Çdo analizë e ndershme e protestave që prej më shumë se një muaji mbushin çdo mbrëmje sheshin përballë Kryeministrisë duhet të nisë me një pranim: shqetësimi që i lindi ishte i vërtetë dhe i ligjshëm. Kërkesa për transparencë mbi një projekt zhvillimor në një zonë me ndjeshmëri të veçantë mjedisore si Zvërneci nuk është kapriço; është refleksi i një kulture qytetare që po piqet. Protesta paqësore është e drejtë kushtetuese dhe, në dozën e duhur, shenjë e njw populli tw shwndetshwm për çdo demokraci. Pikërisht sepse kauza fillestare kishte vlerë, trajektorja që mori më pas lëvizja meriton një kritikë të hapur, pa eufemizma.

Lëvizjet shoqërore nuk gjykohen nga dita e tyre më e bukur, por nga drejtimi ku shkojnë. Brenda pak javësh, nga një kërkesë konkrete dhe e verifikueshme, publikimi i kontratave, studimet e ndikimit në mjedis, konsultimi real me komunitetin, u kalua te një paketë maksimaliste: dorëheqja e qeverisë, dorëzimi i mandateve nga mazhoranca dhe opozita njëherazi, formimi i një "qeverie tranzitore". Kjo zhvendosje nuk e ka fuqizuar lëvizjen; e ka bërë të pazgjidhshme. Një kërkesë konkrete mund të plotësohet, të negociohet, të monitorohet dhe, në rast mospërmbushjeje, të kthehet në kosto elektorale për pushtetin. Një kërkesë për shpërbërjen e rendit të dalë nga zgjedhjet nuk ka adresë institucionale: asnjë qeveri, e çfarëdo ngjyre politike, nuk mund të negociojë vetëshuarjen e saj me një turmë që nuk përfaqësohet nga askush.

Këtu qëndron edhe thelbi i problemit demokratik. Qeveria aktuale, na pëlqen apo jo, doli nga zgjedhjet e majit 2025 me një shumicë të qartë dhe me një mandat që shtrihet deri në vitin 2029. Në një demokraci kushtetuese, "populli" nuk është kushdo që zë hapësirën publike me më shumë këmbëngulje; është tërësia e qytetarëve, që flasin në mënyrë vendimtare përmes votës dhe në mënyrë të përditshme përmes institucioneve. Sheshi mund të kontestojë, të paralajmërojë, të ndëshkojë politikisht; nuk mund të revokojë. Precedenti që po kërkohet të vendoset është i rrezikshëm në të dy kahet: nëse sot një lëvizje e painstitucionalizuar mund të rrëzojë mes mandatit një qeveri të majtë, nesër një tjetër mund të rrëzojë me të njëjtën logjikë një qeveri të djathtë. Humbësi i vetëm i përhershëm do të ishte parashikueshmëria demokratike, ai minimum stabiliteti pa të cilin as ekonomia, as reformat, as vetë e drejta e protestës nuk kanë kuptim.

Pastaj erdhi 2 korriku. Përplasjet para Kuvendit, me pesëmbëdhjetë punonjës policie të lënduar dhe mbi njëzet persona të shoqëruar, shënuan kapërcimin e një pragu që asnjë retorikë nuk mund ta zbukurojë. Sulmi ndaj Policisë së Shtetit nuk është protestë e radikalizuar; është mohim i vetë parimit që protesta pretendon të mbrojë. Rendi kushtetues, me gjithë të metat e administrimit të tij, është pikërisht ajo strukturë që i garanton protestuesit të drejtën të dalë nesër sërish në shesh. Kush godet institucionin që e mbron këtë të drejtë, po sharron degën ku është ulur, bashkë me gjithë të tjerët që rrinë mbi të.

Dobësia strukturore e lëvizjes e rëndon këtë rrezik. Mungesa e një lidershipi të përcaktuar, që në fillim u lexua si virtyt, si dëshmi spontaniteti dhe pastërtie, po shfaqet tani si defekti kryesor: nuk ka asnjë palë me të cilën shteti të negociojë, asnjë instancë që të mbajë përgjegjësi për tejkalimet e ndodhura, asnjë filtër që t'i ndajë kërkesat qytetare nga oportunizmi i skajeve. Nuk është rastësi që në këtë vakuum kanë nisur të qarkullojnë propozime si ai për një "Kuvend Kombëtar Qytetar" me 150 anëtarë të pazgjedhur nga askush, me kritere përzgjedhjeje ende të paqarta, i cili do të miratonte një "qeveri teknike" pas largimit të supozuar të kryeministrit. Sipas raportimeve në media, mes kushteve të anëtarësimit figuron edhe pranimi parimor i "Shqipërisë etnike". Kjo nuk është thellim i demokracisë; është zëvendësimi i saj me një strukturë pa asnjë burim legjitimiteti dhe, njëkohësisht, sinjali më i qartë se boshllëku i lidershipit po mbushet jo nga qendra qytetare e lëvizjes, por nga periferitë e saj më të skajshme.

Kostot, ndërkohë, nuk janë abstrakte. Vendi ndodhet në mes të sezonit turistik, në një fazë kritike të negociatave të anëtarësimit me Bashkimin Europian dhe në garë të përhershme për besimin e investitorëve, vendas e të huaj. Një muaj paqartësi politike, imazhe përplasjesh para Kuvendit dhe retorikë "qeverish tranzitore" prodhojnë pikërisht atë që asnjë protestues i sinqertë nuk e dëshiron: pasiguri që paguhet nga ekonomia reale, nga punët dhe të ardhurat e atyre që nuk janë në shesh. Paradoksi është i hidhur: një lëvizje që u ngrit për të mbrojtur pasurinë publike nga tjetërsimi rrezikon t'i shkaktojë interesit publik dëmin më të prekshëm afatshkurtër.

Ekziston një rrugë tjetër, më pak spektakolare dhe pikërisht për këtë më e vështirë. Kontratat kontestohen në gjykata, të dala tashmë nga një reformë e thellë në drejtësi. Ndikimi mjedisor auditohet, dokumentacioni kërkohet me ligjin për të drejtën e informimit, vendimet sfidohen me konsultim publik, peticione dhe kontroll parlamentar. Dhe mbi të gjitha, pushtetet ndërrohen aty ku ndërrohen në çdo demokraci: në kutinë e votimit. Nëse pretendimi është se institucionet janë të kapura, përgjigjja qytetare e pjekur nuk është anashkalimi i tyre, por mbushja, monitorimi dhe fitimi i tyre. Energjia që sot konsumohet çdo mbrëmje në shesh, e kanalizuar në organizim politik dhe qytetar afatgjatë, do të ishte kërcënimi më serioz që ky pushtet, apo cilido pushtet, mund të përballonte.

Protesta është termometër i shkëlqyer dhe busull e keqe. Ajo e ka matur me saktësi temperaturën e një pakënaqësie që politika do të bënte mirë ta merrte seriozisht dhe ta dëgjonte pa arrogancë. Por drejtimi që po tregon, drejt formulave jashtëkushtetuese dhe përplasjes me institucionet, nuk çon te kurimi i sëmundjes, por te përkeqësimi i saj. Atdhedashuria nuk matet me decibelët e sheshit; matet me durimin, shumë më pak heroik, për të ndërtuar institucione që nuk kanë nevojë të mbrohen nga kordonët e policisë, sepse mbrohen nga besimi i qytetarëve të vet.