“Gangster movie”: Gangsterët, si heronj tragjikë

Më shumë se në atentatet e pafundëm, më shumë se sa në k fomat e bëra shoshë nga plumbat, më shumë se sa në dyert e klubeve të natës me drita neoni, imazhi simbol i filmave me gangsterë është i fiksuar në një skenë të nxjerrë nga filmi Armiku Publik i William Wellman (1931). Protagonisti, bosi i vogël Tom Powers (James Cagney) është i ulur në tavolinë me bionden Kitty (Mae Clarke): por më pas zemërohet, dhe në zemërim e sipër përplas atë çfarë ka në dorë në fytyrën e saj. Një veprim befasues që shokoi Amerikën e asaj kohe. Dhe që vazhdon të godasë spektatorin e sotëm, me përzierjen e vet të dhunës dhe ironisë perverse. Por diskutimi nuk ka të bëjë vetëm me atë sekuencë të vetme kult: eshtë e gjithë kinemaja me “fytyrën e ndyrë”, e përqëndruar në fytyrën e kriminelit, që na magjeps edhe sot. Tetëdhjetë vite pas lindjes zyrtare të këtij zhanri, që koincidon me lindjen bashkëkohore të tre kryeveprave: përveç Armikut Publik, janë edhe Melvin Le Roy me Edward G Robinson dhe Scarface i Howard Hawks, me Paul Muni. Dy filmat e parë, të dy të Warner Bros dolën në vitin 1931; i treti, i pavarur, doli në salla në vitin 1932 i vonuar prej censurës. Eshtë kjo trilogjia fillestare, tek e cila u frymëzuan më pas të gjithë. Sepse duke nisur që nga sezoni i parë i artë, gangster movie nuk perëndoi më asnjëherë.

Sa herë që dikush thotë se ka mbaruar, ai ringjallet.

Por për të kuptuar rrënjët e një jetëgjatësie të tillë duhet nisur pikërisht prej atje, nga ai tris titujsh të viteve tridhjetë. Proukte të një Amerike të lodhur nga Prohibicionizmi, e dëshpëruar nga Depresioni, dhe me banditë si Al Capone që monopolizonin vëmendjen popullore.

Një Amerikë që Warner Bros, e vetmja kompani e madhe holliwoodiane që ishte e vëmendshme ndaj aktualitetit dhe lëvizjeve sociale, e rrëfente me guxim: “Të tyret ishin filma me një egërsi të jashtëzakonshme, që paraqisnin një realitet të errët, cinik dhe problematik”, ka komentuar dikur Martin Scorcese. Në këtë skenar, Cezari i vogël përfaqëson dimensionin shekspirian të kriminelit: shfaqet pikërisht nga asgjëja, del në dritë, dhe shkon kundër fatit të tij tragjik. Shumë i ndryshëm James Cagney i Armikut Publik: historia e tij lind në ambientin e tij, dhe ne mbetemi thuajse admirues përballë një njeriu që sipas Clint Eastwoodit, lëvizte “me hijeshinë e një balerini dhe energjinë e një psikopati”. Në fund, Scarface i Howard Hawks: këtu dhuna bëhet përgjithësuese dhe zbutet, sipas regjisorit, “vetëm nga qasja gjysmë komike që ruajmë gjithmonë, edhe në momentet më të rëndë”.

Të gjithë elementë të cilët autorët e New Hollywood i presin me krahë hapur. Duke bërë të rilindë një lloj kinemaje që në vitet dyzetë ishte lënë në hije nga zhanri Noir (i përqëndruar në figurën e paqartë të investiguesit privat), në vitet pesëdhjetë u kish lënë vend filmave policeskë dhe nënzhanrit të “grabitjes”, dhe që në vitet gjashtëdhjetë kishte prodhuar historinë e gangsterit rural të Arthur Pennit.

Në dekadën që do të pasonte do të mbërrinin edhe kryeveprat. Falë Coppolas, që me trilogjinë Kumbari ka bërë të ringjallet dimensioni mitologjik i filmave me gangsterë. Falë Scorceses, që tek filmi Mean Streets përqëndrohet tek të jashtëligjshmit e vegjël, dhe shumë vite më vonë, në 1990 do të sillte Good Fellas.

Dhe falë Brian de Palmas, që në vitin 1983 xhiroi ribërjen e Scarface: Al Pacino i tij alla kokainë adoptohet nga rrepistët me ngjyrë dhe shndërrohet një ikonë gangsterësh. Vitet nëntëdhjetë janë nën shenjën neo-pulp të Tarantinos, me gangsterët e tij të marrë.

Pastaj, sërish një fazë pushimi. E Ndërprerë nga filma si ai i Johny Depp që luan Dillingerin tek Armiku Publik i Michael Mann. Megjithatë, risia e vërtetë është që filmat me gangsterë më cilësorë lindin në televizion. Hapjen e bën seriali Sopranot: tradhëti familjare dhe ligji i hekurt i fitimit, në një kontekst banaliteti të përditshëm alla amerikan. Një sukses absolut. Dhe fari i vërtetë mbetet Amerika. Siç e tregoi Boardwalk Empire: një afresk i fuqishëm i Atlantic City-t të periudhës së prohibicionizmit prodhuar nga Scorcese, i cili ka bërë edhe regjisorin e episodit të parë. “Nuk do të lodhem asnjëherë së ndezuri historinë e dashurisë mes publikut dhe gangsterit si hero tragjik”, ka thënë ai kohët e fundit.

Bota.al

Trishtimi i Reshat Arbanës për Tiranën, pensionin 30 mijë lekësh dhe…vitet që ikin

15:37 Kulturë

FOTO/ Turizmi shqiptar në agjencitë e huaja: 10 vendet si në përralla

13:36 Kulturë

TripAdvisor i akordon çmimin “Simbol i Ekselencës në Mikëpritje”, Muzeut Historik Kombëtar

13:06 Kulturë

FOTOT/ Skandali i fundit i Bashës 4 ditë nga largimi, prish vilën që ishte trashëgimi kulturore, për të ndërtuar një pallat

10:51 Kulturë

Mbi shpjegimin artistik

20:02 Kulturë

Tahiri prezanton masat e policisë për sezonin turistik

15:31 Kulturë

FOTOT/ Kush është ky pasanik, që ka parkuar helikopterin në Drimadhë?

15:18 Kulturë

Ja si do të restaurohet Teatri “Migjeni". Ndërhyrja e fundit qysh në vitin 1958

14:00 Kulturë

Nënat e Guximit, një projekt i guximshëm

18:55 Kulturë

Butrinti dhe vende të tjera të trashëgimisë kulturore "shkojnë"... në Kinë!

18:34 Kulturë