Dy vjet pas ndarjes nga jeta të Ismail Kadaresë, rikthejmë një pjesë nga intervista e tij me gazetaren Eni Vasili, botuar në librin “Kadare në Studio” (UET Press). Shkrimtari flet për ritualin e të shkruarit në kafene, raportin me frymëzimin, dashurinë, vdekjen dhe misionin e letërsisë, të cilën e përkufizon si “një jetë paralele”, që plotëson dhe sfidon realitetin

Ju vazhdoni të shkruani në kafene. Është një pyetje më tepër për të shuar një kuriozitet. Është një mani, supersticion apo një komoditet?

Keni të drejtë t’i përdorni të gjitha epitetet: mani, supersticion, trill, kapriçio, megalomani, budallallëk, 21

vanitet, të gjitha janë përdorur për shkrimtarët që punojnë në kafene. Në të vërtetë nuk është ashtu, mund të ketë shkrimtarë që shkojnë në kafene, nuk i shtyn asgjë, se kështu kanë shkuar të tjerët para tyre dhe kanë qenë shkrimtarë interesantë e kanë krijuar njëfarë legjende që punojnë në kafene. Kryesisht disa ka krijuar Parisi, Vjena, kryeqytetet e para të Europës. Tani ky universi i kafeneve po përhapet dalëngadalë në botë, po pushton vende që s’e kanë njohur. Kafeneja është një nga vendet më komode për të punuar dhe problemi nuk është thjesht siç thuhet se të pengon telefoni në shtëpi apo të bezdis dikush që hyn e del. Jo. Kafeneja është një lloj posti i luftës, atje je si ushtari që shkon në luftë, s’ka punë tjetër: do të bëjë luftë ose jo. Atje shkrimtari shkon për të punuar, mendja e tij zhvishet më mirë se në çdo mjedis tjetër nga trysnia e kotë e jetës, stereotipat janë të gatshëm, aroma e kafenesë ku hyn kamerieri që të njeh pa të pyetur “Zotëri, çfarë doni?”, dhe që e di fare mirë duke ta sjellë atje, ndërsa ti vazhdon e punon. Krijohet një gjendje pune, që në një mjedis tjetër do të kërkonte disa dhjetëra minuta, e cila quhet e famshmja e ardhur në formë ose në mënyrë më vulgare frymëzim, që për mua është shumë e dyshimtë si shprehje. Diçka tjetër është frymëzimi, sigurisht, jo doli hëna, iku hëna dhe nga kjo u frymëzua shkrimtari, këto janë gjëra shumë . . .

Le të flasim për frymëzimin, çfarë është?

Hyn tek ai shpjegimi i vështirë që thashë unë: një sërë faktorësh krijojnë atë që quhet frymëzim. Kështu që kafeneja është një vend komod me një efikasitet tepër të lartë të punuari, atje nuk rri kot njeriu kur shkon për punë.

I keni shkruar të tërë librat tuaj atje?

Jo. Në Shqipëri, për shembull, nuk punoj dot në kafene, sepse meqenëse është vend i vogël dhe njohja është e tillë, kjo gjë bëhet e pamundur. Njerëzit nuk të shqetësojnë sigurisht, po mjafton që të shikojnë në dritë të syrit dhe nuk arrin të shkruash.

Zoti Kadare, a mund të ndajmë sonte së bashku mendime për dashurinë, për vdekjen, për pavdekësinë e një shkrimtari. A ju tremb vdekja?

Jo. Zakonisht unë mendoj se shkrimtarët nuk i tremb vdekja. Sigurisht si grup shoqëror si një kastë, si t’i quajmë një shoqëri komuniteti njerëzor, shkrimtarët janë më pak të ndjeshëm ose krijuesit përgjithësisht nga vdekja, sepse punojnë me të, janë mësuar, shkruajnë për të. Vetë 23

letërsia është një art që një pjesë të trupit të saj e ka në vdekje. Vetvetiu është shumë e lidhur me mosjetën, mos të përdorim fjalën vdekje. Kështu që derisa punon me këtë lëndë, derisa i ke futur duart në këtë lëndë, vetvetiu je mësuar me të.

