Te fundit
Ligji, e drejta dhe gjyqtari: Një prespektivë nga antropologjia e së drejtës
13 Shkurt 2026, 18:55Kulturë
TEMA
nga Nebi BARDHOSHI
Kjo është një ese reflektive, e mbështetur te dija e antropologjisë së së drejtës. Në fokus është figura dhe roli i gjyqtarit në procesin e shndërrimit të ligjit [lex] në të drejtë [ius]. Pikasen dhe shqyrtohen situata historike dhe bashkëkohore, me theks te tensioni që krijohet mes pozitivizmit dhe legalizmit [legalismus], dhe kërkesës për drejtësi në kontekste sociale të liminalitetit dhe në situata të pluralitetit social-kulturor. Më konkretisht, theksohet nevoja për një imagjinatë novatore në realizimin e hermeneutikës ligjore dhe social-kulturore nga ana e gjyqtarit, duke i dhënë përparësi shndërrimitn të normës ligjore, apo argumentimit të saj si e drejtë legjitime. Ndërmarrja e një roli të tillë e rikthen gjyqtarin, njëherazi, në shndërrues të shoqërisë përmes së drejtës, dhe në anën tjetër, në një model kulturor më vete. Fjalë kyçe: gjyqtari si model kulturor, pragkalimet juridike, ligji dhe e drejta, hermeneutika dhe imagjinata e re mbi të drejtën, shndërrime të subjektit ligjor dhe shoqërisë. Hyrje Shoqëritë model, tranzicioni si rimodelim kulturor, e drejta Është e vështirë të gjendet një shoqëri e kënaqur plotësisht me sistemin e drejtësisë. Po ashtu, vështirë të ankorohesh në një teori të vetme të raportit të së drejtës dhe shoqërisë, për shkak të ndryshimeve dhe shndërrimeve të thella social-kulturore. Sidoqoftë, disa shoqëri – veçanërisht ato më demokratike – kanë arritur në një besim dhe konsensus social mbi faktin se kujt i njihet autoriteti për të dhënë drejtësi. Njëherazi, ekziston një konsensus se ligjet janë, në parim, të drejta – ose së paku, ato burojnë prej organeve legjitime ligjvënëse. Shoqëritë demokratike shquhen për praninë e kritikës publike dhe shkencore, por edhe pse vërehet një çmagjepsje dhe rritje e qasjeve teorike pesimiste e mosbesuese, ideja e mirëmbajtjes së një besimi social ndërmjet qytetarit dhe institucioneve shtetërore mbetet qëndrore. S’ka dyshim se ka një lidhje të ngushtë ndërmjet të qenit shoqëri e drejtë dhe të qenit shoqëri demokratike.
Fundja, nëse një shoqëri nuk e ka si shqetësim themelor të drejtën dhe drejtësinë, vështirë se mund të konsiderohet demokratike. Pavarësisht kritikës antropologjike ndaj teorisë së “shoqërive model”, në nivel global dhe europian ekziston një përshkallëzim - që zakonisht përpiqet të evitohet apo relativizohet nga diskursi dominues – ku përballë vendosen shoqëritë që projektohen si modele dhe ato që i ndjekin këto modele. Në kuadër të proceseve integruese të BE-së, vetë Bashkimi Europian luan rolin e një modeli kulturor, duke përfshirë edhe një model ligjor dhe të drejtësisë. Brenda kësaj ndarjeje – ndërmjet shoqërive model dhe atyre që ndjekin modelin – qëndrojnë shoqëritë në tranzicion. Shteti dhe shoqëria në Shqipëri, ka kaluar nëpër periudha historike të ndryshme modelimi dhe rimodelimi. Prej më shumë se tri dekadash ndodhet në një proces “modelimi” kulturor që përpiqet të bashkojë demokratizimin me europianizimin. Mendoj se në këtë proces, tema më qëndrore është kalimi nga një shoqëri e padrejtë në një shoqëri të drejtë. Këtë kusht tranzitiv që kërkon “kalimin” në një shoqëri sipas një modeli social dhe vlerëror, Shqipëria përpiqet ta mbyllë duke arritur të bëhet anëtare e Bashkimit Europian, do ta quaja një proces liminal. Në procese të tilla liminale kuptohet dhe kërkohet njëkohësisht ndodhja e tranzicionit dhe e transformimit (Thomassen, 2009, 2014; Szakolczai, 1996, 2009; Kapferer, 2024: 1–30). Por, ky kalim është kompleks. Një ndër shtyllat e tij është aftësia për të ndërtuar një sistem shtetëror dhe shoqëror ku drejtësia të përhapet si praktikë institucionale. Kjo lidhet natyrshëm me ligjin shtetëror, me imazhin dhe me praktikën e shtetit. Duhet shtuar se proceset e kalimit kanë qenë dhe janë një nyje themelore politike dhe etike për vizionet, idetë