Te fundit
E PLOTË/ "Nga listat e hapura te koalicionet", Rusmajli: Partitë e vogla duan koalicion parazgjedhor për të anashkaluar pragun ligjor të zgjedhjes, ndërsa të mëdhatë për të reduktuar konkurrueshmërinë
8 Korrik 2020, 15:35Politika
TEMA
Eksperti konstitucionalist, Ilir Rusmali në mbledhjen e përbashkët të Këshillit për Legjislacionin dhe Komisionin për Çështjet Ligjore foli për reformën zgjedhore.
Teksa u ndal tek koalicionet, Rusmali tha se partitë e vogla e duan koalicionin parazgjedhor për të anashkaluar pragun ligjor të zgjedhjes, për të anashkaluar një kusht të vendosur nga ligji kushtetues.
Ai sqaroi se nëpërmjet bashkimit me një parti të madhe, partitë që nuk kanë fuqi të marrin 3 për qind të votave dhe që ligji, për këtë shkak nuk i njeh për “madhore” bëhen “madhore”, jo për vullnet të zgjedhësve, por në sajë të një truku ligjor.
Gjithashtu Rusmali tha se partitë e mëdha e duan koalicionin parazgjedhor për të reduktuar konkurrueshmërinë në zgjedhje, sidomos në pjesën e tyre të spektrit politik.
Pyetjet për ekspertin konstitucionalist, z. Ilir Rusmali:
1- A duhen, ose (nese mendoni se nuk duhen) pse nuk duhen koalicionet parazgjedhore ne Shqiperi?
Për t’a çliruar diskutimin tim nga retorika shterpë, më duhet të them që në fillim, se çështja nëse duhen apo jo koalicionet, është një çështje e vendimmarrjes ekskluzive të ligjvënësit dhe se kjo vendimmarrja lidhet me konsiderata ekskluzivisht politike.
Konsideratat politike e shtyjnë ligjvënësin në një moment të caktuar të historisë së vendit që të jetë në favor të koalicioneve dhe në një moment tjetër të jetë kundër tyre. Si njeri pozicionim, ashtu dhe tjetri nuk janë të kritikueshëm apriori, aq më tepër nuk mund të quhen antikushtetues apriori, kushdo që të jetë pozicioni i kritikuesit.
Konsideratat politike zbulohen nga qëllimet që ndiqen kur adoptojmë njerin apo tjetrin mekanizëm dhe nga efektet që ato sjellin. Koalicionet parazgjedhore realizojnë në themel përqendrimin e alternativave politike dhe elektorale, kurse konkurrimi pa koalicione shumëfishon, diversifikon ofertën politike dhe elektorale.
Forma e parë redukton konkurrueshmërinë, kurse e dyta e rrit atë. Forma e parë mund të sjellë (nuk është e thënë që ta sjellë medoemos, por mund ta sjellë) polarizimin e skenës politike, rritjen e antagonizmit dhe të konfliktualitetit politik, kurse e dyta mund të sjellë fragmentimin e ofertës politike, qeverisjen me koalicione (qeverisjen, jo konkurimin), nganjëherë qeverisjen me qeveri minorance, herë të tjera qeverisjen me koalicion të gjerë, dhe së fundi lindjen dhe lulëzimin e ekstremizmave. Këto janë efektet e njerës apo tjetrës skemë. Efektet që ato sjellin në shoqëri. Këtu nuk po flas pse partitë kanë interes, apo pse janë kundër koalicioneve. Kjo është një analizë më e vonëshme dhe më pak e rëndësishme.
Thënë kjo, analiza e koalicioneve mund të bëhet në një rrafsh edhe më të afërt. Por, për këtë duhen konstatuar paraprakisht tre gjëra:
1.Së pari, kodi zgjedhor shqiptar njeh një formë koalicioni parazgjedhor, atë që quhet rëndom “koalicion me listë të përbërë”, një formë koalicioni ku partitë janë pjesë e koalicionit, por votat i marrin më vete. Dikur ka ekzistuar dhe forma e koalicionit me listë të përbashkët, sipas të cilit votohej vetëm koalicioni dhe partitë pjesëtare të tij garonin me një listë të vetme kandidatësh. De facto, kjo formë koalicioni është përdorur nga PD-ja në zgjedhjet e vitit 2017.