Flasim për dashurinë. Po me dashurinë, a mësohet shkrimtari. Sa dashuri kanë veprat e Kadaresë?

Mua disa herë më kanë bërë vërejtjen që s’para ka shumë dashuri. Nuk është e vërtetë, unë mendoj se ka, por është shumë e vështirë për t’u përcaktuar. Mendoj se më kanë kritikuar disa herë që ka pak femra që zënë vend ose dhe kur zënë vend, janë si të thuash të pakta, disa janë me defekte, nuk e di si. Por unë nuk mendoj kështu. Mendoj se ka aq sa duhet dhe nuk e kam menduar fare përqindjen sesa duhet të ketë, sepse letërsia nuk është si të thuash filxhan kafeje: disa e duan me pak sheqer, disa me shumë. Letërsia është tjetër gjë. Për shembull, ky libri i fundit është pëlqyer nga lexuesi shumë. Po e mendoja një ditë: ky nuk ka dashuri ose ka pak, ka shumë pak. Për çudi kështu ka qëlluar. Në librat e tjerë unë kam personazhe femërore, kam histori dashurie, nuk janë zotëruese siç ndodh, po janë përsëri zonat e letërsisë, zonat e poshtme të letërsisë, të cilat kanë shumë më tepër dashuri ose kujtojnë se kanë

Zonat e larta bëhen gjithmonë e më të vështira?

Po, janë më të vështira. Po të shikoni zonat e larta të letërsisë, marrim p. sh. një nga kryeveprat e padiskutueshme botërore, “Don Kishoti”, nuk ka dashuri ose ka një karikaturë të dashurisë, një tallje. Po a e pengon kjo këtë vepër, jo. Po të marrim veprën “Hamleti” ka një dashuri të dështuar ose një moskuptim. Pra nuk është e thënë që të mos ketë, p. sh. e gjithë vepra e Dantes është e mbrujtur nga një dashuri e tërthortë. Ndërsa te shkrimtarët modernë si Kafka, ka shumë pak, Joyce ka shumë pak, që janë shkrimtarë të sotëm dhe duhet të kishin më tepër, meqë dashuria është një ndjenjë që në botë është shtuar, është kultivuar.

Të flasim për letërsinë. Çfarë është letërsia për ju zoti Kadare, është realitet i gjithhershëm apo më tepër se kaq, më pak se kaq?

Letërsia është për mua një lloj jete paralele. Disa herë i ngatërroj me jetën, quhet vlerë e letërsisë sa e pasqyron ose jo jetën. Unë mendoj se është pak e kundërta, letërsia nuk ka merak sa e pasqyron ose jo jetën. Ajo mund të jetë e fuqishme, duke e pasqyruar jetën, po dhe aq e fuqishme duke mos e pasur aspak. Me një fjalë, marrëdhëniet e saj me jetën janë shumë