dhe ideologjitë moderne. Kujtojmë, për shembull, idetë dhe imazhet e kontratave sociale, apo tezat e teorive kontraktualiste që synojnë kalimin nga natyra në gjendjen kontraktualiste-shtetërore (Kant, 1950, 1965 [1797], Hegel, 1991 [1821],}. Përmendja e këtij kalimi nuk ka për qëllim thjesht të sjellë një imazh historik, por të theksojë se, edhe kur nuk përmenden në mënyrë eksplicite, teoritë e tranzicionit e mbartin këtë imazh brenda tyre – të riparë dhe të kontekstualizuar. Një prej proceseve më intensive dhe komplekse që ndërmarrin shoqëritë në tranzicion është riartikulimi i gjithë sistemit ligjor dhe sistemit të drejtësisë. Në rastin e tranzicionit post-socialist, kemi kalimin nga një rend unitar në një rend me ndarje pushtetesh, ku gjithë sistemi ligjor, hierarkia e normave konstitutive, roli i ideologjisë, i ligjit dhe i së drejtës duhet të shëmbëllejnë, njëherazi, si procese kalimtar, ashtu edhe si procese shndërrues – nga një shoqëri totalitare në një shoqëri demokratike liberale. Një prej sfidave që sjellin proceset huazuese dhe përshtatëse të sistemeve ligjore nuk është thjesht miratimi i ligjeve sipas frymës dhe procedurës demokratike, por pyetja nëse këto ligje janë, në vetvete, të drejta. Duke hyrë në këtë shteg po aq kompleks, hyjmë në debatin për autoritetin që ka mundësinë të shndërrojë atë që njihet si lex në ius. Kalimin, apo ruajtjen e natyrës së së drejtës brenda frymës së ligjit, e realizojnë një mori institucionesh. Por më kryesori prej tyre është gjyqtari.
Pikërisht për këtë arsye, këtu do të fokusohem te figura e gjyqtarit. Më konkretisht, çështja që shtroj për diskutim është: cili është roli i gjyqtarit në shndërrimin e “ligjit” në të drejtë? Për t’i dhënë një përgjigje – ose së paku për të ngritur një ftesë për reflektim – nevojitet një qasje që ndërthur dy pamje. Së pari, se ligji, edhe kur është i “drejtë”, duke qenë i sintetizuar në një gjuhë dhe teknikë legjislative sado të thjeshtë, ai sërish është një gjuhë profesionale dhe kërkon ndërmjetësim kulturor, që për palët dhe komunitetet objekt të një mosmarrëveshjeje, të kuptojnë domethënien e ligjit. Në këtë rast, procedura është më shumë e ngjashme me zbulimin e kuptimit të brendshëm të ligjit. Kurse aspekti i dytë, mendojmë akoma më i rëndësishëm, është ekzistenca e ligjeve që, krahas distancës së krijuar nga gjuha juridike, një distancë tjetër krijohet nga fakti se ligjet janë huazuar, apo se ato përfaqësojnë vizionin e elitës politike dhe intelektuale, ose të një pjese të saj. Këto ligje, në literaturë, janë quajtur autoritare, për shkak të distancës në mes normës dhe kontekstit social-kulturor. Për kuptimin e “ligjit autoritar” jemi duke iu referuar punës së antropologut Leopold Pospisil [1971]. Për një gjyqtar – sidomos për ata që ndjekin shkollën pozitiviste të ligjit – nuk ka dyshim se zbatimi korrekt i ligjit është vetë realizimi i së drejtës. Botimi i librit Koncepti i së Drejtës (1961) nga Herbert Hart solli një epokë të re në botën e jurisprudencës, veçanërisht për qasjen pozitiviste dhe lidhjen e saj me rendin demokratik. Si pozitivist, Hart e sheh si detyrim zbatimin e çdo ligji që është miratuar sipas procedurës përkatëse. Kjo qasje, sidoqoftë, ka qenë objekt i kritikave të vazhdueshme: pozitivizmi ligjor, thuhet shpesh, nuk mund të ndërtojë një teori të së drejtës që t’u bëjë ballë normave juridike të padrejta. Këtë do ta quajmë një limit dhe një kurth të vetë teorisë pozitiviste. Ky kurth shndërrohet në një pengesë konkrete, pasi vetë gjyqtarët dhe hartuesit e politikave priren ta ngushtojnë sferën e veprimit të gjyqtarit, duke synuar t’ia kufizojnë kompetencat vetëm në referimin dhe gjetjen e kuptimit të plotë që mbart gërma ligjore — dhe, në rastet më të moderuara, në “zbulimin” e ligjit përmes një procesi të ndërthurur të referencave të ndryshme juridike. Teza se drejtësia jepet vetëm nëpërmjet referencës së drejtpërdrejtë ligjore është zbatuar në vendet me traditë