2.Gjëja e dytë që duhet saktësuar paraprakisht është arsyetimi për pragun zgjedhor. Kur analizojmë pragun ne i referohemi shpesh efektit juridik të tij: pragu shërben për të garantuar stabilitetin e qeverisjes. Ajo që harrojmë, pothuajse gjithmonë është diskutimi për racionalin e pragut. Pse ka lindur pragu dhe çfarë përfaqëson ai? Pragu është kushti që kushtetuta (me “kushtetutë” i referohem të drejtës kushtetuese, tërësisë së normave që rregullojnë fushën, jo kushtetutës si akt), pra, pragu është kushti që kushtetuta u ka vendosur partive politike që ato të mund të ushtrojnë të drejtën “për t’u zgjedhur”. Pragu nuk ka asnjë lidhje me të drejtën e partive politike për të konkurruar, nuk e prek atë. Pragu ka lidhje me të drejtën e tyre për të përfaqësuar. Ky kusht është në vështrim kushtetues i njejtë me kushtin që kushtetuta u ka vendosur shtetasve për të ushtruar të drejtën për të zgjedhur, i njejtë me kushtin e moshës 18 vjeç. Nëse mund ta shpreh ndryshe: me pragun, Kushtetuta ka thënë: partitë politike që nuk fitojnë 3 për qind të votave të vlefshme “nuk kanë mbushur moshën madhore”, prandaj nuk mund të përfaqësojnë. Nëse pragu duhet të jetë 3 për qind, apo 2 për qind apo 5 për qind ky është gjykim i pastër politik dhe duhet të udhëhiqet vetëm nga interesat/ synimet si më lart: nga interesi për të gjallëruar shpejt dhe masivisht skenën politike, apo nga interesi për të mbajtur konkurrueshmërinë në nivele modeste/ të pranueshme, por serioze etj.
3.Së treti, duhet thënë, se efektet e sistemit zgjedhor nuk maten dot kurrë me një palë zgjedhje, as me dy. Ne jemi mësuar ta gjykojmë sistemin zgjedhor, bashkë me të edhe reformën zgjedhore, vetëm në kontekstin e zgjedhjeve që vijnë. Në fakt duhet të kishte ardhur dita që Shqipëria të ishte shkëputur nga kjo mënyrë gjykimi. Për t’u kthyer tek analiza pas kësaj paranteze, koalicioni parazgjedhor që ne kemi në fuqi, besoj se të gjithë biem dakord, është adoptuar në praktikën politike për dy shkaqe themelore:
1.Partitë e vogla e duan koalicionin parazgjedhor për të anashkaluar pragun ligjor të zgjedhjes. Vini re ju lutem, për të anashkaluar një kusht të vendosur nga ligji kushtetues!!!! Nëpërmjet bashkimit me një parti të madhe, partitë që nuk kanë fuqi të marrin 3 për qind të votave dhe që ligji, për këtë shkak nuk i njeh për “madhore” bëhen “madhore”, jo për vullnet të zgjedhësve, por në sajë të një truku ligjor.
2.Partitë e mëdha e duan koalicionin parazgjedhor për të reduktuar konkurrueshmërinë në zgjedhje, sidomos në pjesën e tyre të spektrit politik. Vini re: reduktim i konkurrueshmërisë do të thotë reduktim i mundësive të zgjedhësit për të bërë zgjedhjen që do, do të thotë ndërhyrje (nuk është ende cënim, por është vetëm ndërhyrje) në të drejtën e tij për të zgjedhur. Fakti që koalicioni është me listë të përbërë dhe partitë e koalicionit votohen gjithësesi, nuk e zhbën këtë synim, sepse ai heq garën midis tyre, neutralizon fushatën për vete dhe kundër njeri-tjetrit, sikundër dobëson gradualisht aftësitë dhe kapacitetet politike të partive të vogla, deri në pikën e shpërbërjes së alternativës që ato përfaqësojnë.