të ndërlikuara. Unë njëherë, diku e kam shkruar: “Jeta sa ç’është mikja më e madhe e letërsisë, aq dhe armikja më e madhe e saj. Sepse ajo kur hyn në mënyrë të dhunshme në letërsi, kur e ka pjesën e vet më shumë se ç’duhet ta ketë, e dëmton letërsinë. Ashtu sikurse mungon, e dëmton letërsinë. Letërsia është një jetë paralele, sepse po të ishte pasqyrim i jetës, njerëzit s’do të kishin shumë nevojë për të. Ajo është një jetë që ndryshon nga jeta dhe këtu është gjithë misteri i saj. Është një jetë e veçantë që ngjan dhe nuk ngjan me jetën. Një letërsi që është quajtur natyraliste është cilësuar e dështuar që e pasqyronte jetën me shumë besnikëri. Nuk ka nevojë lexuesi për atë jetë. Nuk ka nevojë t’i tregosh çfarë bën nga mëngjesi në darkë. Një keqkuptim tragjik ka pasur, duke të thënë pse kjo është jeta ku ka vepra, mjedise ose gjendje të ndërlikuara. Sidomos në komunizëm më kujtohet se problemi numër një i shkrimtarëve ishte se thoshin, pse kjo është jeta e fshatarëve, e punëtorëve, intelektualëve, nuk është kjo. Po ç’i duhet njeriut të lexojë në libra atë që jeton nga mëngjesi në darkë, aspak si duhet. Mirëpo keqkuptimi ka qenë tragjik, dukej sikur kjo i duhej njeriut, në fakt kjo ishte për ta shkatërruar njeriun, për t’i dhënë një letërsi pa vlerë, që nuk i hynte në punë askujt. Ndaj pjesë të jetës janë interesante për letërsinë kurse pjesë të mëdha të saj janë të pavlera. Cilat janë këto pjesë të jetës? Këtu pastaj është talenti i shkrimtarit, projeksioni i tij, ku bie drita e tij. Për dikë ndriçohet ajo pjesë e jetës që atij i duket me vlerë për letërsinë, minierë, tjetrit i duket asgjë. Këtu pastaj ndahen shkrimtarët. Ndaj letërsia është interesante, prandaj po theksoj është një jetë paralele, një plotësuese e jetës dhe jo një vazhdim i jetës, një pasqyrim i saj. Një plotësuese, një jetë tjetër, një planet tjetër.

Ismail Kadare përse shkruani? Është letërsia fati juaj?

Letërsia është një vlerë në vetvete. Është e pavarur nga detyrimet misionare, nga detyrimet e tjera shoqërore të shkrimtarit. Shkrimtari mund të luajë edhe një rol shoqëror në jetë, mund të ndihmojë shoqërinë, kombin e vet, popullin e vet, po në qoftë se shoqëria ka vetëm këtë qëllim atëherë ajo do të jetë një letërsi tepër e kufizuar. Ekzistojnë të tilla letërsi, të cilat janë të fisme nga morali i tyre, krijohen nga shkrimtarë që quhen kombëtarë, që do të thotë shkrimtar i flijuar. Për hir të misionit që ata marrin përsipër ose që u ngarkohet, koha ua ngarkon dashur pa dashur dhe ata sakrifikojnë artin e tyre. Një pjesë e veprës së Naim Frashërit nga ana profesionale, mjeshtërore është me një vlerë të diskutueshme artistike. Shkrimtarë të tillë ka plot në letërsinë shqipe. Dy shkrimtarë kombëtarë ka Shqipëria, Naim Frashërin dhe Gjergj Fishtën, të cilët kanë sakrifikuar shumë nga arti i tyre për t’u shkrirë me peizazhin kombëtar, historik shoqëror të vendit të tyre. Për mua këta janë shkrimtarët e fundit kombëtar të papërsëritshëm, nuk do të ketë më, sepse nuk do ta kërkojë koha, nuk do të ketë kohë të tillë që të kërkojë një mision kaq të madh të shkrimtarit. Këta janë shkrimtarë martirë.

Le të flasim për regjime të ndryshme dhe marrëdhëniet e shkrimtarit. Zoti Kadare, në regjime të ndryshme si është ky raport, si është kjo marrëdhënie?

