Te fundit
Kundër tiranisë së shumicës: Paralajmërimi i John Stuart Mill vazhdon të jehojë edhe sot
11 Shkurt 2026, 13:00Bota
TEMA
Nga The Economist
Në moshën gjashtëvjeçare, John Stuart Mill kishte shkruar një histori të Romës. Në moshën shtatëvjeçare lexonte Platonin në greqisht. “Kjo duket si mburrje”, i shkruante i ati, James, një miku kur djali ishte tetë vjeç; “John tani zotëron gjashtë librat e parë të Euklidit dhe algjebrën.”
Edukimi intensiv që nisi që në lindjen e tij më 1806 dha rezultatin e synuar: një fëmijë mrekulli me besim të thellë në fuqinë e arsyes. Ai u bë përfaqësuesi kryesor i filozofisë së liberalizmit, duke formuluar ide mbi ekonominë dhe demokracinë që formësuan debatet politike të shekullit XIX. Reflektimet e tij mbi të drejtat individuale dhe sundimin e turmës vazhdojnë të jenë aktuale. Sidomos sot.
Mill u rrit në një epokë revolucionare. Demokracia po përhapej. Amerika ishte shkëputur nga Britania; Franca kishte përmbysur monarkinë. Në vitin 1832 Britania miratoi Aktin e parë të Reformës, duke zgjeruar të drejtën e votës për klasën e mesme. Revolucioni Industrial ishte në kulm. Rendi i vjetër shoqëror, ku lindja përcaktonte pozicionin, po shpërbëhej. Askush nuk e dinte me siguri çfarë do ta zëvendësonte.
Sot shumë e shohin Mill-in si simbol të kapitalizmit të ashpër të epokës së tij. Historiani amerikan Henry Adams e quajti “madhëria e tij satanike e tregtisë së lirë”. Në fotot e pakta që kanë mbetur, ai duket i ftohtë.
Por nuk ishte i tillë. Në rininë e tij Mill ishte një utilitarist i bindur. Mentori i tij ishte Jeremy Bentham, i cili argumentonte se parimi themelor i çdo veprimtarie shoqërore duhet të ishte “lumturia më e madhe për numrin më të madh”. Qëllimi i ekonomisë ishte maksimizimi i dobisë. Fillimisht, Mill e shihte njeriun si një makinë llogaritëse.
Por më vonë ai ndryshoi. Në autobiografinë e tij, botuar pas vdekjes më 1873, ai rrëfen se u rrit “në mungesë dashurie dhe në prani frike”. Në të njëzetat e hershme përjetoi një krizë nervore. Ai filloi të besonte se jeta kishte më shumë se “llogaritja e kënaqësisë dhe dhimbjes” e utilitaristëve. Poezia e William Wordsworth dhe Samuel Taylor Coleridge i mësoi për bukurinë, nderin dhe besnikërinë. Ai arriti në përfundimin se disa kënaqësi janë më të larta se të tjerat.
Ky përpunim i utilitarizmit tregonte pragmatizmin e tij. Ai shmangu absolutet dhe pranoi kompleksitetin e botës. Filozofi John Gray e përshkroi si një mendimtar “eklektik dhe tranzitor”, që nuk ofronte një doktrinë të vetme koherente.
Mbi të gjitha, si çdo liberal, Mill besonte në fuqinë e mendimit individual. Në veprën “A System of Logic”, ai argumenton se dobësia më e madhe e njerëzimit është vetë-mashtrimi për bindje të paekzaminuara. Ai kundërshtonte ortodoksitë dhe çdo gjë që pengonte mendimin e lirë.
Në librin e tij më të famshëm, “On Liberty”, ai formuloi “parimin e dëmit”: pushteti mund të ushtrohet ndaj një individi kundër vullnetit të tij vetëm për të parandaluar dëmtimin e të tjerëve. Liria e shprehjes ishte thelbësore për përparimin.
Mill ishte një mbështetës i tregtisë së lirë, si për arsye ekonomike ashtu edhe filozofike. Kontakti me mendime dhe kultura të ndryshme, sipas tij, ishte thelbësor për zhvillimin njerëzor. “Nuk ka komb që të mos ketë nevojë të mësojë nga të tjerët”, shkruante ai.
Ai mbështeti zgjerimin e të drejtës së votës dhe ishte ndër të parët që kërkoi votën për gratë, duke e konsideruar seksin të parëndësishëm për të drejtat politike.
Megjithatë, ai paralajmëroi për rreziqet e kapitalizmit dhe demokracisë. Kapitalizmi mund të sillte dëme shpirtërore përmes “tiranisë së konformizmit”. Demokracia masive, nga ana tjetër, rrezikonte të shtypte mendimin individual nën peshën e shumicës. Ai e quajti këtë “tiraninë e shumicës”.
