Në një polemikë të re që synon të shërbejë si manifest i kohës tonë, ekonomistët Julia Cagé nga Sciences Po dhe Thomas Piketty nga Shkolla Ekonomike e Parisit mbështeten në dy shekuj e gjysmë të historisë franceze për të shqyrtuar ndikimin e pabarazisë ekonomike mbi politikën dhe shoqërinë, si dhe çfarë duhet bërë për të. Botuar fillimisht në frëngjisht më 2023, "Një histori e konfliktit politik: Zgjedhjet dhe pabarazitë sociale në Francë, 1789–2022" është edhe më aktual sot, kur normat më të larta të interesit e kanë bërë borxhin publik gjithnjë e më të rëndë, më pak të qëndrueshëm dhe më shpërthyes politikisht.

Në qendër të studimit të tyre qëndron një analizë gjeografike e ndërtuar me kujdes e Francës, jo sipas 96 departamenteve administrative të krijuara nga Revolucioni Francez, por përmes 36 mijë njësive më të vogla: metropole, periferi, qyteza dhe fshatra. Mënyra disi përsëritëse me të cilën paraqitet mesazhi i tyre në 848 faqet e librit nuk është ideale, por nuk e zvogëlon rëndësinë e përfundimeve të tyre themelore, të cilat meritojnë vëmendje më të gjerë.

Llojet e polarizimit
Cagé dhe Piketty i shohin reagimet politike ndaj pabarazisë si të ndara në dy kategori të veçanta, secila me kronologjinë e vet. Termat që përdorin për to janë ndarja dypolëshe — një polarizim majtas-djathtas — dhe ndarja tripolëshe, ku një qendër përballet me një të djathtë nacionaliste dhe me një lëvizje të majtë rishpërndarëse ose ekologjiste. Ndarja tradicionale majtas-djathtas pasqyron polarizimin social dhe ekonomik rreth programit të rishpërndarjes së së majtës, ndërsa çështjet e identitetit përbëjnë në fund themelin e ndarjes tripolëshe.

Ndarja e parë tripolëshe u shfaq midis viteve 1848 dhe 1910 dhe u shpërbë pikërisht kur sistemi ndërkombëtar në Evropë po shkonte drejt shpërbërjes dhe një konflikt global po bëhej gjithnjë e më i mundshëm. Një ndarje e dytë tripolëshe nisi më pas në fundin e shekullit XX, me debatet mbi Traktatin e Maastricht-it, i cili themeloi Bashkimin Evropian, si dhe mbi krijimin e një bashkimi monetar dhe të një monedhe të përbashkët. Ishte gjithashtu periudha kur dy referendume, në vitet 1992 dhe 2005, i tronditën gjërat në një mënyrë të re. Që prej mesit të shekullit XIX, kur Napoleoni III i përdori me dinakëri plebishitet për qëllimet e veta, referendumet nuk kishin luajtur ndonjë rol të madh në jetën politike franceze.

Në vitin 1992, qendra e majtë në pushtet, e drejtuar nga presidenti socialist François Mitterrand, dhe një pjesë e madhe e qendrës së djathtë mbështetën integrimin evropian, por Traktati i Maastricht-it u miratua vetëm me një diferencë të ngushtë, 51 me 49 për qind. Më pas, në vitin 2005, një kushtetutë e propozuar evropiane, e hartuar nga një konventë e drejtuar prej ish-presidentit francez Valéry Giscard d’Estaing, u hodh poshtë bindshëm, me 55 për qind kundër dhe 45 për qind pro, ndërsa pjesa më e madhe e votave kundër erdhi nga Franca rurale.

Këto rezultate krijuan një dinamikë të largimit dhe të zhgënjimit politik. Vendimi i vitit 2005 për të refuzuar një kushtetutë evropiane solli pak ose aspak ndryshim praktik në orientimin e Francës ndaj Evropës dhe botës më të gjerë, sepse Traktati i Lisbonës ofroi tashmë një kuadër alternativ që nuk kërkonte referendum. Ata që kishin votuar “jo” ndien kështu se ishin shpërfillur dhe, ndërsa pakënaqësitë e tyre u thelluan pas krizës financiare të vitit 2008, u mobilizuan kundër qendrës politike.

