Sislej Xhafa në jubileun e Les Moulins, dekonstruktimi i pushtetit dhe poetika e kujtesës në artin bashkëkohor

Shkruan: Ilir Muharremi, kritik i artit

Një nga qendrat më të rëndësishme të artit bashkëkohor në Evropë, Les Moulins, pjesë e “GALLERIA CONTINUA”, shënon këtë vit 20-vjetorin e themelimit me një program të pasur ekspozitash, instalacionesh dhe aktivitetesh kulturore që sjellin në një vend artistë me ndikim të madh në skenën ndërkombëtare. Që u prezantuan me 31 maj. E vendosur në Boissy-le-Châtel, pranë Parisit, kjo hapësirë artistike lindi nga transformimi i një ish-kompleksi industrial në një qendër kushtuar krijimtarisë bashkëkohore. Gjatë dy dekadave të fundit, Les Moulins është shndërruar në një pikë referimi për artin eksperimental, projektet monumentale dhe dialogun ndërkombëtar mes artistëve dhe publikut. Programi jubile përfshin pjesëmarrjen e shumë figurave të njohura të artit bashkëkohor, ndër ta Daniel Buren, Anish Kapoor dhe Sislej Xhafa, vepra e të cilëve ka kontribuar në identitetin artistik të këtij institucioni përgjatë viteve.

Prania e Sislej Xhafa në këtë jubile ka një rëndësi të veçantë edhe për artin shqiptar dhe atë kosovar. Me një karrierë të ndërtuar në institucionet më prestigjioze të artit bashkëkohor në botë, ai vazhdon të jetë ndër artistët më të njohur ndërkombëtarisht me origjinë nga Kosova, duke prezantuar vepra që trajtojnë tema si identiteti, migrimi, kufijtë dhe realitetet sociale.

Gjatë njëzet viteve të veprimtarisë së saj, Les Moulins nuk është kufizuar vetëm në organizimin e ekspozitave. Institucioni ka zhvilluar rezidenca artistike, projekte kërkimore, programe edukative dhe bashkëpunime ndërkombëtare që kanë krijuar ura komunikimi mes artistëve, studiuesve dhe publikut.

Festimi i këtij përvjetori përfaqëson jo vetëm një reflektim mbi historinë e Les Moulins, por edhe një vizion për të ardhmen e artit bashkëkohor. Përmes veprave monumentale, instalacioneve dhe programeve publike, jubileu riafirmon misionin e GALLERIA CONTINUA për ta bërë artin një hapësirë dialogu, eksperimentimi dhe bashkëpunimi ndërkombëtar. Pas dy dekadash aktiviteti, Les Moulins mbetet një nga modelet më të suksesshme evropiane të transformimit të trashëgimisë industriale në një qendër të gjallë të kulturës, duke vazhduar të tërheqë artistë, kuratorë dhe vizitorë nga e gjithë bota. Në këtë ekspozië Sislej Xhafa prezantohet me dy punime: Vepra “Silvio”, 2010 është figura monumentale e Silvio Berlusconit. Vepra paraqet një bust monumental të ish-kryeministrit italian Silvio Berlusconi. Figura është modeluar si një lloj Bude medituese , me fytyrë të ngrysur dhe autoritare. Edhe pse pamja është monumentale dhe imponuese, e gjithë skulptura është ndërtuar nga rëra mbi një bërthamë polistireni, duke e bërë materialisht të brishtë. "Në konceptimin e një figure monumentale të Silvio Berlusconit, imagjinata ime u rrëmbye nga fuqia e shkretëtirës dhe bukuria e rërës... gjiganti 'Silvio' forcon marrëdhënien e spektatorit me pushtetin politik.", ka deklaruar Xhafa. Kur ai thotë: "imagjinata ime u rrëmbye nga fuqia e shkretëtirës dhe bukuria e rërës", rëra nuk është zgjedhur thjesht si material skulpturor. Ajo përfaqëson një substancë paradoksale: është vizualisht madhështore, por fizikisht e paqëndrueshme. Në shkretëtirë, rëra krijon peizazhe monumentale që ndryshojnë vazhdimisht nga era. Duke e ndërtuar figurën e një politikani nga rëra, Xhafa sugjeron se edhe pushteti më imponues mbështetet mbi një materie të përkohshme dhe të cenueshme. Monumenti fiton madhështi përmes formës, por e humbet pretendimin për përjetësi përmes materialit. Ky kontrast përbën boshtin konceptual të veprës. Shprehja "gjiganti 'Silvio'" nuk duhet kuptuar vetëm si referencë ndaj përmasave fizike të skulpturës. Ajo i referohet edhe përmasës simbolike të figurës së Silvio Berlusconi në kulturën politike italiane. Skulptura e shndërron një figurë reale politike në një ikonë monumentale, duke e vendosur në kufirin ndërmjet monumentit heroik dhe satirës. Monumentaliteti nuk funksionon si glorifikim, por si një strategji që e bën edhe më të dukshme kontradiktën ndërmjet fuqisë së dukshme dhe brishtësisë së saj materiale. Në këtë kuptim, Silvio nuk është thjesht një portret i Berlusconit; është një reflektim mbi mënyrën se si pushteti ndërton imazhin e vet monumental dhe mbi faktin se, pavarësisht pretendimit për qëndrueshmëri, ai mbetet po aq i brishtë sa rëra nga e cila është modeluar figura.