Deri në këtë pikë, të dy këto synime nuk janë koherente me kushtetutën. Ato janë të ligjshme, por nuk janë koherente. Çështja bëhet më problematike po të analizojmë efektin që koalicioni parazgjedhor ka mbi të drejtën për të zgjedhur, sepse këtu vjen përplasja reale me kushtetutën. Koalicioni me listë të përbërë, për shkak të formulës që ka adoptuar në Shqipëri lidhur me shpërndarjen e mandateve brenda koalicionit, shkakton në çdo palë zgjedhje trasferim të votës nga një parti tek një tjetër. Sasia e votave që transferohen është e matshme deri në çdo votë. Nganjëherë ajo është disa mijra, nganjëherë disa qindra, por nuk është asnjëherë irrelevante, sepse transferimi i votës prodhon mandate deputetësh. Këtë çështje e ka trajtuar zoti Murrizi në disa ndërhyrje në seancat e mëparshme dëgjimore. Unë dua të ritheksoj, se ky transferim votash është modifikim i vullnetit të zgjedhësve, është tjetërsim i votës.
Modifikimi i vullnetit të zgjedhësve dhe tjetërsimi i votës përbëjnë cënim të të drejtës themelore kushtetuese të zgjedhjes. Nëse ky tjetërsim i votës, nëse ky cënim, në masën që ai ndodh në zgjedhje në Shqipëri, përbën antikushtetushmëri, apo jo, për këtë ka dy mënyra konstatimi: njera është nëpërmjet jurisprudencës kushtetuese (dikush duhet ta bëjë çështjen objekt shqyrtimi nga Gjykata Kushtetuese), tjetra është nëpërmjet diskutimit politik vendimmarrës. Për këtë të dytën, kompetenca është e Këshillit të Legjislacionit dhe e komisionit të ligjeve. Ju takon juve të analizoni shifrat e tjetërsimit dhe të vendosni nëse, deri në këtë masë, formojnë ato antikushtetueshmëri, apo jo? Kjo pastaj i jep përgjigje pyetjes nëse duhet të jemi me kolacionet parazgjedhore me listë të përbërë, sepse për ato bëhet fjalë, apo duhet të jemi kundër tyre.
2- A duhet te jete Kushtetuta akti i duhur ku te shprehen rregullimet per çeshtjen e koalicioneve?
Përgjigja e kësaj pyetje është e lidhur me diskutimin parimor nëse Kushtetuta si akt duhet të përmbajë parashikime për sistemin zgjedhor, apo këto parashikime duhet të jenë lëndë e akteve të tjera me karakter kushtetues, si Kodi Zgjedhor? Kjo çështje u ngrit me shqetësim edhe nga përfaqësuesit e shoqërisë civile në seancën e tyre dëgjimore. Aty u dha sugjerimi që Shqipëria duhet të sillet si shumica e vendeve demokratike, apo midis tyre, të sillet si ato vende që janë më demokratike. Unë personalisht kam një problem në përgjithësi me këtë qasje, sepse kjo është qasja që imponohet nga padija (nën moton: unë as di, as kuptoj, prandaj më mirë të bëj siç kanë bërë të tjerët para meje). Kjo qasje “kopjace” është e cekët/ sipërfaqësore dhe pengon thellimin dhe analizën shkencore, pengon pikërisht qasjen metodike që të njejtët përfaqësues të shoqërisë civile ia kërkuan me inssistim për një gjë tjetër autorëve të nismës.
Kushtetuta si akt është ligji themeltar i shtetit. Aty shkruhen rregullat bazë të organizimit tonë (tonit, jo të Francës, as të Gjermanisë). Nëse sistemi zgjedhor bën pjesë në këto rregulla bazë, kjo duhet të përcaktohet nga nevojat tona, jo të Francës, as të Gjermanisë.
Në vitin 1998, kur u bë Kushtetuta, kjo çështje mori përgjigje të qartë: sistemi zgjedhor duhet të bënte pjesë tek këto rregulla bazë. Kjo zgjidhje mund të konsiderohet sot zgjidhje solide (e konfirmuar me referendum, për ata që e kanë merak saktësimin). Kjo zgjidhje nuk është zgjidhje e keqe. Debati për sistemin është bërë “sport popullor” në Shqipëri. Ai bëhet rregullisht përpara dhe pas çdo palë zgjedhjesh, por sistemi në 22 vjet ka ndyshuar vetëm një herë. Kjo do të thotë se dispozita kushtetuese e ka justifikuar qëllimin. Diskutimi i dytë lidhur me çështjen ka të bëjë me elementët e sistemit që duhet të përfshihen në Kushtetutë.
