Një armë e fuqishme në luftën kundër ndotjes prej mbetjeve

Nga Prof. Besnik Ostrosi

Dr. Etleva Ostrosi

Mbetjet, ndotja prej tyre dhe pasojat e kësaj ndotje përbëjnë një problem shumë të ndërlikuar për shoqëritë e sotme moderne. Popullsia botërore njeh një rritje të jashtëzakonshme dhe për më tepër, niveli i jetesës është rritur. Historikisht, prodhimi i mbetjeve ka qenë i lidhur me aktivitetin njerëzor. Sipas nivelit të zhvillimit të civilizimeve, mbetjet kanë qenë gjithmonë burime të problemeve apo të rreziqeve. Pasojat e ndotjes së shkaktuar prej mbetjeve janë në varësi të dendësisë së popullatës, ato janë më të mëdha në qytetet e mëdha dhe metropole. Prej shekujsh, mbetjet kanë qenë kryesisht të një natyre organike dhe kanë dëshmuar për një mënyre rurale të jetesës: mbizotëronin mbetjet ushqimore të kafshëve, mbetjet mortore të kafshëve të therura apo mbetjet bujqësore. Ato shkaktonin epidemi të tmerrshme dhe autoritetet detyroheshin të hartonin e të zbatonin rregullore që bënin të mundur zvogëlimin e pasojave. Në ato kohë, mbetjet hidheshin pa kriter në vendshkarkimet pranë vendit të prodhimit, hidheshin në lumenj e dete dhe produktet gazorë të çliruar nga transformimi i këtyre mbetjeve përhapeshin me shumicë në atmosferën e qyteteve dhe në vendet e banimit. Në kohën e sotme, trysnitë e ushtruara mbi mjedisin ku jetojmë janë të pandalueshme: përdorimi pa masë i burimeve natyrore, prodhimi në rritje, urbanizimi i përhapur, rezultojnë në rritjen e mbetjeve të kategorive të ndryshme dhe si pasojë në rritjen e ndotjes së shkaktuar prej tyre. Që prej një shekulli të një industrializimi të fuqishëm dhe konsumimi të tejkaluar, banorët e planetit ndjejnë pasojat e vendshkarkimeve të mbingopura, të terreneve të ndotur, të shirave acidë si edhe të ajrit dhe ujit të ndotur. Për këtë arsye, ky artikull nëpërmjet transmetimit të informacioneve të thjeshta të karakterit mjedisor, ka për qëllim të kontribuojë sadopak në sensibilizimin e publikut rreth këtij problemi madhor.

Fillimisht, cdo qytetar duhet të dijë cfarë përbën mbetja, cili është cikli i jetës i saj dhe si shkaktohet ndotja prej saj. Sipas një përkufizimi të përgjithshëm, mbetja përbën sasinë e humbur të një produkti në përdorim, apo cfarë mbetet pas përdorimit të produktit. Mbetje mund të jetë cdo substancë apo objekt që ka pësuar një transformim të dukshëm fizik e kimik dhe që duhet eliminuar apo ricikluar. Dallojmë 5 kategori të mbetjeve:

1)   Mbetjet shtëpiake që vijnë nga përdorimet në shtëpitë tona (ushqimet, aparatet elektronike, produktet lares, etj),

2) mbetjet industriale që prodhohen gjatë proceseve industriale, një pjesë e mirë e këtyre mbetjeve është e përbërë nga mbetje të rrezikshme, në këtë rast ato quhen mbetje industriale speciale, 3) mbetjet spitalore që prodhohen në përgjithësi në mjekësi (nga spitalet, kabinetet e mjekëve, dentistëve, etj),

4) mbetjet e gjelbërta që vijnë nga bujqësia dhe industria agro-ushqimore dhe së fundi,

5) mbetjet radioaktive që vijnë nga industria e energjisë bërthamore.

Të gjitha kategoritë e mbetjeve të lartpërmendura shkaktojnë ndotjen e mjedisit dhe për pasojë përbëjnë një rrezik për organizmat e gjallë, për shkak të pranisë në përbërjen e tyre të substancave toksike (metale të rëndë, metaloide, gazra, hidrokarbure, acide, etj). Nëse mbetjet hidhen në një mënyrë dhe ne vende jo të përshtatshme, ndotja është e një niveli të lartë dhe pasojat mund të jenë të një niveli alarmant. Ndotja përfshin të gjitha qeniet e gjalla me radhë, ndër të cilat ajo njerëzore është më e prekura. Në organizmin e njeriut, substancat toksike janë përgjegjëse për zhvillimin e shumë patologjive siç janë: azma, alergjitë, kanceret, crregullimet hormonale dhe imunitare, problemet nervore, etj.