Nuk funksionon si një portret realist i destinuar të përjetësojë një figurë historike, por si një dekonstruktim kritik i ikonografisë së pushtetit politik. Duke e zmadhuar trupin përtej përmasave njerëzore, Sislej Xhafa e zhvendos veprën nga tradita e monumentit heroik drejt një reflektimi mbi mënyrën se si pushteti prodhon imazhe, mite dhe mekanizma simbolikë të dominimit. Përmasa kolosale nuk glorifikon individin, përkundrazi, ajo e ekspozon disproporcionin ndërmjet figurës politike dhe qytetarit të zakonshëm, duke e bërë shikuesin të përjetojë fizikisht asimetrinë e pushtetit. Zgjedhja e Berlusconit nuk është rastësore. Ai përfaqëson një nga figurat më komplekse të politikës evropiane të dekadave të fundit, ku kufijtë ndërmjet politikës, kapitalit, medias dhe spektaklit publik janë bërë gjithnjë e më të paqartë. Në këtë kontekst, skulptura nuk flet vetëm për një individ, por për një model të ushtrimit të pushtetit në shoqërinë bashkëkohore, ku autoriteti ndërtohet po aq nga kontrolli i imazhit sa edhe nga kontrolli institucional. Xhafa nuk merret me biografinë personale të Berlusconit, por me statusin e tij si simbol kulturor dhe politik. Estetikisht, vepra ndërton një tension të vazhdueshëm ndërmjet realizmit figurativ. Fytyra ruan tiparet karakteristike, por përmasat e saj e largojnë portretin nga çdo funksion memorial.

Shprehja e ngrirë, vështrimi i ftohtë dhe mungesa e çdo dinamike emocionale krijojnë një figurë pothuajse impersonale, ku individualiteti zëvendësohet nga abstraksioni i autoritetit. Pikërisht kjo ambiguitet e bën veprën të fuqishme: ajo nuk kërkon admirim, por nxit shqetësim dhe reflektim kritik.
Raporti ndërmjet skulpturës dhe publikut është thelbësor për kuptimin e saj. Vizitorët, të vendosur në këmbët e figurës gjigante, bëhen pjesë e kompozimit vizual. Ata nuk e shikojnë vetëm veprën, ata përfshihen në një marrëdhënie fizike me të, ku dimensioni monumental prodhon një ndjenjë të vogëlsisë dhe ekspozimit. Në këtë mënyrë, përvoja estetike shndërrohet në përvojë politike. Pushteti nuk paraqitet si koncept abstrakt, por si një realitet që përjetohet në raportin ndërmjet trupit individual dhe strukturave dominuese.Vendosja e veprës në hapësirën industriale të Les Moulins e zgjeron më tej leximin kritik. Arkitektura e ish-fabrikës, e lidhur historikisht me punën, prodhimin dhe kapitalin industrial, krijon një dialog me figurën e Berlusconit, e cila evokon kapitalizmin mediatik dhe transformimet e pushtetit në epokën neoliberale. Kështu, hapësira nuk mbetet një sfond neutral, por bëhet pjesë e narrativës konceptuale të veprës.

Në planin filozofik, skulptura trajton marrëdhënien ndërmjet individit dhe aparatit simbolik të pushtetit. Ajo sugjeron se autoriteti nuk mbështetet vetëm në institucionet politike, por edhe në prodhimin e imazheve që ndikojnë perceptimin kolektiv. Kjo ide lidhet me teoritë bashkëkohore mbi shoqërinë e spektaklit dhe kulturën vizuale, ku figura publike fiton një prani që tejkalon dimensionin politik dhe bëhet pjesë e imagjinatës kolektive.Në praktikën artistike të Sislej Xhafës, kritika nuk ndërtohet përmes deklarimeve të drejtpërdrejta, por përmes paradoksit vizual. Duke përdorur gjuhën formale të monumentit një gjuhë tradicionalisht e lidhur me lavdërimin e pushtetit ai arrin të prodhojë efektin e kundërt, monumenti nuk legjitimon autoritetin, por e vë atë në pikëpyetje. Kjo përmbysje e funksionit tradicional të monumentit e vendos veprën në traditën e artit kritik bashkëkohor, ku skulptura nuk shërben për të ruajtur kujtesën zyrtare, por për ta sfiduar atë dhe për të nxitur një reflektim të thellë mbi mekanizmat e pushtetit, përfaqësimit dhe përgjegjësisë politike.

