A po i "vret" turizmi qyetet tona?

Përjeton një ndjesi veçanërisht mizore kur sheh se si një vend të cilin e ke dashur gjithmonë, zhvishet brenda pak kohësh nga ajo që dikur përbënte shpirtin e tij, për t’u shndërruar praktikisht në mall konsumi.

Pak kohë më parë u riktheva në Pogradec me nostalgjinë e dikujt që e ka vizituar këtë qytet prej vitesh, në stinë të ndryshme, por edhe në periudha të ndryshme – nga fëmijëria në adoleshencë dhe më pas si i rritur, duke gjetur thuajse gjithmonë një qytet që, pikërisht sepse nuk kërkonte t’i linte askujt mbresa, bëhej mbresëlënës për këdo që e vizitonte. Një qytet, ku asgjë nuk ishte urgjente dhe ku askush nuk përpiqej të të shiste diçka me zor, nëse nuk kishe nevojë për të. Madje, me kalimin e viteve, një nga gjërat që kam shijuar më shumë gjatë vizitave aty, ka qenë edhe mungesa e sinjalit të pastër televiziv, çka e plotësonte edhe më tepër ndjesinë e arratisjes.

Por, teksa kthehesha së fundi në Pogradec – pasi nuk e kisha vizituar prej pak vitesh – e pata thuajse të pamundur të rigjeja ritmin e dikurshëm të tij. U përpoqa ta bind veten se jam unë që kam ndryshuar dhe se prej kohësh, në çdo vend që vizitoj, jam gjithnjë e më i prirur të kërkoj gjurmët e gjërave që nuk janë më. Nostalgjia është një gënjeshtër joshëse, por jo një vend ku mund të jetosh. Megjithatë, në ditën e dytë a të tretë në qytet, ti nis të kuptosh se në fakt, qyteti ka ndryshuar vërtet, duke i ngjarë një të panjohuri që sforcohet shumë për të të bërë përshtypje.

Tani, qyteti ka një numër në rritje baresh që shërbejnë sushi, por sa vjen e bëhet më e vështirë të gjesh disa nga gatimet tradicionale më pak të njohura të tij. Mund të gjesh shisha lounge më të mira se në Tiranë, krepa, waffles, dhe një sërë “opsionesh internacionale”, në vend të gatimeve të zonës. Dizajnet e restoranteve dhe bareve, po edhe të menuve, duket sikur janë marrë me copy/paste nga ndonjë rooftop bar në Tiranë, apo cilindo qytet tjetër të madh e gjenerik kudo në hemisferën perëndimore. Mure në gri të errët me dekore druri dhe tryeza që imitojnë drurin e papërpunuar, menu me kapakë të veshur me imitim lëkure dhe logo e emra që gjithnjë e më rrallë të thonë ndonjë gjë në lidhje me vendin ku ndodhesh. Në fakt, ato pak vende, ushqime dhe njerëz që përpiqen të ruajnë një sens identiteti, janë shtyrë larg liqenit, larg zonës së destinuar për turistët, aty ku bashkia duket se ka harruar që jetojnë ende njerëz, pasi në Shqipërinë tonë, nëse nuk je turist, tashmë nuk klasifikohesh më as si pjesë e species njerëzore.

Mjelmat duket se prej kohësh i kanë thënë lamtumirë parkut të Drilonit, ku tanimë, disa pata të lodhura notojnë mbi shishe plastike, bishta cigaresh dhe qese çokollatash, ndërsa pylli i dikurshëm pritet të kthehet në një pyll urban apartamentesh luksoze.

Kaptializmi rrallëherë është i rafinuar dhe asnjëherë i mëshirshëm në mënyrën si gllabëron çdo nuancë dhe dallim, për të pështyrë vetëm kopje. Gjithçka që dikur e bënte Pogradecin një qytet modest por autentik, sot është zhdukur, duke e bërë atë gati-gati të padallueshëm nga çdo zonë tjetër turistike në “zhvillim”: të njëjtat pije, të njëjtat playlist-a muzikore, e njëjta estetikë “boutique”, në një qytet që duket sikur është gjeneruar nga ndonjë algoritëm.

E gjithë kjo supozohet të jetë “rritje”, por për kë? Fitimi nga turizmi thuhet se sa vjen dhe rritet, ndërsa pagat (ato të vërtetat), mbeten njësoj dhe puna sa vjen e bëhet më e pasigurtë. Rrugët janë vërtet më të pastra aty ku shëtisin turistët por, pak më tej, vëren shtëpi të braktisura. Baret dhe restorantet buzë liqenit kanë ndoshta më shumë punë se ç’mund të ketë patur ndonjëherë i gjithë qyteti në historinë e tij, por mjafton të ulesh pak minuta në një prej tyre dhe do të shohësh se në pjesën dërrmuese të tyre, ata që punojnë janë… fëmijë.

Shqipëria po e ndërton ëndrrën e saj të turizmit në kurrizin e atyre që janë me plot kuptimin e fjalës, shtresa e saj më vulnerabël. Ndoshta shumicës prej nesh nuk i bën fort përshtypje kur sheh fëmijë jo më shumë se 11 apo 12 vjeç, të cilët punojnë, shpesh të keqpaguar ose edhe falas, në bare, restorante dhe hotele, ku kryejnë detyra të rriturish, ndërsa janë shumë pak raste kur këta fëmijë punojnë realisht në një biznes të vogël familjar për të ndihmuar prindërit gjatë dy muajve të verës. Në pjesën më të madhe të rasteve, janë fëmijë që duhet të mbulojnë për krahun e punës të larguar pikërisht për shkak të pagesës së pakënaqshme dhe kushteve jodinjitoze të punës.