Mbetjet sipas kategorisë përkatëse duhet të administrohen vecmas duke u mbështetur në një kuadër ligjor që bazohet në standartet ndërkombëtare në fushën e mjedisit. Parimet kryesore ku mbështetet administrimi i mbetjeve kanë për qëllim 1) parandalimin apo reduktimin e mbetjeve dhe ndotjes së shkaktuar prej tyre, 2) organizimin e transportimit të mbetjeve dhe përkufizimin e tyre në distancë dhe në vëllim, 3) vlerësimin e mbetjeve nëpërmjet ripërdorimit, riciklimit apo cdo lloj tjetër aksioni që ka për qëllim përzgjedhjen nga mbetjet të materialeve të ripërdorueshme apo të atyre që mund të shërbejnë për prodhimin e energjisë dhe 4) përgatitjen e informacionit për publikun e gjerë në lidhje me pasojat e ndotjes mbi mjedisin dhe shëndetin publik, si edhe masat që duhen marrë për parandalimin apo minimizimin e tyre. Administrimi i mbetjeve në vendet e zhvilluara ka një dallim të theksuar nga ai në vendet në zhvillim, kryesisht përsa i përket kuadrit ligjor dhe mënyrave të administrimit.

Ekzistojnë në përgjithësi pesë mënyra të administrimit: a) hedhja në vendshkarkime, b) djegia në krematoriume, c) riciklimi, d) ripërdorimi dhe e) reduktimi në 0 mbetje. Këto mënyra administrimi nuk janë të zbatueshme në rastin e kategorisë së mbetjeve radioaktive. Le të shqyrtojmë me pak fjalë secilën nga këto mënyra të administrimit.

Hedhja dhe groposja e mbetjeve në vendshkarkime përbën zgjidhjen më të lehtë të administrimit. Kjo mënyrë është e përhapur në SHBA (54 % në 2005), në Meksikë (97 % në 2006), në Australie, në Kinë, në jug të Evropës, si edhe në vendet në zhvillim. Vendshkarkimet e kontrolluara që përdoren në vendet e zhvilluara përfaqësohen nga karriera të braktisura minerare, gropa apo terrene depresive. Ndërsa në vendet në zhvillim, vendshkarkimet janë të pakontrolluara dhe shkarkimi i mbetjeve mund të bëhet kudo në cdo lloj terreni.

Hedhja në vendshkarkime e mbeturinave biodegraduese dhe jo biodegraduese ndot tokat, atmosferën dhe ujërat. Pasojat e kësaj ndotje sjellin gjithashtu degradimin e hapësirave natyrore, peizazheve, etj. Vendshkarkimet sidomos ato të papërshtatshme apo ato të administruara keq krijojnë midis të tjerash probleme shumë të rënda për shëndetin e popullsisë që ndodhet afër tyre. Akoma më e rëndë paraqitet situata për ato njerëz që jetojnë prej apo në këto vendshkarkime, sic është rasti në vendet  në zhvillim. Kështu, raportet mjedisore flasin që shumica e fëmijëve që jetojnë pranë këtyre vendshkarkimeve në Nairobi (Afrikë) paraqesin një nivel të lartë të plumbit që tejkalon nivelet ndërkombëtare të pranuara dhe vuajnë nga sëmundje të rënda të frymëmarrjes.

Lind pyetja, në çfarë rruge mbetjet e groposura krijojnë ndotjen e ajrit, ujit dhe tokave? Nën ndikimin e faktorëve fizikë e kimikë, fillon procesi i shpërbërjes së mbetjeve. Uji apo faktori kryesor lagështirë depërton në mbetjet që mbasi lëngëzohen formojnë një lëng të rrjedhshëm shpesh me përmbajtje të lartë në metale, bakterie dhe kripëra. Ky lëng mund të ndoti ujërat sipërfaqësore e nëntokësore dhe tokat nëse ai nuk kontrollohet në mënyrë të përshtatshme.