kontinentale – në të ashtuquajturat familje të së drejtës civile. Kjo qasje është ndjekur edhe më rigorozisht në vendet në tranzicion, që lëvizin nga një nëntraditë kontinentale (si ajo sovjetike) drejt një tjetër.Presioni shoqëror mbi gjyqtarët, akuzat për korrupsion, sidomos në periudhën post-socialist dhe imazhi i tyre negativ në diskursin publik kanë legjitimuar më tej këtë ngushtim të diskrecionit gjyqësor. Kësisoj, pyetja për rolin e gjyqtarit në dhënien e drejtësisë bëhet edhe më komplekse kur kuptohet se vetë ligji është shprehje e një procesi kalimi – nga një shoqëri e padrejtë (totalitare, kaotike, autoritare) drejt një shoqërie ku pretendon të dominojë e drejta. Në shoqëritë e padrejta, njerëzit jetojnë në një gjendje të përhershme padrejtësie, që i afrohet imazhit hobesian të gjendjes së luftës. Këtu e zgjerojemë konceptin e luftës në dy plane.
E para, si gjendje lufte në kuptimin klasik, ku mungesa e drejtësisë përbën një gjendje të heshtur konflikti – siç e njeh edhe vetë Hobsi (2017 [1651]). E dyta, kur vetë shteti përvetëson luftën, në vend që të përvetësojë funksionin dhe detyrimin për të dhënë drejtësi. Ky imazh është i qartë në sistemin totalitar të zbatuar në Shqipëri, por edhe më gjerë në vende të tjera me forma qeverisjeje diktatoriale. Kurse në shoqëritë post-diktatoriale, tranzicioni shoqërohet shpesh me një gjendje kaotike dhe amullie, siç ndodhi edhe në Shqipëri. Por, përtej këtyre zhvillimeve rajonale [post-socialiste] dhe kombëtare, kemi të bëjmë edhe me një mbivendosje dhe kapilarizim të krizave globale – për shembull, rasti më i debatuar është ai i shkëputjes, apo përplasjes me natyrën. Në vijim do të ofrohet një vështrim të shkurtër kontekstualizues mbi figurën e gjyqtarit në Shqipëri. Kadiu, plaku dhe gjyqtari: Tri vështrime të shkurtra mbi figurën e gjyqtarit, ligjit dhe shoqërisë. Që prej shpalljes së pavarësisë, Shqipëria është përpjekur të ndërmarrë tri kalime të mëdha historike e shoqërore-politike. Secila prej këtyre periudhave të tranzicionit përfshin brenda vetes nënfaza më të shkurtra, të cilat, nga ana e tyre, mbartin tiparet e liminalitetit – si periudha politike që vetvetiu artikulojnë idenë e kalimit nga një botë e padrejtë në një botë të drejtë, apo nga kaosi drejt ligjit. Në këtë perspektivë, një nga kalimet themelore ishte ndërtimi i sistemit gjyqësor dhe institucionit të gjyqtarit, i cili jo vetëm jepte drejtësi, por edhe e shprehte e njëkohësisht e formësonte vetë idenë e drejtësisë. Konkretisht, synohej të kalohej nga “drejtësia e kadiut” dhe “drejtësia e plakut të kanunit” drejt një sistemi modern të drejtësisë. Le të ndalemi për një çast në analizimin e kontekstit të modernizimit – më saktë të proceseve të prag-kalimit drejt botës moderne – dhe të natyrës së institucionit që kishte për detyrë dhënien e drejtësisë. Në periudhën e parë të shtetit shqiptar, nga 1912 deri më 1939, mbizotëroi ideja e modernizimit, konkretisht e oksidentalizimit. Kjo ishte faza në të cilën, për herë të parë, krijohet një klasë gjyqtarësh dhe një sistem ligjor me kode të shkruara në gjuhën shqipe. Lëvizje që përputhet me zhvillimet e shteteve-kombe të shekujve XIX–XX, ku elita politike dhe intelektuale — shpesh e vështirë për t’u ndarë — luan një rol qendror në përzgjedhjen e modeleve ligjore (Gellner, 1983). Veçse, jo rrallë, një faktor kyç mbetet vetë kushti gjeopolitik. Periudha e dytë, ajo e diktaturës komuniste (1944-1990-2], solli një sistem tjetër, të ndikuar fort nga shkolla sovjetike. Brenda sistemit politik dhe ideologjik të kohës, shoqëria vendosej në një gjendje revolucioni të përhershëm dhe të diktaturës së proletariatit. Në këtë kontekst, gjyqtari ishte i thirrur të zbatonte ligjin e një shoqërie që shteti vetë e kishte vënë në kusht revolucioni dhe në luftë klasash. Roli i tij ishte formalisht ai i dhënies së drejtësisë, por faktikisht gjyqtari ishte instrument i ushtrimit të luftës së klasave dhe i ruajtjes së gjendjes revolucionare.