Por, ka edhe një kategori tjetër fëmijësh të shfrytëzuar në qytete turistike dhe që në fakt, në Pogradec bie në sy më tepër se në shumë qytete të tjera turistike. Janë ata, të cilët qëndrojnë jashte mureve të bareve, resotarnteve dhe hoteleve, duke lypur, shitur çikërrima ose – si në Pogradec – qese me lajthi, ndërsa në fytyrë mbajnë veshur një buzëqeshje përvuajtëse të mirëpraktikuar, që asnjë fëmijë nuk do duhej ta mësonte në moshë aq të vogël.

A mund të pretendojë një qytet (dhe këtu nuk e ka fjalën vetëm për Pogradecin) të jetë model rritjeje, destinacion turistik, apo motorr i zhvilimit të ekonomisë kur nuk arrin dot të ushqejë fëmijët e tij, apo t’iu ofrojë banorëve të vet një jetë dinjitoze? A mundet një shtet të rrahë me krenari gjoksin për ndërtesa luksoze dhe zgjerime aeroportesh, ndërsa mbyll sytë ndaj urisë, rraskapitjes dhe rritjes së parakohëshme që zbeh kureshtjen për jetën në sytë e fëmijëve të tij? Është ironike, por kur qyteti ishte më “i varfër,” më pak njerëz e ndienin nevojën të shtrinin krahun për të lypur.

Më duket se kemi filluar t’i marrim vërtet statistikat e turizmit si tregues të mirëqenies dhe shëndetit të qyteteve tona, teksa numërojme rezervimet në hotele dhe AirBnb, por zgjedhim të harrojmë të matim nivelin në rënie të dinjitetit të jetës në këto qytete, për banorët e tyre. Harrojmë se, në çdo qytet që kthehet në markë turizmi, të varfërit janë të destinuar të jenë të padukshëm, nëse nuk mund ta shfaqin varfërinë e tyre si argëtim për turistët ose, ca më keq, shndërrohen në krah të lirë pune për t’u shfrytëzuar.

Është e kuptueshme që qytetet dhe shoqëritë janë të destinuara të ndryshojnë dhe se nuk ka ndonjë dobi të jesh nostalgjik i varfërisë dhe rrënimit. Megjithatë, në Shqipëri jemi duke humbur idenë se një vend mund të ket shpirtin e vet, diçka të pamatshme dhe të pashitshme.

Sikurse shumë qytete të tjera shqiptare, Pogradeci tashmë është në rrugën e ribrandimit drejt një identiteti të imponuar, që në fakt nuk e kishte kërkuar ndonjëherë, ndërsa ne që nuk e kemi harruar ende se si ka qenë ky qytet (dhe shumë të tjerë), mbetemi me ndjesinë e një melankolie të çuditshme, tek trishtohemi për një vend që vazhdon të ekzistojë, por që nuk ndihet më i gjallë.

Pogradeci sot është një qytet i shkëputur dhunshëm nga ritmi i tij i dikurshëm i jetës, për t’u hedhur po aq dhunshëm në krahët e logjikës së tregut, sipas së cilës asgjë nuk ka vlerë nëse nuk mund të shitet. Logjikë, që nuk sheh asnjë kontradiktë në faktin se në të njëjtën kohë që qytetet tona mbushen me hotele “boutique” dhe “luxury apartments”, numri i familjeve që nuk arrijnë të ushqehen sa vjen dhe rritet.

Turizmi nuk ka përse të jetë zhvatës, por në kapitalizëm, është i destinuar të mbetet i tillë, veçanërisht në vende si yni ku institucione të dobëta, nevoja për punësim dhe korrupsioni e bëjnë më të lehtë shitjen e publikes për përfitim të privatit.

Tragjike është se e gjithë kjo na mësohet dhe shitet si diçka e pashmangshme. A thua se çmimi i “modernitetit” është një 12-vjeçar që na pastron tryezën, ndërsa një tjetër na shërben koktejlin tonë të preferuar. A thua se zhbërja e mënyrës lokale të të jetuarit, s’është tjetër veçse dëmi kolateral i fundjavës perfekte të dikujt tjetër. Por, ç’ndodh nëse themi jo, dhe fillojmë ta masim zhvillimin jo më me sa shumë mund të shesim, por me gjithçka që duhet mbrojtur? Pogradeci dhe shumë qytete të tjera, tashmë turistike, nuk kishin nevojë për luks për të qenë të bukur për t’u parë dhe vizituar, por për njerëz që ndihen se i përkasin vendit ku jetojnë. Nëse e humbasim krejtësisht këtë, do të humbasim edhe mundësinë për t’u ndier në shtëpi në qytetet tona.

Konflikti në Theth dhe një episod nga libri për Oso Kukën

12:01 Blog 14 komente

Kundrim mbi kohën paszgjedhore

11:03 Blog 1 koment

Një përshkrim shokues që duhet lexuar

09:44 Blog 12 komente

Po autostrada Milot-Shkodër kur do të ndërtohet?

09:41 Blog

Letër publike Eni Vasilit: Mbylle RTSH-në për ta shpëtuar

09:38 Blog 24 komente

Lirimi i hapësirave publike si shteti i së drejtës?

09:14 Blog 5 komente

Në kujtim të Werner Daum, njeriut që hapi portat

16:45 Blog 7 komente

Kjo verë aksionesh e Edi Ramës

12:55 Blog 38 komente

Homazh për ambasadorin Werner Daum

12:09 Blog 7 komente

Treçereku i shqiptarëve e duan aksionin në territor, por pas përfundimit të sezonit veror

10:43 Blog