Në tekstin e vitit 1998 dhe në atë të vitit 2008, teknika e zgjedhur nga autorët e kushtetutës përsa i përket sistemit ka qenë ajo e përfishirjes në dispozitën kushtetuese të një numri elementësh bazë, të cilët çonin në përzgjedhjen e një sistemi specifik dhe jo ajo e lënies së hapësirës që përzgjedhja të kryhej përgjatë negociatës për hartimin e ligjit zgjedhor. Objektivi ishte i qartë: sistemi zgjedhor duhet të mbrohet me forcën juridike të Kushtetutës, jo me forcën juridike të kodit zgjedhor. A ka ardhur momenti që të hiqet dorë nga ky objektiv? Përgjigjen e saktë e keni vetëm ju, por unë mund të them, si perceptim nga diskutimi i deritanishëm me shoqërinë civile, se argumenti i përdorur (të mos ndryshojmë Kushtetutën, sa herë duam të ndryshojmë sistemin) flet në favor të qendrimit të mbajtur në vitin 1998 dhe në vitin 2008 dhe jo në favor të atyre që duan t’a heqin dispozitën nga teksti i Kushtetutës. Në kushtet tona, ftesa për t’a hequr sistemin nga Kushtetuta është ftesë për t’a bërë diskutimin e tij diskutim permanent. Sistemi nuk mund të jetë temë e agjendës së përditshme politike. Debati për të nuk duhet të përbëjë bukën e përditshme të politikës. Rregulli i politikës e do që sistemi të ndryshohet rrallë dhe të shënojë pikë kthese në politikë. Prandaj është mirë që ngurtësia të ruhet akoma.
Por a është “ndalimi i koalicioneve parazgjedhore” një element aq bazik, saqë të kërkojë përmendje në Kushtetutë?
Formimi i koalicioneve parazgjedhore nuk është per se një veprimtari e kundërligjshme, nuk është as i dëmshëm per se për shoqërinë. Prandaj nuk ka kuptim të flasim për ndalim të tyre. Nëse formimi i koalicioneve parazgjedhore është i huaj për sistemin zgjedhor që do adoptohet (sikurse u shpjegua gjerësisht nga përfaqësues të shoqërisë civile në seancën e tyre dëgjimore, teksa theksuan se koncepti i listave të hapura është i papajtueshëm me konceptin e koalicioneve me listë të përbërë), atëherë ai mjafton të mos parashikohet si alternativë ligjore dhe çështja është e zgjidhur. Apo, nëse ky Kuvend do të vlerësojë se koalicionet parazgjedhore me listë të përbërë janë antikushtetuese, sepse lejojnë dhe kryejnë tjetërsimin e votës, atëherë po ky Kuvend e ka të lehtë të imponojë vullnetin e tij përgjatë procedurës për miratimin e ligjit të ri zgjedhor.
Gjithësesi, sugjerimi im është që çështja, që në debat, të mos trajtohet si ndalim, sepse nuk ka motiv për ndalimin, por të trajtohet si zgjedhje (si choice), sepse për zgjedhjen ka motive të forta. Sa i takon tekstit, unë nuk do guxoja t’a quaja apriori gabim trajtimin e çështjes nga neni 64 të Kushtetutës. Nëse ju e gjeni me vend ta zgjidhni debatin në nivelin e dispozitës kushtetuese, atëherë kjo zgjidhje është legjitime. Në këtë rast, ndoshta mund të ketë vend për një gjuhë më të moderuar. “Ndalohen koalicionet parazgjedhore” ndoshta është formulim drastik, i panevojshëm ose i padobishëm.
3 – Nese Kushtetuta, apo qofte edhe nje akt tjeter me i ulet ne hierarkine e akteve, ndalon koalicionet parazgjedhore, a besoni ju se me kete parashikim shkelen te drejtat kushtetuese te partive politike?