Kriza e vitit 2008 ushqeu kritika të ashpra ndaj kapitalizmit financiar, fillimisht nga një president i djathtë, Nicolas Sarkozy, dhe më pas nga një president i majtë. Gjatë fushatës që do ta çonte në presidencë në zgjedhjet e vitit 2012, socialisti François Hollande deklaroi se “armiku im është financa”. Por retorika nuk është politikë dhe Franca zgjodhi më pas president Emmanuel Macron-in, i cili kishte shërbyer si ministër i Ekonomisë, Industrisë dhe Çështjeve Digjitale në qeverinë e Hollande-it dhe që përfitoi nga një përqendrim më i lartë i votave të shtresave me të ardhura të larta sesa çdo president tjetër në historinë franceze.

Unë shoh dy interpretime të besueshme të kalimeve ndërmjet ndarjes dypolëshe dhe asaj tripolëshe, vetëm njërin prej të cilëve Cagé dhe Piketty do ta mbështesnin pa mëdyshje. Që të dy shohin faktorë strukturorë ekonomikë pas ndarjes majtas-djathtas, mbi të gjitha industrializimin dhe kalimin drejt punës me pagë, i cili ndodhi edhe në botën rurale.

Për më tepër, një nga synimet e tyre në libër është ta shpëtojnë Francën rurale nga përçmimi i brezave të mëvonshëm dhe sidomos nga shpërfillja që i shfaq shpesh e majta. Ata tregojnë se pays profond — Franca e thellë — jo vetëm që ka drejtuar zhvillimet politike franceze në të kaluarën, por vazhdon ta bëjë këtë edhe sot. Pikërisht këta votues përbënin një pjesë të madhe të kundërshtimit ndaj planeve të hershme të Macron-it për një tranzicion të gjelbër, të promovuar përmes taksave më të larta mbi karburantin dhe kufizimeve të rrepta të shpejtësisë — masa që do ta godisnin në mënyrë disproporcionale Francën rurale.

Globalizimi dhe pakënaqësitë e shkaktuara prej tij
Por një interpretim alternativ është se kalimi drejt ndarjes tripolëshe ishte një përgjigje logjike ndaj globalizimit, i cili kufizon potencialin e çdo programi të përqendruar te rishpërndarja, sepse faktorët e lëvizshëm të prodhimit mund të mbledhin plaçkat dhe të largohen. Sipërmarrësit dhe elitat e biznesit mund t’u shmangen fare lehtë taksave më të larta mbi pasurinë ose të ardhurat, ndërsa korporatat shumëkombëshe mund ta zhvendosin selinë ligjore atje ku taksat mbi fitimet kapitale ose biznesin janë më të ulëta. Kur rishpërndarja bëhet e pamundur, tema të tjera — çështjet e luftës kulturore që lidhen me identitetin dhe traditën — kthehen në objektivin e ri të mobilizimit politik.

Rritja dhe dinamizmi që gjenden në disa vende të BE-së — Irlandë, Luksemburg dhe Holandë — pasqyrojnë vendime të mëhershme për t’u ofruar strehë individëve të pasur dhe korporatave që kërkonin taksa më të ulëta. Ndërkohë, qendra jashtë BE-së — Zvicra, Dubai, Hong-Kongu dhe Singapori — janë shndërruar në magnete edhe më të fuqishme për kapitalin që kërkon t'i largohet kontrollit. Por çështja nuk lidhet vetëm me normat tatimore. Lehtësia e themelimit të kompanive dhe kuadri ligjor i së drejtës së korporatave janë gjithashtu vendimtarë. Kështu, në gjysmën e parë të shekullit XIX, kur legjislacioni për kompanitë ishte kufizues në Francë, shumë kompani franceze dhe gjermane u regjistruan në Belgjikën liberale, e cila më pas shërbeu si model për ligjet e reja në Francë dhe Gjermani gjatë viteve 1860 dhe 1870, duke vënë në lëvizje raundin e parë të ndarjes tripolëshe.

Në mënyrë të ngjashme, në Britaninë dhe Francën e shekujve XX dhe XXI, politikëbërësit dalluan nevojën për t’i siguruar një strehë kapitalit — rol që u përmbush nga Ishujt e Kanalit të Mbretërisë së Bashkuar dhe nga shteti kufitar francez i Andorrës. Asnjëra prej këtyre zonave nuk është pjesë e BE-së.