Vepra e dytë “Relaxing Duplicity”, 2006 e Xhfës operon në një regjistër krejt tjetër formal. Vepra përbëhet nga pesë objekte qeramike të vendosura mbi një tavolinë me sipërfaqe pasqyre. Reflektimi i pasqyrës shumëfishon objektet dhe i bën ato të perceptohen njëkohësisht si forma reale dhe si imazhe të dyfishta. Megjithatë, vetë titulli Relaxing Duplicity ("Dyfytyrësia e qetësuar" ose "Dyfishësia e relaksuar") dhe përdorimi i sipërfaqes pasqyruese krijojnë një marrëdhënie midis objektit dhe reflektimit të tij, duke aktivizuar temat e dyfishimit, reflektimit, identitetit të shumëfishtë, dhe paqartësisë midis origjinalit dhe imazhit të tij. Tavolina, tradicionalisht simbol i bashkësisë, mikpritjes dhe komunikimit familjar, paraqitet këtu si një hapësirë ku mungon prania njerëzore. Objektet e porcelanit nuk funksionojnë më si enë përdorimi, por si forma që mbajnë gjurmët e mungesës. Ato duken njëkohësisht të njohura dhe të çuditshme, duke krijuar një ndjesi pezullimi ndërmjet funksionit praktik dhe statusit të tyre si objekte artistike. Pasqyra e zezë e tavolinës shton një shtresë të rëndësishme semantike. Reflektimi nuk prodhon vetëm imazhin e objekteve, por krijon një hapësirë të dyfishtë ku realiteti dhe iluzioni bashkëjetojnë. Në këtë aspekt, sipërfaqja e errët mund të lexohet si metaforë e kujtesës, e historisë ose e ndërgjegjes kolektive, ku objektet nuk paraqiten vetëm si sende materiale, por si bartëse të përvojës njerëzore. Minimalizmi formal rrit idenë konceptuale. Përkundrazi, reduktimi i elementeve e zhvendos vëmendjen te marrëdhëniet ndërmjet tyre. Heshtja vizuale bëhet pjesë e gjuhës së veprës. Mungesa e figurës njerëzore është po aq domethënëse sa prania e objekteve, sepse e bën shikuesin të projektojë përvojat dhe kujtesën e vet mbi skenën. Në planin filozofik, kjo vepër trajton tensionin ndërmjet funksionit dhe simbolit. Objekti i përditshëm humbet përdorimin praktik dhe fiton një identitet të ri estetik e konceptual. Ky transformim është karakteristik për praktikën e Sislej Xhafës, ku sendet e zakonshme çlirohen nga funksioni utilitar për t'u bërë mjete reflektimi mbi identitetin, kujtesën, migrimin dhe marrëdhëniet sociale.

Edhe pse formalisht të ndryshme, të dyja veprat ndërtojnë një dialog të përbashkët mbi marrëdhëniet e njeriut me strukturat që organizojnë jetën shoqërore. Në njërën anë, monumentaliteti materializon autoritetin dhe mekanizmat e pushtetit , në anën tjetër, objekti i zakonshëm shndërrohet në metaforë të mungesës, kujtesës dhe komunikimit të ndërprerë. Ky kontrast ndërmjet spektaklit monumental dhe heshtjes minimale përfaqëson një nga tiparet më të rëndësishme të praktikës artistike të Sislej Xhafës, ku forma nuk synon të imponojë një kuptim të vetëm, por të krijojë një hapësirë interpretimi kritik mbi kushtin njerëzor, institucionet dhe kompleksitetin e përvojës bashkëkohore.
Ekspozita do të jetë e hapur deri më 20 dhjetor.

Pasuria gjigante e stilistit italian Valentino Garavani do të administrohet nga një fondacion në Lihtenshtajn

14:09 Kulturë

Koncerti në Tiranë i Kanye West shet më shumë bileta sesa finalja e Conference League

12:06 Kulturë 7 komente

Regjisori shqiptar Genc Përmeti vjen me filmin e tij më të ri, “Leaving Eden”

09:59 Kulturë

Në Prishtinë nisi Festivali i Arkitekturës me temë “The city after, design in the age of crises”

17:59 Kulturë

Kalaja e Borshit po merr formë (VIDEO)

15:54 Kulturë 8 komente

Në Muzeun Arkeologjik të Durrësit vihet në skenë shfaqja “Urlo Mediterraneo – Klithmë Mesdhetare”

13:52 Kulturë 1 koment

Vjen në Prishtinë edicioni i 6-të i Festivalit Ndërkombëtar të Operës “Rame Lahaj”

11:51 Kulturë

Akademia e Shkencave: Kujtojmë sot, në përvjetorin e ndarjes nga jeta, akademikun Aleks Buda

11:35 Kulturë

Përfundon festivali “DOA” në Durrës

09:47 Kulturë

6 korriku shënon përvjetorin e Masakrës së Borovës

19:40 Kulturë 1 koment