Në kontekstin e të drejtave kushtetuese të partive politike mund të flitet vetëm për lirinë e organizimit (neni 46 i Kushtetutës). Prandaj pyetja mund të shihet vetëm në kontekstin e kësaj dispozite. Liria e organizimit njeh të drejtën e individëve për t’u organizuar kolektivisht. Ky organizim kolektiv është vullnet i qëndrueshëm dhe afatgjatë, i cili materializohet me regjistrimin në gjykatë sipas ligjit. Regjistrimi i sjell organizatës personalitetin juridik.
Koalicionet parazgjedhore janë formacione me karakter elektoral dhe të përkohshëm, pa personalitet juridik. Formimi i tyre nuk shkrin as anullon identitetin dhe personalitetin juridik të partive pjesmarrëse në to. Kjo do të thotë, se ato nuk përfshihen dot brenda nocionit kushtetues të nenit 46. Formimi i koalicioneve parazgjedhore nuk është as e drejtë, as liri kushtetuese. Në kuptim ligjor, koalicioni parazgjedhor është mekanizëm apo teknikë elektorale atje ku është i parashikuar nga ligji, sikurse nuk ekziston atje ku nuk është i parashikuar nga ligji. Nëse bëjmë arsyetimin e kundërt: po të ishin pjesë e konceptit kushtetues të lirisë së organizimit, atëherë shtetet demokratike që nuk i njohin dhe nuk i parashikojnë në legjislacionin e tyre zgjedhor (p.sh. Gjermania, Suedia, Danimarka), sot do kishin një problem real me cënimin e lirive themelore. Prandaj përgjigja për këtë pyetje mund të jepet e prerë: nuk ka asnjë cënim të të drejtave kushtetuese të partive politike, nëse preferohet që të mos ketë koalicione parazgjedhore.
4- A cenohet liria e votes nga ndalimi i koalicioneve parazgjedhore?
Liria e votës konsiston në të drejtën e individit për të zgjedhur lirisht midis ofertave politike që i paraqiten. Liria e votës mund të shihet në raport me koalicionet parazgjedhore, së pari në kontekstin e ofertës elektorale që i vihet përpara. Sikurse u përpoqa të them edhe më lart, në Shqipëri koalicioni është zhvilluar në formën e një bashkimi fluid interesash, i cili ndër të tjera synon të reduktojë konkurrueshmërinë në garë, e cila nënkupton reduktimin e ofertës politike.
Në këtë kontekst, praktika shqiptare e koalicioneve ka sjellë ndikim negativ në lirinë e votës, sepse ka reduktuar ofertën që i paraqitet zgjedhësit. Zgjedhja kundër koalicioneve parazgjedhore do t’a çlironte lirinë e votës nga ky ndikim negativ. Në kontekstin e koalicioneve parazgjedhore me listë të përbërë, cënimi i lirisë së votës shënohet kur ndodh tjetërsimi i saj, sepse liria e votës është liri për të zgjedhur me vullnet të lirë atë që do. Kur vota shkon për të zgjedhur dikë tjetër, atëherë liria cënohet. Zgjedhja kundër koalicioneve parazgjedhore me listë të përbërë do t’a çlironte lirinë e votës nga ky cënim. Kjo më bën të them, se e kundërta është e vërtetë. Liria e votës përfiton nga kjo lëvizje.
5- A cenohet barazia e votes nga ndalimi i koalicioneve parazgjedhore?
Unë nuk e shoh në përgjithësi lidhjen midis barazisë së votës dhe konkurruesve në garë, qofshin këto edhe koalicione parazgjedhore. Barazia e votës nënkupton barazi armësh midis zgjedhësve. Kjo barazi duhet të konstatohet dhe të jetë e pavarur nga oferta në garë.
6- Propozimi i opozites parasheh nje sistem votimi i quajtur rendom tashme si votim me lista te hapura. Çfare shihni pozitive tek listat e hapura dhe çfare shihni negative?