Andorra, e cila çuditërisht as nuk përmendet nga Cagé dhe Piketty, është një entitet sovran i pazakontë, krerët e përbashkët të shtetit të të cilit janë presidenti francez dhe peshkopi spanjoll i Urgellit. Edhe një socialist si Mitterrand-i e kaloi presidencën e tij duke mbajtur titullin “bashkëprinc i Andorrës”.

Ndërsa kontrollet kufitare kanë munguar dukshëm në anën franceze, Spanja ruan kontrolle të rrepta në kufirin ndërmjet Katalonjës dhe Andorrës. Mbetet për t’u parë se sa do të zgjasë kjo. Një Marrëveshje Asociimi ndërmjet BE-së dhe Andorrës u negociua në fund të vitit 2023, por ende pret nënshkrimet përfundimtare.

Kurthi i ndarjes tripolëshe
Në çdo rast, është e arsyeshme të ekzistojë frika se ndarja tripolëshe do të çojë në kaos politik, duke e bërë demokracinë edhe më të vështirë për t’u mbajtur në këmbë. I tillë ishte fati i Republikës gjermane të Vajmarit gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave — ende shembulli simbolik i shembjes së demokracisë.

Partitë fillestare të qendrës politike gjermane — socialdemokratët, Qendra Katolike dhe Demokratët Liberalë Gjermanë — humbën vota edhe gjatë viteve të begatisë ekonomike dhe më pas panë që mbështetja e tyre të përkeqësohej edhe më tej gjatë Depresionit të Madh. Përfituesit relativë ishin nazistët dhe komunistët. Por, duke qenë se asnjëra palë nuk do të formonte një koalicion qeverisës me tjetrën, kaosi që pasoi krijoi dëshirën për diktaturë.

Është e lehtë të kuptohet përse kjo analizë është e rëndësishme për Francën e sotme. Copëzimi i qendrës do të thotë se fushata presidenciale e vitit 2027 mund të përfundojë fare mirë në një balotazh të raundit të dytë ndërmjet së djathtës nacionaliste, antiglobaliste dhe antievropiane, të drejtuar nga Marine Le Pen, dhe së majtës nacionaliste, antiglobaliste dhe antievropiane, të drejtuar nga Jean-Luc Mélenchon. Pikërisht në këtë kontekst Cagé dhe Piketty bëjnë thirrje për një rikthim të politikës dypolëshe. Por, për t’u kthyer te ndarja dypolëshe, politika tatimore, dhe jo identiteti kombëtar dhe migracioni, duhet të vendoset në qendër të debatit politik.

Si paralajmërim, Cagé dhe Piketty tregojnë një precedent nga mesi i viteve 1920, kur koalicioni i qendrës së majtë i kryeministrit Édouard Herriot dështoi të zbatonte një program të taksimit të kapitalit që do të siguronte stabilizimin ekonomik dhe financiar. Pikërisht ky dështim frymëzoi François Goguel-in, një prej themeluesve të sociologjisë zgjedhore, të hartonte një nga pararendëset më të rëndësishme të analizës së vetë Cagé dhe Piketty-t mbi sistemin politik francez.

Duke parë pas, ata arrijnë në përfundimin se: “Nuk është kurrë e thjeshtë të arrihet marrëveshje mbi shpërndarjen shoqërore të barrës kur ajo arrin përmasa të tilla dhe, pa dyshim, është e pashmangshme që zgjidhja e këtij lloj konflikti të përfshijë momente tensioni politik dhe shoqëror me përmasa të konsiderueshme. Mund të shpresojmë vetëm se shqyrtimi i qetë dhe paqësor i precedentëve historikë mund të ndihmojë në orientimin e konflikteve të ardhshme, të cilat nuk do të mungojnë në shekullin XXI.”

Cagé dhe Piketty identifikojnë gjithashtu një pengesë të ngjashme në dy episode të mëparshme historike, të cilat luajtën një rol kyç në formësimin e ndjeshmërive politike franceze. I pari ishte dështimi i së majtës revolucionare, gjatë viteve 1790, për të shpronësuar pronat tokësore të Kishës dhe aristokracisë në një mënyrë që do të përfitonte pjesën dërrmuese të fshatarësisë, në vend të një borgjezie të vogël urbane. Më pas erdhi vala revolucionare e vitit 1848, kur zonat rurale u tradhtuan sërish. Në mes të një krize të rëndë bujqësore, qeveria dekretoi rritjen e tatimit mbi pronën, duke krijuar një burim shtesë vështirësish që Franca rurale nuk do ta harronte shpejt. Për shkak të ndjenjës së përhapur se ishin mashtruar nga elitat urbane, shumë njerëz iu kthyen figurës karizmatike të nipit të Napoleonit, i cili shumë shpejt do ta shpallte veten perandor.