Në arsyetimet ligjore të vendimeve ndaj atyre që shpalleshin armiq të klasës sunduese, referencat shpesh i bëheshin kushteve të luftës sëklasave, pozicionit gjeopolitik të shtetit shqiptar, qëllimeve dhe objektivave ideologjike (Kelsen, 1955). Nëse e vështrojmë këtë zhvillim në mënyrë strukturaliste, mund të themi se shteti shqiptar ka kaluar tri faza të huazimit të sistemeve ligjore. Së bashku me idenë e huazimit të sistemit ligjor, është pretenduar se huazohet edhe një pjesë e rëndësishme e autoritetit ligjor. Me “autoritet të pjesëshëm ligjor” kuptohet se si elitat intelektuale dhe politike kanë legjitimuar procesin e huazimit të ligjeve ose të gjithë sistemit ligjor, mbi bazën e kritereve të “civilizimit” dhe kritereve të brendshme juridike. Përballë kësaj ideje të huazimit, ka ekzistuar gjithmonë një zë më minor, që ka dashur të ftojë institucuonet të realizojë një përshtatje bazuar te “ligji i gjallë” siç do ta quante Eugen Erlich dhe pasuesit e tij (Cottterell, 2023 [2008], Hertog 2009]). Brenda vetë teoricienëve të ligjit dhe të politikës ka ekzistuar vazhdimisht shqetësimi për marzhin e përshtatjes së sistemeve me kushtet konkrete të vendit. Megjithatë, secila periudhë ka pasur marzhe të ndryshme të mundësisë për përshtatje. Kjo është një temë e ndërlikuar në vetvete. Por ajo që duam të theksojmë këtu është se këto tri valë përfaqësojnë njëkohësisht valë kombëtare dhe globale. Dhe, këto valë të thella kanë prodhuar tri ndërprerje të forta dhe njëherazi kanë penguar vijimësinë në zhvillimin e figurës së gjyqtarit – dhe më konkretisht, të të drejtës dhe dhënies së drejtësisë si qëllimi i epërm të ligjit. Shprehje e këtyre proceseve janë edhe tri emërtime që formojnë një trinom që, për analizën tonë, përbën interes: 1. Kadiu – si figura e gjyqtarit të perandorisë osmane, dhe me gjerë gjyqtar sipas drejtësisë islame; 2. Plaku – në të drejtën zakonore, dhe si shëmbëlltyrë e të drejtave zakonore popullore;3. Gjyqtari – si përfaqësues i ligjit shtetëror, dhe si institucuon i shtetit modern. Të tri këto figura – kadiu, plaku dhe gjyqtari – përveçse kanë ekzistuar brenda një sistemi ligjor, kanë mbartur funksione të rëndësishme sociale. Kadiu ndërthurte të drejtën perandorake-fetare me normat lokale. Kjo figurë është e pasqyruar gjerësisht në folklorin juridik dhe në kujtesën sociale. Në antropologjinë e ligjit ka pasur debate mbi figurën e kadiut si gjyqtar. Një rrymë, e mbështetur te Max Weber, e ka trajtuar si përfaqësues të një forme të “drejtësisë kadi”, jo racionale, e bazuar më shumë te tradita, spontaniteti dhe pushteti abuziv i gjykuesit. Kjo pikëpamje është kritikuar gjerësisht në literaturën antropologjike. Ndër më të njohurit, mund të përmendim punën e Lawrence Rosen dhe të tjerë [1989]. E, megjithatë, kur shohim imazhin që ndërtohet në folklorin shqiptar për kadiun, ai përkon ndjeshëm me atë që Weber paraqet si fakt sociologjik. Ndoshta këtu bashkëjetojnë dy imazhe: një imazh popullor për kadiun e përjetuar si figurë që nuk zbatonte të drejtën vendore – ndoshta si pasojë e një periudhe abuzimi me pushtetin – dhe një tjetër, ai i kritikës moderne që nga mesi i shekullit XX e tutje. Duke iu rikthyer nevojës për të evokuar figurën e kadiut, mund të përmendim tre arsye. E para ka të bëjë me faktin se imazhi popullor për këtë figurë, as në rastin e kadiut, nuk është pozitiv. Shteti kombëtar, në kundërvënie me këtë figure dhe duke ndjekur parimet e modernizimit, premtoi një gjyqësor dhe një gjyqtar që do të gjykonte mbi ligjin, dhe jo mbi vullnetin e tij.