Me përgjigjen e kësaj pyetje, po të më lejoni, unë dua të lidh edhe dy komente rreth seances dëgjimore me shoqërinë civile, sepse sqarojnë më mirë konceptet. Propozimi parasheh votimin me lista të hapura. Por listat e hapura nuk përmenden si term. Përmendet vota parapëlqyese edhe pse gjithkush me të kupton të njëjtën gjë. Gjithësesi, në seancën dëgjimore me shoqërinë civile, nga një pjesë e ndërhyrësve çështja e terminologjisë u ngrit në nivelin e problemit, pse jo, të defektit. Kushtetuta është akt me fuqi më të lartë juridike se sa Kodi Zgjedhor. Kjo hirraqi par sjell rregullin që terminologjia e Kushtetutës të ketë një karakter më të përgjithshëm, më themelor, më gjithëpërfshirës, se sa terminologjia e Kodit. Kjo e fundit duhet të jetë më konkrete, më përshkruese, më identifikuese, sepse ajo duhet të normojë detajin.
Unë nuk e kuptoj dot pretendimin e kundërt, sipas të cilit terminologjia mund të përdoret në Kushtetutë, vetëm nëse ajo ekziston dhe është përdorur në mënyrë sqaruese në Kod. Unë nuk shoh kontradiktë midis termit “sistem proporcional me konkurrim rajonal” të amendamentit me termin “proporcional rajonal” që del nga Kodi, apo midis termit “rajon zgjedhor” të amendamentit me termin “zonë zgjedhore” të Kodit. Unë nuk shqetësohem nga fakti se termi “votë parapëlqyese”, një shqipërim i termit “votë preferenciale”, që gjendet në amendament nuk është shoqëruar me një nen të veçantë përkufizimesh, ku të shpjegohej çfarë do të kuptohet me termin “votë parapëlqyese”. Teknika ligjbërëse nuk e kërkon këtë. Termat e njohur dhe që përdoren gjerësisht nuk kanë nevojë për përkufizim në ligj. Përkufizimi bëhet për termat e panjohur dhe për ato që në ligj kanë një kuptim të ndryshëm (më specifik) nga kuptimi i përgjithshëm. Ky sqarim është i nevojshëm, sepse na ndihmon të allokojmë aty ku duhet debatin për listat e hapura. Votimi parapëlqyes është një term i përgjithshëm, i cili nuk parashikon formën se si do realizohet ky votim, nëse do jetë me lista të hapura apo me lista gjysëm të hapura apo me ndonjë formë tjetër. Termi votim parapëlqyes prezanton të drejtën e zgjedhësit për të përzgjedhur midis kandidatëve të subjektit personin ose personat që preferon të mandatohen si deputetë.
Avantazhi i këtij mekanizimi qendron në faktin se i njeh zgjedhësit mundësinë që të shkojë dhe t’i japë mbështetjen kandidatit të përveçëm. Pushteti i zgjedhësit me këtë mekanizëm është më i madh, krahasuar me mekanizmat e sistemit proporcional klasik. Ai shtrihet jo vetëm mbi subjektin, por edhe mbi kandidatët e tij. Ky mekanizëm është përpunuar për të adresuar “sëmundjen” kryesore të sistemit proporcional, partitokracinë. Duke kondicionuar lirinë e partisë për të përzgjedhur kandidatët me pëlqimin nga ana e zgjedhësve, mekanizmi synon të kufizojë diskrecionin e lidershipit dhe, nëpërmjet tij, të rrisë përgjegjshmërinë e tij. Në diskutimin me shoqërinë civile u kërkua nga një pjesë e ndërhyrësve që listat e hapura të adoptoheshin në Shqipëri vetëm pasi të ishin ndërmarrë më parë masa për demokratizimin e brendshëm të partive politike. Votimi preferencial është instrument që adreson “partitokracinë”, jo nivelin e demokracisë së brendshme në parti. Ai është instrument që vlen edhe për partitë më nivel të lartë demokracie të brendshme, po të doni, sidomos për këto parti. Kështu që, diskutimi i tij mund të bëhet në mënyrë të pavarur nga diskutimi për demokracinë e brendshme. Të dyja gjërat, votimi parapëlqyes dhe demokracia e brendshme janë të lidhura me njera tjetrën, por kondicionimi kohor që u përshkrua në debatin me shoqërinë civile nuk ka as argument, as justifikim. Për më tepër, debati për listat e hapura është një debat jetëgjatë në Shqipëri, kurse debati për demokracinë e brendshme është ende në shpërgëj.