Shpërbërja e mbetjeve me përmbajtje organike në kushte aneorobike (në mungesë të oksigjenit) prodhon biogaz (dioksid karboni dhe metan në përqindjen më të madhe, sulfur hidrogjeni apo gazra të tjerë në një përqindje pothuajse mospërfillëse). Toksiciteti i dioksidit të karbonit është tashmë i njohur dhe dihet që ai është nga gazrat kryesorë përgjegjës për ndotjen e ajrit. Dioksidi i karbonit është gjithashtu gaz me efekt sere (gazrat me efekt sere janë përgjegjës për ngrohjen klimatike). Gaz po aq shqetësues është edhe metani (CH4), një gaz me efekt sere 23 herë më i fuqishëm se dioksidi i karbonit. Për më tepër, metani ka karakter shpërthyes. Ai në një përmbajtje të caktuar në ajër mund të shkaktojë shpërthime me pasoja për popullatën që jeton pranë apo në afërsi të vendshkarkimeve.

Edhe kur vendshkarkimi braktiset apo pas mbylljes së tij në territorin e tij bëhen ndërtime, substancat toksike të mbetjeve të groposura tashmë të depërtuara në tokë kanë një jetëgjatësi që mund të shkojë një shekull apo më shumë. Disa kategori mbetjesh shpërbëhen shumë ngadalë deri në shekuj, gjatë kësaj kohe toka në sipërfaqe i nënshtrohet një serie përdorimesh si psh. tokë bujqësore, terren sporti apo ndërtimesh. Kontrolli i vendshkarkimeve për biogazin e çliruar si edhe për lëngun toksik të krijuar nga kalbëzimi i mbetjeve duhet të vazhdojë për një periudhë të gjatë shumëvjecare.

Djegia e mbetjeve në krematoriume është një tjetër zgjidhje, e preferuar nga vendet e zhvilluara sidomos Japonia, Singapori dhe Tajvani, për shkak të mungesës së sipërfaqes së mjaftueshme për grumbullimin e plehrave. Kjo mënyrë bën të mundur prodhimin e energjisë. Megjithatë, djegia ka anët e saj negative. Studimet tregojnë që krematoriumet prodhues të energjisë prodhojnë 33 % më tepër dioksid karboni për kilovat orë se një central elektrik me gaz natyror. Mbi të gjitha, djegia prodhon produkte të rrezikshme që përmbajnë metale të rënda, dioksinë, etj, edhe pse në sasira të ndryshme sipas teknologjive të përdorura të djegies. Ato mund të shkaktojnë kancere, deformime kongjenitale dhe çrregullime hormonale.

Riciklimi është një alternative shumë favorizuese, pasi ajo lejon kursimin e energjisë dhe materialeve, duke reduktuar në këtë mënyre përhapjen e gazrave me efekt sere. Riciklimi që kërkon infrastruktura të shëndosha dhe pjesëmarrjen aktive të qytetarëve, praktikohet jo njëlloj sipas vendeve. Në Hollandë, 80 % e mbetjeve municipale të grumbulluara riciklohen apo kompostohen, 60 % në Gjermani dhe Austri, por vetëm 19 % në Francë dhe 9 % në Poloni apo në Greqi. Kompostimi përfaqëson një pjesë shumë të vogël të trajtimit të mbetjeve (18 milion ton në vendet e Unionit Evropian), ndërkohë ai mund të kapte shifrat 15 dhe 20 % duke u mbështetur tek sasia e kategorisë së mbetjeve organike të prodhuara.

Ripërdorimi, një praktikë e përdorur vetëm në vendet në zhvillim, ka filluar të ketë përdorim në rritje edhe në vendet e zhvilluara. Kështu është përdorur për herë të parë në Kebek (Kanada) në vitin 2000, në Francë dhe në Belgjikë vitet e fundit. Është opsioni më i lirë dhe më pak ndotës.

Zero mbetje është nga mënyrat më të përparuara të administrimit të mbetjeve që synon minimizimin në burim që nga konceptimi i produktit dhe zvogëlimin e pasojave mbi mjedisin. Në Francë psh. disa masa shumë të thjeshta kanë lejuar reduktimin e ambalazheve ushqimore në një tonazh global prej 5 % midis 1994 dhe 2006, ndërsa konsumimi, i matur për PIB, është rritur me 30 %. Akoma më mirë, Zelanda e Re, qytetet e San Franciskos në USA dhe Kamikatsu në Japoni janë zotuar që të arrijnë objektivin 0 mbetje që do të thotë asnjë hedhje në vendshkarkim dhe 100 % riciklim në 15 vjet.

Në vendet e zhvilluara po aplikohet gjithashtu gjithnjë e më tepër teknika e metanizimit që ka për qëllim, prej metanizimit në uzina të posacme e shumë moderne të mbetjeve organike, prodhimin e biokarburanteve dhe të energjisë. Metanizimi sikurse riciklimi e ripërdorimi shihen si mënyra të trajtimit që i rijapin një vlerë tregtare mbetjeve që do të thotë një vlerësim ekonomik i tyre.

