Te fundit

Rreth kodimit në lista

27 Prill 2026, 17:16Kulturë Ardian Vehbiu

Nga pikëpamja linguistike, lista i ka disa tipare të përbashkëta me paradigmën gramatikore, p.sh. format e lakimit të një emri ose të zgjedhimit të një foljeje; por paradigma është gjithnjë metagjuhësore, në kuptimin që thënia punoj, punon, punon, punojmë, punoni, punojnë etj. nuk kumton veçse që këto forma – artificialisht të pranëvëna – janë në fakt të zëvendësueshme, si kallzues, në kontekstin e një fjalie.

Nga pikëpamja retorike, lista ka shumëçka të përbashkët me enumeracionin – akumulim njësish gjuhësore të barasvlershme, për të arritur një efekt stilistik të caktuar. Për shembull, ky fragment nga Bagëti e Bujqësia, e Naim Frashërit:

O malet’ e Shqipërisë e ju o lisat’ e gjatë!
Fushat e gjëra me lule, q’u kam ndër mënt dit’ e natë!
Ju bregore bukuroshe e ju lumenjt’ e kulluar!
Çuka, kodra, brinja, gërxhe dhe pylle të gjelbëruar!
Do të këndonj bagëtinë që mbani ju e ushqeni,
O vendëthit e bekuar, ju mëndjen ma dëfreni.

Njësitë që përftojnë enumeracionin nuk është e thënë të jenë fjalë; mjafton të jenë sintaktikisht të barasvlershme:

Bariu plak krabën në dorë edhe urdhëron të rinjtë,
E ata gjithë punojnë, ngriturë më bres përqinjtë;
Ca bëjnë vathën e shtrungën, ca ngrehin tëndën e stanë,
Kush sjell gjeth e karthj’ e shkarpa, sicilido ndih më nj’anë;
Kush përvjel, kush qeth sheleknë, kush mjel dhitë, kush mjel dhëntë,
Njëri merr ushqen këlyshnë, jatëri përgëzon qëntë.

Në thelb, enumeracioni është derdhje e paradigmës në sintagmë – përmes një çarjeje të zinxhirit ligjërimor.

Nga pikëpamja semiotike, enumeracioni i ngjan panoramimit (në film) – çfarë edhe shpjegon pse është aq i kudogjendur te poema e Naimit; sikurse i ngjan një koleksioni objektesh – p.sh. trofesh, ose veprash arti ose eksponatesh në një galeri a muzeum, ose librash në një raft biblioteke, ose futbollistësh në formacionin e një skuadre, ose varresh në një varrezë, ose këngësh në një album, ose ndenjësesh në një teatër, ose mallrash në një dyqan a në një ekspozitë, ose sportistësh në një parakalim, ose ushtarësh në një paradë (ja ku e bëra edhe unë një listë përkufizuese të listave, e cila mbetet e hapur). Këto manifestime kanë të përbashkët pranëvënien e objekteve ose të shenjave, të themeluar mbi një tipar të përbashkët. Umberto Eco:

“listat (praktike) i japin unitet një bashkësie objektesh që, pavarësisht sa të pangjashme mes tyre, i nënshtrohen një trysnie kontekstuale – meqë janë të ndërlidhura thjesht ngaqë gjenden në të njëjtin vend ose ngaqë përftojnë synimin e një projekti të caktuar (një shembull do të ishte lista e mysafirëve në një festë).”

Sërish në kontekstin semiotik, listat janë forma të ndërmjetme midis gjuhës nga njëra anë dhe aritmetikës dhe algjebrës nga ana tjetër (përfshi këtu edhe seritë); pa harruar këtu që edhe numërimi është një lloj liste, sikurse edhe alfabeti.

Listat emërore, për të cilën kam folur në dy shkrimet e fundit, janë edhe ato enumeracione, por emrash të përveçëm; edhe pse synimi i tyre nuk është retorik dhe as mirëfilli panoramues, sërish kanë një efekt hipnotik, mu për shkak të çarjes që sjellin në ligjërim dhe “horizontalizimit” të paradigmës.