Popullariteti i listave të hapura nuk ka lindur nga hiçi, nuk ka lindur me paraqitjen e këtyre amendamenteve. Ky debat është bërë popullor, falë përkushtimit dhe këmbënguljes së opozitës së sotme parlamentare, por nëse duam të analizojmë gjenezën e tij, do të kuptojmë se “gurin e parë” nuk e ka hedhur opozita e sotme parlamentare. Gurin e parë e kanë hedhur përfaqësuesit e shoqërisë civile, pesë ose gjashtë vjet më parë. Një pjesë prej kërkuesve të atëhershëm të listave të hapura kërkuan në debatin aktual saktësisht të kundërtën e kërkesës së tyre të kahershme, bllokimin e hapjes së listave, deri sa të realizohet demokratizimi i brendshëm i partive politike. Roli i shoqërisë civile është që të sensibilizojë politikën rreth kauzave të veta, por unë kam përshtypjen, se nuk është roli i saj që të frenojë politikën, kur kauzat përqafohen prej saj. Në debatin për listat e hapura duhet pasur kujdes. Listat e hapura duhen njohur për aq sa vlejnë, si instrument i zgjedhësve kundër partitokracisë. Ky është avantazhi që kanë. Atyre as nuk u duhen ngarkuar barrë që s’i mbajnë dot, as u duhen njohur merita që s’i takojnë. Përndryshe ato humbin avantazhin dhe sjellin zhgënjim të pamerituar.
Pyetja që më është bërë kërkon përgjigje edhe për efektin negativ të listave të hapura. Efektin negativ unë e shoh në dy drejtime:
1.Në faktin se ai nënkupton ose kërkon një shkallë të lartë edukimi dhe kulture demokratike si në nivelin e lidershipit politik ashtu edhe në nivelin e zgjedhësit, që të mund të shpalosë synimet e tij. Në rast të kundërt, efektet e pritshme mund të vonojnë, ose mekanizmi mund të shndërrohet edhe në kundërproduktiv. Niveli i edukimit dhe i kulturës demokratike tek ne, për momentin nuk duket që të jetë optimal. Kjo do të thotë, se nëse adoptojmë listat e hapura, nuk thërrasim dot ende “Fitore!”. Thjesht duhet të forcojmë përpjekjet që mekanizimi të mos të keqpërdoret dhe praktikat jodemokratike apo pseudodemokratike të mos mbivendosen.
2.Efekti i dytë është në këndështrimin e ngushtë procedurial. Mekanizmi sjell me vetë një farë komplikimi të procedurës së votimit, i cili mund të vonojë me raste votimin dhe në përgjithësi numërimin e votave. Në Kosovë, ku një sistem i ngjashëm është në fuqi, ka kritika publike për efektet negative mbi procedurën. Gjithësesi, efektet mbi procedurën janë të rikuperueshme, sidomos nëse përzgjidhet një formë e thjeshtë e votimit parapëlqyes.
7-A ka nje standart evropian, apo me gjere nje standard te vendeve demokratike per pragun elektoral?
Një standart evropian për pragun nuk ka. Pragu në Evropë shkon nga 10 për qind deri në një prag minimal (në Evropë Hollanda). Nëse mund të flasim për standart, atëherë duhet të themi se vetë pragu është standarti. Pragu i lartë është përjashtues dhe është zhvilluar në ato vende që kanë pasur objektiv përjashtimin. Pragu i ulët është zhvilluar në përgjithësi në vendet që kanë të zhvilluar kulturën e qeverisjes me qeveri minorance. Qeverisja me qeveri të koalicioneve të mëdha, që është praktikuar në disa vende të zhvilluara evropiane, e cila mund të stimulohet nga një prag i ulët zgjedhor, duket sikur shkakton kosto në popullaritet për partitë e mëdha dhe proliferim të forcave ekstreme. Në praktikën e disa vendeve vihet re praktika e përjashtimit nga pragu për popullsi apo territore gjeografike specifike për rrethana specifike (kryesisht lidhur me minoritetet apo zonat e margjinalizuara). Në disa vende të tjera vihet re edhe qasja kompensuese. Stabiliteti qeverisës sigurohet nëpërmjet mekanizmit të primit.
8-Çfare sugjerohet nga dokumentat nderkombetare si nje prag i pershtatshem?
