Realiteti shqiptar dhe soditja kafkiane

Nga Yzedin Hima

"Qytetarët shqiptarë nuk kanë frikë për atë që ka ndodhur e po ndodh, por i frikson ajo që nuk do të ndodhë..."

Të shohësh qytetarin e sotëm shqiptar përmes "thjerrës" së Franz Kafkës është një ushtrim sa interesant, aq edhe drithërues. Kafka nuk shkroi për Shqipërinë, por ai shkroi për ankthin e individit përballë një makinerie të padukshme, temë kjo që ndonjëherë duket sikur është shkruar posaçërisht për tranzicionin tonë të pafund.

Nëse Kafka do të vëzhgonte qytetarin tonë sot, me gjasë do të ndalej në këto pika kyçe:

Labirinti i "Procesit" administrativ

Në veprën "Procesi", Jozef K. arrestohet pa ditur krimin dhe endet zyrave pa gjetur kurrë drejtësi.

Aplikimi shqiptar: Qytetari shqiptar jeton në një "proces" të përhershëm. Qoftë duke pritur një certifikatë pronësie që nuk del kurrë, qoftë duke u përballur me platforma digjitale që premtojnë thjeshtësi, por shpesh prodhojnë një "shurdhim" të ri burokratik.

Ndjesia: Ai ndihet i fajshëm pa bërë faj, thjesht sepse sistemi është ndërtuar për të qenë i pakuptueshëm.

"Kështjella" e paarritshme e pushtetit

Në romanin "Kështjella", personazhi K. përpiqet të hyjë në kontakt me autoritetet e fshatit, por has në një hierarki absurde dhe mure të padukshme. Realiteti ynë: Qytetari e sheh pushtetin si një entitet që ndodhet "atje lart", në zyra luksoze apo pas ekraneve, por që mbetet i paarritshëm për ankesat e tij reale. Sa më shumë rritet propaganda e "transparencës", aq më shumë shtohet ndjesia se vendimet merren në korridore, ku qytetari i thjeshtë nuk ka ftesë.

Metamorfoza e shpresës

Nëse Gregor Zamza u zgjua një mëngjes i shndërruar në kandër, qytetari shqiptar shpesh zgjohet me ndjesinë e tjetërsimit.

Tjetërsimi social: Shumë shqiptarë ndihen si të huaj në vendin e tyre. Ndjenja e pafuqisë për të ndryshuar mjedisin (ndotjen, arkitekturën kaotike, mungesën e meritokracisë) i shtyn ata në një izolim kafkian.

Mbijetesa: Ashtu si Zamza që shqetësohej për punën edhe pasi ishte shndërruar në insekt, qytetari shqiptar shpesh interesohet per gjera qe nuk i hyjne ne pune.

Absurdi si normalitet

Kafka e trajton absurdin me një ton krejtësisht serioz dhe faktik.

Paradoksi shqiptar: Ne jetojmë në një vend ku ndodhin gjëra që sfidojnë logjikën (pallate që mbijnë mbi monumente, ligje që ndryshojnë brenda natës), por ne i komentojmë ato me një lloj humori të zi ose fatalizëm. Ky është "absurdi shqiptar": ne e dimë që sistemi është jofunksional, sistemi e di që ne e dimë, e megjithatë gjithçka vazhdon sikur të ishte normale.

Gjithkush e pranon absurditetin si normë vetëm për të mbijetuar ekonomikisht.

Një Jozef K. që flet shqip

Qytetari i sotëm shqiptar, i parë nga Kafka, nuk do të ishte një hero tragjik, por një personazh tragjikomik. Ai është njeriu që pret "përpara portave të ligjit" (si në parabolën e famshme të Kafkës), duke shpresuar se dera do të hapet, pa e kuptuar se ajo derë ishte vetëm për të, por ai nuk guxoi kurrë ta shtynte me forcë.

Shënim: Ndryshimi i vetëm është se personazhet e Kafkës janë zakonisht të heshtur dhe të nënshtruar, ndërsa qytetari shqiptar është "kafkian" në veprime, por shumë i zhurmshëm në kafene.

Përballja e të riut shqiptar me emigrimin, e parë përmes thjerrës së Franz Kafkës, merr përmasat e një odiseje ku ankthi nuk buron vetëm nga rruga, por nga humbja e identitetit dhe lufta me hijet. Nëse "ikja" është zgjidhja, në botën kafkiane ajo është një kurth i ri. "Amerika" shfaqet si një mirazh kafkian në realitetin e njëmëndët shqiptar.