Kur muzika ndalet
Siç vërejnë me të drejtë Cagé dhe Piketty, ngërçet politike që paralizojnë rregullisht politikën franceze burojnë nga akumulimi i borxhit. “Ashtu si në shekullin XVIII”, shpjegojnë ata, “një rendje e pakontrolluar drejt borxhit mund të shihet si pasojë e pamundësisë së perceptuar për një taksim të drejtë. Klasat punëtore dhe të mesme nuk janë më të gatshme të paguajnë më shumë dhe favorizojnë taksimin më të rëndë të më të pasurve; përballë refuzimit ose paaftësisë së qeverisë për të lëvizur në këtë drejtim, e vetmja përgjigje e menjëhershme dhe e zbatueshme është grumbullimi i mëtejshëm i borxhit.”

Zgjidhja e propozuar prej tyre është taksimi më i lartë i pasurisë dhe kapitalit, duke ndjekur precedentin e programit gjermanoperëndimor të vitit 1952, Lastenausgleich, ose “Barazimi i Barrës”, i cili synonte të kompensonte gjermanët për dëmet e pësuara gjatë luftës së Hitlerit. Por politika gjermane u zbatua në kushte që Franca moderne vështirë se mund t’i përsërisë. Lastenausgleich pasqyronte vetëdijen se një luftë ishte humbur dhe se nevojiteshin sakrifica; por gjithashtu u zbatua në momentin e duhur për të përfituar nga një rimëkëmbje ekonomike, e mbështetur në parimet e tregut, e cila sapo kishte nisur.

Në praktikë, programi tatimor ndihmoi në mbështetjen e asaj që më vonë do të njihej si Wirtschaftswunder, mrekullia ekonomike e pasluftës. Por, në mungesë të një “mrekullie”, ai do të kishte prodhuar të njëjtin zhgënjim politik që Cagé dhe Piketty dokumentojnë gjatë rishikimit të Francës së viteve 1790, 1848–1849 dhe 1920 — periudha e fundit çoi në një mobilizim drejt së majtës dhe e forcoi ndjeshëm Partinë Komuniste Franceze.

Në tërësi, Cagé dhe Piketty kanë prodhuar një analizë unike dhe të dokumentuar mirë të problemeve me të cilat përballet demokracia franceze dhe të rolit historik të borxhit në formësimin e zgjedhjeve ndërmjet reformës dhe revolucionit. Duke parë fotografinë e autorëve në pjesën e brendshme të kopertinës, ku ata janë veshur në mënyrë të dukshme me të kuqe dhe buzëqeshin gjerësisht përpara aparatit fotografik, është tunduese që libri i tyre të shihet si një ogur. Ciklet politike të ushqyera nga borxhi, të cilat prej kohësh kanë formësuar historinë franceze, nuk kanë përfunduar dhe mund të shkaktojnë fare mirë një valë tjetër zelli revolucionar.

Lini një Përgjigje

"Dyfisho sipërmarrjen tënde", Ibrahimaj: Mbështesim ndërmarrjet e vogla dhe të mesme. Synojmë rritjen e investimeve, produktivitetit dhe eksporteve

14:30 Ekonomia 1 koment

Përshkallëzohet konflikti SHBA-Iran, Teherani godet bazën amerikane në Bahrein

Trump planifikon të financojë me 12 milionë dollarë organizata konservatore në Britani

Zbulohet për herë të parë atmosferë në një planet të ngjashëm me Tokën

“BE të dënojë fashizmin e ministres serbe!”, Konjufca letër Kallas-it: Të mos trajtohet thjesht si gafë

Vendim Kapaj rrëfen sesi fyelli i tij u bë pjesë e "Odyssey"

“Duan të rrëzojnë rendin kushtetues”/ Protesta, Beqiri: Duhet të hetohet! Shkon deri në burgim të përjetshëm

“Berisha më mbajti me gajret”, Edmond Spaho tregon përplasjet me Nokën: Për pak sa nuk u përplasëm fizikisht, është harbut, më zëvendësoi vetëm se…