Dokumentat ndërkombëtare sugjerojnë, sikurse pritet, moderacion në gjykimin për pragun. Pragu nuk duhet të përdoret me qëllim përjashtimin e konkurrentëve seriozë, nuk duhet të synojë eliminimin e konkurrencës reale. E rëndësishme është që dokumentat ndërkombëtare nuk janë kundër pragut, por kundër abuzimit me të. Kufiri midis përdorimit të drejtë dhe abuzimit varet tërësisht nga konteskti politik i vendit konkret. Në diskutimin publik shqiptar rreth kësaj çështjeje ka zënë vend ideja se sa më i ulët pragu, aq më të larta shanset e partive të vogla për të pasur përfaqësim parlamentar. Kjo gjë u kërkua edhe në ndërhyrjen e përfaqësuesve të shoqërisë civile pëgjatë seancave dëgjimore, u mbështet dhe nga Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi. Unë jam skeptik ndaj kësaj ideje, sepse mendoj se ajo nuk e shqyrton problemin në këndvështrim afatgjatë, nuk shqetësohet për impaktin afatgjatë që ka ulja e pragut mbi fatin e partive të vogla.
Ky diskutim nuk mund të bëhet nga pozicioni: cilat parti lë jashtë sot pragu i lartë, apo cilat parti fut brenda sot pragu i ulët. Për mua, kjo qasje është e gënjeshtërt dhe e gabuar. Askush nuk mund të thotë sot se e “keqja”/penalizimi që të bëhet nëpërmjet pragut, të vjen vërtet për të të bërë keq ose e “mira”/përfshirja po të privilegjon. Nëse sot përjashtohesh, ndoshta ky është sinjali që të fillosh të rritesh, të forcohesh, të bëhesh i madh, të jesh konkurrues. Nëse sot përfshihesh kjo mund të jetë pika e rënies pa kthim, e rehatisë, vetkënaqësisë, e heqjes dorë nga identiteti, nga ambicja, përkushtimi, nga lidhja me njerëzit dhe përfaqësimi. Për më tepër, Shqipëria modelin e ka të eksperimentuar dhe rezultatet i ka të konfirmuara, gjë që do të thotë, se ne nuk e kemi të veshtirë të kuptojmë dhe të orientohemi drejt dhe në interes të drejtpërdrejtë të shoqërisë në caktimin e pragut. Përfshirja e partive të vogla në koalicione ka qenë heqje de facto e pragut për to. Në Shqipëri shumica e partive të vogla kanë konkurruar me pragun faktik zero në disa zgjedhje. Ky fenomen është shoqëruar me fenomenin tjetër: nga zgjedhja në zgjedhje, shumica dërrmuese e partive të vogla kanë shkuar gradualisht drejt zvogëlimit, deri në kufijtë e ekzistencës.
Nga ana tjetër, heqja e de facto e pragut nëpërmjet koalicioneve nuk ka ndihmuar aspak në lindjen dhe forcimin e partive të reja. Prezenca e koalicioneve dhe zhvillimi i garës me taktikën elektorale të koalicioneve ka krijuar mjedis acid ndaj tyre dhe ato nuk kanë mundur të ngrihen dot. Prandaj unë besoj se zgjidhja për rigjallërimin e partive të vogla nuk ka kuptim të kërkohet tek ulja e pragut (më poshtë se zero, pragun nuk e bëjmë dot). Zgjidhja për rigjallërimin duhet kërkuar tek qendrimi që duhet të mbajmë ndaj koalicioneve. Atje është potenciali më i lartë për të ndryshuar situatën. Pasi të kemi zgjidhur këtë çështje, atëherë duhet të kujdesemi që pragu të vendoset në një nivel të tillë, i cili të mos bëhet dot pengesë për rigjallërimin e partive të vogla, por të jetë nxitës dhe motivues në proceset e tyre politike. Profesorja e të drejtës kushtetuese nga Universiteti Mesdhetar e vendosi këtë prag tek niveli 3,5 për qind. Personalisht unë do të konsideroja adekuat dhe të ekuilibruar edhe pragun 3 për qind që kemi sot. Ai thjesht duhet lënë të prodhojë efektet e pritshme prej tij, gjë që nuk e kemi bërë deri më sot. Gjithësesi, gjykimi i drejtë, i mënçur dhe sovran është juaji.
(TemA)
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
