi qenë në gjendje ta artikulojmë mirë këtë mbrojtje”.

Përgatiti për TemA, Armin Tirana

1 komente në “Historia s’ka përfunduar: Dialog midis Fukuyama dhe Holland lidhur me Perëndimin dhe Kinën, liberalizmin dhe populizmin”

american16al says:

2 Gusht, 2021 03:13 te 3:13 am

Dialogu i mesiperm qe duket me sh si teater kukllash qe manipulohen nga poshte skenes..!!!
Ky dialog eshte vazhdimi i goditjes qe po i behet demokracise Americane nga linjat e majta apo “ liberale” ( maxsiste) nuk diskutojne shkaqet e verteta te cenimit te demokracise por fokusohen te Trump, sikur ai me nje fuqi magjike transformoji popullin american16…!!!!! Me sa Kina po okupon dhe manipulon politikanet per ta paraqitur “mrekulline” e komunizmit Kinez si model te se ardhesmes..!!gje qe politikane te korruptuar e imorale u pelqen pushteti pa kufi dhe paraja dhe mbeshtesin kete “mrekulli” skllaveruese.
Amerika eshte ne kete nivel si rezultat i asaj democracie model qe ka funksionuar sh mire deri tani por keqadashesit e saj duan ta shkaterrojne te vetmin simbol te lirise per te skllaveruar mendjet e njerezve per mrekulline e skllaveruse socialiste, me barazi ne fukarallek dhe idiotizma ne mentality.

Përgjigjjuni