Për t’u kthyer tani sërish te qasja linguistike, listat edhe janë, edhe nuk janë ligjërim; mund t’i konsiderosh si një lloj specifik thëniesh, të cilave u mungon predikativiteti, meqë nuk kanë sintaksë, të paktën nuk kanë sintaksë eksplicite (kryefjalë, kallzues, kundrina, etj.). Organizohen në bazë të dy parimeve: prania ose mungesa e elementit dhe rendi, ose njëpasnjëshmëria (rendi është nga e majta në të djathtë dhe nga lart poshtë, të paktën për shqipen; gjuhë të tjera ndjekin renditje të tjera). Për shkak të një konvencioni të natyrshëm, elementi i parë në listë ka përparësi (siç e thotë edhe fjala) ndaj të dytit dhe kështu me radhë; çfarë megjithatë mund të shmanget, duke adoptuar kriterin e renditjes alfabetike, e cila është arbitrare.

Por lista nuk funksionon si një thënie e zakonshme në gjuhë; meqë kuptimi që përcjell është gjithnjë implicit. Lista e mëposhtme:

Czesław Miłosz
Jevgenij Jevtushenko
Ismail Kadare

Mund të jetë një listë shkrimtarësh, një listë shkrimtarësh nga vendet e Lindjes, një listë shkrimtarësh nga vende ish-komuniste, një listë poetësh, e kështu me radhë. Edhe renditja e tyre mund të ndjekë kriterin e moshës, ose të përhapjes së veprës, ose ndonjë kriter tjetër çfarëdo.

Kjo natyrë implicite e afron listën me mbishkrimin; prandaj edhe nuk është rastësi që listat i gjen në gjithfarë monumentesh (lapidarësh) ku kremtohen mbretër, fisnikë të një dere aristokratike, ose edhe dëshmorë.

Nga viti i themelimit (1949) deri në vdekjen e Maos (1976) Republika Popullore e Kinës u shqua për natyrën e mbyllur të debatit politik dhe të informacionit publik; në këto kushte, vëzhguesit e jashtëm mbështeteshin në botimet zyrtare, si gazeta Rénmín Rìbào e KQ të PKK, për të marrë vesh, tërthorazi, se çfarë ndodhte në udhëheqje.

Rëndësi të madhe merrte renditja e emrave të udhëheqësve në raporte zyrtare, fjalime ose njoftime për ngjarjet – meqë ajo renditje bëhej sipas radhës herarkike në kohë reale dhe, edhe ndryshimet më të vogla mund të sinjalizonin ngritje ose zbritje në detyrë, rënie nga favori ose afrimin e një spastrimi. Ndryshe nga ç’ndodhte në Shqipërinë e atyre viteve, ku anëtarët e Byrosë Politike – pas Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut – përmendeshin në rendin alfabetik, radhën hierarkike në Kinë njëfarësoj e mundësonte edhe mungesa e një sistemi praktik dhe abstrakt të renditjes, siç është alfabeti.

Ashtu, Liu Shaoqi dikur përmendej fill pas Maos, por kur filloi tatëpjetën, gjatë Revolucionit Kulturor, emri i tij u zhvendos poshtë në listat zyrtare dhe pastaj u zhduk krejt, gjë që vëzhguesit e jashtëm e interpretuan – me të drejtë – si sinjal të rrënimit të tij politik. Në fakt, pak kohë më pas shtypi do ta quante “Hrushovi i Kinës” dhe “tradhtar”, madje edhe do të fshinte çdo gjurmë të rangut të tij të mëparshëm.

Po aq sa renditja, kish rëndësi edhe thjesht prania në fotot e grupit, ku një mungesë e papritur shënjonte rrëzim ose sëmundje, ndërsa rishfaqja pas një mungese rehabilitim. Vëzhguesit ndiqnin edhe pozicionin e pjesëmarrësve në darka zyrtare dhe bankete, ose radhën me të cilën u jepej fjala udhëheqësve; për shembull, Zhou Enlai shpesh rrinte ngjitur me Maon, por pak më mbrapa ose pas tij.

Ky sistem sa i koduar, aq edhe i padukshëm, mbante sekretin formal gjithë duke sinjalizuar marrëdhëniet e pritshme të besnikërisë dhe duke lejuar një farë fleksibiliteti; ku prej “të brendshmëve” pritej që t’i interpretonin këto sinjale në mënyrë korrekte. Kjo koreografi e paraqitjes nxirrte në pah dinamikën përndryshe të fshehtë të pushtetit.