Sipas Mill, opinioni publik mund të përjashtonte mendimtarët e lirë dhe të zhvlerësonte ekspertizën. Paradoksalisht, liria individuale mund të kufizohej më shumë nën demokracinë masive sesa nën sundimtarë despotikë.
Ai propozoi një rol të rëndësishëm për ekspertët dhe madje sugjeroi që votuesit më të arsimuar të kishin më shumë peshë në votë. Edhe pse sot kjo duket elitiste, për kohën e tij ai ishte përparimtar dhe do të kishte përkrahur shumë nga arritjet moderne, përfshirë votën universale dhe të drejtat e grave.
Megjithatë, ai do të shqetësohej për zhvillimet e sotme. Anti-intelektualizmi, sulmet ndaj universiteteve dhe kufizimi i debatit do ta trondisnin. Në “On Liberty” ai shkruante se heshtja e një opinioni është një grabitje ndaj njerëzimit: nëse është i drejtë, na privon nga e vërteta; nëse është i gabuar, na privon nga përforcimi i së vërtetës përmes përplasjes me gabimin.
Sot, me ringritjen e populizmit dhe sfidimin e liberalizmit klasik, idetë e Mill-it rikthehen në qendër. Ashtu si në kohën e tij, edhe sot kërkohet fleksibilitet intelektual dhe guxim për të mbrojtur lirinë kundër presionit të shumicës.
7 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Nga nje si John Stuart Mill duhet sot te krye te Britanise, Gjermanise, Frances, Rusise, Kines dhe sidomos Amerikes. Me qe kjo duket e pamundur, shume me te drejte mund te ngrinin pyetjen nese njerezimi do mund ti shpetoje dot katastrofes qe mund shkaktoje demokracia e shumices. Bathet nuk duken dhe aq mire!
inteligjencë të jashtëzakonshme ke mor idiot!!lexoje dhe njëherë se ndoshta i bie në fije!!o gomar,si John Stuart Mill,ka sa të duash,edhe ai në kohën e tij,megjithëse ishte në një "shtet"nuk bëri më shumë se dhënjen e mendimit të tij!megjithëse ai jetoi në BM,prapë nuk e pengoi dot idiotësinë të vepronte si i desh qefi!!edhe në atë kohë debila si ti shkruanin,flisnin,pëllisnin "nese njerezimi do mund ti shpetoje dot katastrofes"!dhe "bathët" e atëherëshme na sollën deri në ditët e sotme!me një tufë luftërash,rajonale e botrore,pro prapë jo vetëm mbijetuam por dhe kemi përparuar!!në kohën e tij budallai dëgjohej vetëm nga e pallura,sot shkruan me pseudonime të ndryshme,nuk është i aftë të mbajë një pseudonim të vetëm!!
Po ti o inderuar cfare lexon qe je kaq i ndricuar?! Nga pseudonimi dukesh inteligjent, prandaj zbutu bre, dhe perpiqu te ndricosh miletin qe nuk eshte gjeni si ty.
ça të zbutesh me ty o idiot që akoma nuk ke mësuar se pseudonimi nuk është titull komenti??o hajvan shkruaj dhe mbaj të njëjtin pseudonim që të dihet me kë debaton njeriu!!sa për idiotësitë,ato mund ti shkruash në volumet që të pëlqejnë ty!!sa për ndriçim!?është e vështirë të ndriçosh atje ku nuk hyn drita!ose më mirë atje ku nuk pranojnë dritën!!
Per "Ti rrosh vehtes zotrote, se menja te ka lene".Arsyetimi juaj é i drejtë. Sa per " anti25642654censurë " dhe Igor, janë IA ( inteligjenca Artificiale )dhe nuk duhet ti besoni . Qellimi i "anti25642654censurë" dhe Igor é te shaj dhe te ofendoj VIP_at e Botes se civilizuar, te erresoj dhe baltos gjithçka . Sot do te vendos nje tjetër nikname . █ Shume nga komentet e mia kur i kundervihem per probleme te mprehta IA, IA nuk i boton komentet e mia .
ti qeke dhe më koqe se igori,dhe ja kalon në këthesë këtij carit me të cilin nuk di si ta quaj!përherë ka një pseudonim të ri!!o koqe unë shkuraj me pseudonimin tim,që nga ajo kohë kur AI nuk egzistonte!!minimumi 17 vjet!!na hëngëç lucin,jo gjergjin,o car!!
Per " anti25642654censurë " Pershendejte " anti25642654censurë " . █ o " anti25642654censurë " , ecën ndopak me Isaac Newton_in , ti , apo jo ? ( kur unë komunikoj me " anti25642654censurë " , kam parasysh IA ). IA nuk lodhet dhe teorikisht mund te jap 10 000 000, 100 000 000 , 1000 000 000 pergjigje ne sekond. Rroftë IA = Yaşasın yapay zeka !