Në romanin e tij të papërfunduar "Amerika" (I humburi), Kafka përshkruan një vend të mundësive të mëdha, por që në fakt është një makinë gjigante që e përpin individin.

• Paradoksi i të riut: I riu shqiptar e sheh emigrimin si "shpëtimin" (Kështjellën e tij të premtuar). Por, kur mbërrin atje, ai shpesh e gjen veten në një tjetër labirint: atë të letrave, të punëve të rëndomta dhe të një sistemi ku ai është thjesht një numër dosjeje.

• Ndjesia: Ai ikën nga një absurditet (i Shqipërisë) për t'u dorëzuar para një absurditeti tjetër (të huaj), ku liria e ëndërruar zëvendësohet me një lloj tjetër robërie mekanike.

 Emigrimi si "Metamorfozë" e heshtur

Nëse Gregor Zamza ndryshoi fizikisht, i riu që emigron pëson një metamorfozë shpirtërore.

I huaj kudo: Kur kthehet për pushime, ai ndihet si një "insekt" i huaj në shtëpinë e tij; zakonet e vjetra i duken absurde, njerëzit e dikurshëm nuk e kuptojnë më.

Detyrimi moral: Ai ndjen peshën e familjes që pret prej tij "frutat" e emigrimit (paratë), ashtu si Gregori që mbante familjen e tij. Ky detyrim e shndërron ekzistencën e tij në një funksion ekonomik, duke i vrarë dëshirat personale.

Letrat, leje qendrimet si "Gjyqi" i përjetshëm

Asgjë nuk është më kafkiane sesa pritja për një vizë apo një leje qëndrimi.

• Gjykatësi i padukshëm: Fati i të riut nuk varet nga puna apo talenti i tij, por nga një vulë e një zyrtari që nuk e sheh kurrë në sy. Ky është "Procesi" i tij.

• Pritja: Ai jeton në një gjendje pezull. Nuk mund të planifikojë të ardhmen sepse "Ligji" (shteti pritës) mund ta dëbojë në çdo moment pa asnjë shpjegim logjik.

Boshllëku i lënë pas: Një fshat kafkian

Në Shqipëri, vendet që të rinjtë braktisin ngjajnë me peizazhet e Kafkës:

Shtëpi të zbrazëta: Rrugë ku jetojnë vetëm të moshuarit që presin një telefonatë që vjen nga një botë tjetër.

Mungesa e qëllimit: Ata që mbeten, shpesh ndihen sikur po presin diçka që nuk do të vijë kurrë, të rrethuar nga një administratë që vazhdon të prodhojë rregulla për një popullsi që po zhduket.

Përmbledhje: Emigranti si "Artisti i urisë"

Kafka ka një tregim, "Artisti i urisë", për një njeri që e bën art agjërimin (urinë) e tij, por në fund vdes sepse askush nuk e admiron më dhe sepse "nuk gjeti dot ushqimin që i pëlqente".

I riu shqiptar shpesh bën një sakrificë të ngjashme: ai "agjëron" shpirtërisht në emigrim, duke mohuar rininë dhe gëzimet e momentit, me shpresën e një të ardhmeje që shpesh mbetet e paarritshme. Ai është personazhi që kërkon një "atdhe" që nuk e gjen as atje ku shkon, e as aty ku u nis.

Ky është ndoshta paralelizmi më rrëqethës dhe më i saktë që mund t’i bëhet raportit pushtet-qytetar në Shqipëri. Te "Letër babait", Franz Kafka i drejtohet të atit, Hermann-it, si një figure autoritare, gjigante dhe arbitrare, që e ka shtypur vullnetin e tij pa pasur nevojë për dhunë fizike, por përmes peshës së autoritetit dhe kontradiktës.

Nëse e shohim pushtetin shqiptar si "Baban" e Kafkës, marrëdhënia shpërfaqet në këto trajta:

Ligji që vlen për ty, por jo për Atë

Kafka shkruante se babai i tij nxirrte rregulla të rrepta, por vetë nuk i zbatonte kurrë.

Pushteti shqiptar: Qytetari ndjehet nën vëzhgim të vazhdueshëm (taksat, gjobat, rregullat e imta), ndërsa vetë "Babai-pushtet" operon mbi ligjin. Ky dualitet moral krijon te qytetari të njëjtën ndjenjë që kishte Kafka: një pasiguri totale dhe ndjenjën se je gjithmonë "gabim", pavarësisht se çfarë bën.