Një model tjetër ndoqi trajektorja e Deng Xiaoping-ut: nga ngritja në lista, herët në vitet 1960 te rënia e parë gjatë revolucionit kulturor, kthimi në pozicionet e larta herët në vitet 1970, rënia e dytë në 1976 pas vdekjes së Zhou Enlait dhe kthimi përfundimtar në krye të shtetit, në vitet 1980.

Çfarë i jep solemnitet një liste, është plotësia e saj: për shembull, Byroja Politike duhej përmendur e gjitha, sipas radhës së shtangët, të përcaktuar nga protokolli. Ishte e pamendueshme, që në një tekst publik, të gjeje një listë të tipit: Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Abdyl Këllezi, Adil Çarçani, etj. Çfarë edhe provon, të paktën për mua, funksionin “ritual” të listës, në kuptimin që anëtarësia në Byro jo vetëm duhej përmendur veçan për çdo anëtar, por edhe ashtu sanksionohej në çdo akt listimi; prandaj edhe çdo alterim i listës do të interpretohej si sakrilegj.

Kjo na sjell edhe te natyra e asaj etj.; pjesëz me të cilën i mbyllim shpesh listat që bëjmë, meqë nuk dimë t’i çojmë deri në fund, ose ato vetë janë të hapëta nga natyra. Kjo etj. është, në fakt, shenja që ndan të rëndësishmen nga më pak e rëndësishmja; të përmendshmen nga e panevojshmja për të përmendur; të detyrueshmen nga opsionalja. Gjykoni vetë si do të tingëllonte një listë politikanësh shqiptarë bashkëkohorë e formës së mëposhtme: Erion Braçe, Astrit Patozi, Fatmir Mediu, etj.; edhe pse ajo nuk ka të sharë, nga ana logjike dhe semantike, sa kohë që të tre këta janë politikanë shqiptarë bashkëkohorë, krahas shumë të tjerëve (mbase mund të ndeshej si listë, po të fotografoheshin ndonjëherë bashkë duke dalë nga urinorja e Kuvendit). Kjo edhe na provon, nëse do të ishte akoma nevoja, që listat janë gjithnjë përzgjedhëse dhe përcaktojnë ose konfirmojnë hierarki.

Një tjetër shembull: Në tekstet kritike dhe historiko-letrare të Realizmit Socialist, gjithnjë do të gjeje listën e tre poetëve të viteve 1960: (Ismail) Kadare, (Dritëro) Agolli, (Fatos) Arapi, të cilët sollën një frymë të re në poezinë shqipe. Lista ka qenë e arsyeshme dhe e mbështetur në realitet – edhe pse fare lehtë mund të sillen emra poetësh të tjerë që ndihmuan për ta kapërcyer prapambetjen formale në këtë poezi. Por, si efekt edhe i rimarrjes së listës dhe i dëshirës për konformim, këta të tre erdhën dhe u kthyen në një triumvirat të poezisë shqipe moderne, madje edhe në vitet kur patën dalë poetë të tjerë, të një brezi më të ri (p.sh. Xhevahir Spahiu ose Adem Istrefi). Nuk dua të diskutoj këtu meritat letrare të treshes, në vetvete dhe në krahasim me të tjerët; por vetëm të vë në dukje se futja e tyre në listë dhe sanksionimi i listës me rrugë intertekstuale, luajtën rol të dorës së parë në kristalizimin e një hierarkie.

Dhe, me sa më kujtohet, askush nuk ka shkruar a thënë Ismail Kadare, Dritero Agolli, Fatos Arapi, etj.; ajo etj., duke e lënë listën potencialisht të hapur, në fakt do t’ia kish dobësuar efektin performativ, ose aftësinë për të imponuar dhe riprodhuar hierarkinë.

© 2019-2026 Ardian Vehbiu. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Shënim bibliografik: një kornizë teorike për listat, edhe pse të fokusuar në poetikë, do të gjeni në dy libra të Umberto Eco-s:

Lini një Përgjigje

Më të lexuarat

Blog Tema

Powered by Tomorrow.io