Ka shumë diskutime për këtë gjë. Zakonisht kam mendimin se letërsia nuk duhet asnjëherë ta quajë veten ose të pranojë të quhet viktimë. Letërsia botërore ka njohur veç regjime të egra zakonisht. Ajo ka tre mijë vjet që ekziston, ndërsa historia moderne e njerëzimit ka dy mijëvjeçarë. Zakonisht ka njohur periudha tepër të vështira, tepër të errëta dhe është mësuar me to. Letërsia nuk ka frikë nga regjimet politike qoftë dhe diktatoriale. Është ndryshe nga ç’thuhet, që ne do të ishim shkrimtarë të shquar, të mëdhenj, po na qëlloi një kohë e keqe. Zakonisht ka qenë kohë e keqe për letërsinë, nuk ka qenë kohë e mirë. Prandaj letërsia nuk ka frikë nga kjo, letërsia nuk është viktimë. Letërsia është po aq e ashpër sa tirania. Dhe ky është fakti, që ajo mund të luftojë me të. 28

A i keni bërë ju retushime veprës suaj? Retushime politike?

Është një nga spekulimet që zakonisht bëhen ndaj shkrimtarëve. Janë disa klishe, njëra nga klishetë që bëhet së paku për mua, është kjo çështja e retushimeve. Është një gjë e pavërtetë absolutisht në thelb. Parimi i parë që është absolut për të gjithë shkrimtarët është që shkrimtari është zot i veprës, bën ç’të dojë me veprën e vet. Ajo vepër që ka nevojë për retushime politike, zakonisht është e dobët, bie vetë. Kurse vepra e vërtetë nuk ka nevojë edhe kur ka mendime të gabuara politike. Ashtu ishin mendimet. Shkrimtari e ka shkruar veprën dhe nuk ka pse ta retushojë atë, sepse moralisht është e dënueshme. Ai veprën e ka publike dhe çdo lexues mund ta krahasojë dhe asnjë shkrimtar nuk do që të thotë lexuesi këtu paska pasur një mendim prodiktatorial dhe e ka bërë kundër. Asnjë nuk e bën këtë gjë. Në veprën time nuk ka të tilla, por retushime artistike shkrimtari bën gjithë jetën, si në rastet kur riboton veprën e tij. Nuk ka shkrimtar, vetëm të jetë ndonjë budalla që të mos ta dijë se ka paragrafë të dobët nga ana e teknikës së të shkruarit dhe të mos i shmangë me rastin e ribotimit. Këtu janë dy probleme të ndryshme nga njëri-tjetri. Në veprën time ka retushe artistike, gjuhësore dhe nuk ka retushe politike. Te vëllimi i pestë më duket, është “Dimri i vetmisë së madhe”. Unë nuk mund të them atje se me Hrushovin në sallë, nuk hyri Enver Hoxha, por hyri Enver Prifti. Ai ishte siç ka qenë. Nuk mund të ndryshoj asgjë. As nuk mund të ndryshoj fjalët që janë këmbyer, sepse janë historike. Pra unë kur lë personazhin e atij që quhet diktator, përse do të kem frikë nga ngjyrime të tjera të kohës. Është fare pa kuptim, është në radhë të parë një mashtrim. Çdo t’i ndryshoja unë “Prillit të thyer”, që është një vepër me gjakmarrje. Do t’i ndryshoja këndin e pushkës kur qëllon ai apo ku di unë, peizazhin e malit ku ecën, ose “Kush e solli Doruntinën”? Çfarë do të ndryshoja, çfarë mund të ketë, ku janë ndryshimet politike. Kur në këto vepra ka ngjyrime politike të theksuara, nuk ka ndryshime si “Dimri i vetmisë së madhe” ose romani im i famshëm për të keq “Dasma”, që ka marrë namin tani si vepra ime më e dobët. Kur unë botoj veprën më të dobët, ia jap publikut, nuk i heq asnjë presje, sepse e kam botuar si një model. Ja një vepër imja që quhet e dobët dhe nuk ka asgjë të ndryshuar, as teknike dhe as gjuhësore. Edhe romani “Qyteti pa reklama” nuk ka asnjë presje të ndryshuar, sepse është romani im i parë, kur unë isha student 23 vjeç. Pra është i gjithi problem fiktiv i kotë dhe i pavërtetë në thelbin e tij.

/mapo/