 Autoritet që të bën të ndihesh i paaftë

Hermann Kafka e bënte djalin e tij të ndihej i vogël, i dobët dhe i pavlerë.

Qytetari i pafuqishëm: Pushteti shqiptar shpesh sillet si një prind autoritar që nuk e edukon qytetarin për të qenë i pavarur, por e mban atë në një gjendje varësie dhe lypjeje. Mesazhi i nëndheshëm është: "Pa mua (shtetin/partinë/pushtetin), ti nuk vlen asgjë, nuk mund të gjesh punë, nuk mund të mbijetosh."

Kjo sjell atë që Kafka e quante "humbje të besimit te vetja". Qytetari shqiptar nuk beson më te forca e tij për të ndryshuar gjërat, sepse "Babai" është shumë i madh dhe i pagabueshëm.

Edukimi përmes Frikës dhe jo Dashurisë

Kafka thoshte se i ati e mbulonte me "ironi dhe tallje" sa herë ai përpiqej të shprehte një mendim.

Arroganca institucionale: Kur qytetari shqiptar ankohet, ai shpesh përballet me arrogancën e zyrtarit ose talljen e pushtetit. Në vend që të gjejë mbrojtje te shteti, ai gjen një forcë që e gjykon. Kjo krijon një shoqëri që "flet me vete" (siç bënte Kafka në letrat e tij që nuk i dërgoi kurrë), por që nuk guxon të përballet me "Babain".

Trashëgimia e Fajit

Kafka ndihej fajtor thjesht sepse ekzistonte nën hijen e të atit.

Faji kolektiv: Ne jemi rritur me idenë se jemi "popull i prapambetur", "popull që nuk bëhet", "popull që e meriton këtë fat". Ky është suksesi më i madh i "Babait-Shtet": t'i mbushë mendjen qytetarit se faji për dështimin e projektit kombëtar nuk është i sistemit, por i vetë qytetarit.

Pasojat: "Ikja" si e vetmja rrugë

Ashtu si Kafka që kërkoi shpëtim te letërsia dhe izolimi për t'i ikur tiranisë së të atit, qytetari shqiptar zgjedh emigrimin ose heshtjen.

Emigrimi është "vrasja simbolike e babait" – akti i fundit i dëshpërimit për të jetuar në një botë ku rregullat nuk ndryshojnë sipas humorit të një njeriu apo një grupi.

"Ti më pyete kohët e fundit pse pohoj se kam frikë prej teje. Si zakonisht, unë nuk dita të të përgjigjesha asgjë...", Kështu nis letra e Kafkës.

Sot, qytetari shqiptar është në të njëjtën pozitë: ai nuk di si t'i përgjigjet shtetit dhe pushtetit të tij. .

Ndoshta, që Shqipëria të nisë projektin e saj kombëtar, duhet të "vdesë" kjo marrëdhënie e vjetër dhe toksike me pushtetin. Duhet të pushojmë së qeni personazhe që presin përpara një dere të mbyllur dhe të kuptojmë se çelësi nuk ka qenë kurrë në dorën e rojes, por në guximin tonë.

BBC: 12 filmat më të mirë për t’u parë këtë janar

20:45 Kulturë

PIKTURA E DITËS: "Ura mbi Lumin e Langaricës në Përmet"- Një peizazh nga artisti Skënder Mihalçka

17:41 Kulturë

LIBRI I DITËS: "KATËR STINË, dhimbje dhe dashuri"- Një udhëtim emocional pa kufij që lë shenjë në zemër dhe mendje

15:40 Kulturë 1 koment

Kori Lira mban Koncertin e Fundivitit për publikun e zgjedhur korçar

13:39 Kulturë

Gjirokastër/ Objektet e Trashëgimisë Fetare më të vizituarat

11:38 Kulturë 1 koment

Sipas IKTK ka pasur rritje të konsiderueshme të ndërhyrjeve për mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore

09:35 Kulturë

BBC: Ja 15 librat më të mirë për t’u lexuar

08:59 Kulturë

PIKTURA E DITËS: "Tirana"- Pamje panoramike e kryeqytetit nga Buron Kaceli

18:22 Kulturë

“Koleksioni i Paramithisë në British Museum”

17:35 Kulturë 6 komente

Gonxhja: Muzeu Arkeologjik i Durrësit drejt përfundimit

17:20 Kulturë