Administrimi i mbetjeve në vendet e varfra apo në vendet në zhvillim, lë shumë për të dëshiruar. Legjislacioni pothuajse jo i zbatuar i këtyre vendeve nxit disa prodhues të mbetjeve të eksportojnë në mënyrë ilegale. Këto mbetje shpesh hidhen në terrene jo të kontrrolluar, në periferi të qyteteve etj. duke kërcënuar në këtë mënyrë shëndetin e popullatave. Kështu, nga rapportet e publikuara rezulton se nga 500 ton të mbetjeve kimike që janë hedhur në 2006 në shumë zona fqinje të Abixhanit (Afrikë), kanë vdekur 8 persona dhe më tepër se 85 000 persona janë shtruar në spital.

Në vendin tonë gjithashtu, moszbatimi i legjislacionit është tipik dhe ai i shtohet problemeve të shumta si ato të mungesave të një plani administrimi, të kapaciteteve institucionale, teknike, njerëzore, të burimeve financiare dhe të infrastrukturës, të investimeve, të eksperiencës, të traditës në administrimin e sektorit të mbetjeve në përgjithësi, të mjeteve ekonomike për administrimin e mbetjeve; bashkëpunimi i dobët ndërmjet niveleve qendrore dhe lokale për çështjet e mbetjeve; bashkëpunimi i dobët ndërmjet publikut dhe organizmave private për çështjen e administrimit të mbetjeve; strukturat e dobëta (inspektorate) për zbatimin e ligjit; mungesa e ndërgjegjësimit për vlerën ekonomike të mbetjeve si burim; mungesa e monitorimit të mbetjeve. Një mungesë e theksuar shihet gjithashtu edhe në realizimin dhe publikimin e studimeve shkencore dhe mjedisore që kanë për qëllim vlerësimin e shkallës së ndotjes dhe pasojave të shkaktuara prej saj.

Situata aktuale mjedisore nëpër botë dhe roli i mbetjeve në ndotjen e mjedisit kërkojnë që shoqëritë e zhvilluara, por edhe ato në zhvillim të vihen në lëvizje për të ndërmarrë një luftë të koordinuar kundër ndotjes dhe mbrojtjes së mjedisit. Në mënyrë të përgjithshme, ndotja e mjedisit nuk njeh kufinj, pasi ndotësit mund të transportohen në ujë apo në ajër apo të kalojnë nga një vend në tjetrin nëpërmjet produkteve apo objekteve të importuar apo eksportuar. Për këtë qëllim, edhe shoqëria jonë duhet të përpiqet në mënyrë progresive të marrë më mirë parasysh sasitë e mbetjeve që janë në rritje, rreziqet sanitare, natyrën e tyre teknike dhe në mënyrë të përgjithshme të gjitha pasojat e shkaktuara nga mbetjet. Grumbullimi nëpër kosha, ndarja, riciklimi, trajtimi përpara kthimit në ciklet natyrale, vlerësimi i tyre, si edhe masat për minimizimin e pasojave mbi mjedisin dhe shëndetin, duhet të kthehen në akte gjithnjë e më tepër të detyrueshme për të. Pa harruar që realizimi i këtyre akteve duhet të marrë parasysh limitet ekonomike, financiare e teknike të saj, në ato që mund apo di të bëj. E fundit dhe që është më e rëndësishmja: një administrim i suksesshëm i mbetjeve për shoqërinë tonë kërkon një kuadër të shëndosh ligjor dhe një zbatim rigoroz të tij.

Bitiset “bunga-bunga”

23:13 Blog

Hail Berisha

22:26 Blog

Ideologjia politike e historiografisë europiane

21:46 Blog

SHISH me 15 makina e 11 agjentë, SALIU me 32 makina e 235 oficerë

21:41 Blog

"Letër zotit Lanksch"

22:35 Blog

Një defekt i rëndësishëm i sistemit elektoral "Islami"

13:32 Blog

Kënga Magjike, festivali i ndarjes

10:57 Blog

Shqipëria e Saliut vlen 1 euro, “nderi” i Albana Vokshit vlen 1 lekë

10:54 Blog

Qyteti, sheshi, qytetari

10:53 Blog

Shqiptarët në Ballkan po i pret një dimër i ftohtë

10:52 Blog