Arsyeja e dytë lidhet me kritikën e ndërtuar nga Rosen dhe të tjerë, sipas së cilës figura e kadiut është shpesh e keqkuptuar. Ndërsa arsyeja e tretë ka të bëjë me sfidën që krijon ndërtimi i një figure historike negative të gjyqtarit, por njëherazi me nevojën për ta studiuar historinë e së drejtës në Shqipëri (dhe në vende të tjera) si premisë për një imagjinatë më të thelluar, më të re dhe më krijuese për figurën e gjyqtarit bashkëkohor. Në këtë drejtim, një tjetër figurë qëndrore në kulturën shqiptare është ajo e plakut. Sipas gjuhëtarit Eqrem Çabej, ndoshta vetë fjala plak e ka prejardhjen nga fjala latine padi Plaku, sipas së drejtës zakonore, është institucioni më i rëndësishëm, pasi para tij dorëzohen pengjet dhe kërkohet drejtësi. Parë në plan krahasues, figura e plakut i përket asaj familjeje të së drejtës që Patrick Glenn e quan chthonic laë [2000]. Të drejtat chthonike janë të pashkruara dhe të pandara nga kultura. Vetë plaku, por edhe mënyra e të menduarit në këtë sistem, përveç karakterit të tyre kreativ dhe të transmetueshëm, bazohen kryesisht në arsyetimin përmes analogjisë. Përtej kësaj, e drejta kanunore përmban një sërë parimesh bazë, mbi të cilat ngrihet dhe legjitimohet vendimi. Plaku, apo instanca e pleqësisë, ka për detyrë dhe obligim moral të japë drejtësi, duke e zbuluar të drejtën brenda normave primare, të cilat kanë karakter konstitutiv, dhe duke arsyetuar vendimin mbi bazën e analogjisë që prodhon drejtësi. Kriteret kryesore për ta pasur tagrin e pleqësisë sipas së drejtës kanunore janë tri: 1. Dija mbi të drejtën dhe jetën sociale; 2. Trashëgimia familjare e pleqësisë, brez pas brezi; 3. Prova se jep pleqni të drejta – të bazuara mbi të vërtetën, të drejtën dhe të mirën e përgjitshme për shoqërinë. Një plak me dije, por pa traditë familjare, has vështirësi për t’u njohur si legjitim nga komuniteti, por mund të fitojë këtë status në mënyrë graduale. Megjithatë, kriteri themelor mbetet aftësia për të dhënë vendime të drejta dhe të paanshme. Nëse provohej se plaku (ose grupi i pleqve) kishte dhënë vendime të padrejta – për përfitim personal apo me vetëdije të shtrembëruara – atëherë ekzistonte mundësia që atij t’i “vritej e drejta e pleqësisë”. Ky ishte një ritual komunitar: burrat e fisit qëllonin me pushkë në ajër, si shenjë simbolike se po vritej e drejta e dikujt për të dhënë më tej pleqni. Nëse krahasojmë figurën e kadiut, plakut dhe gjyqtarit shtetëror, mund të themi se plaku përfaqëson një figurë më komunitare. Në të drejtën zakonore, si procesi ashtu edhe dhënia e drejtësisë janë më intimisht të lidhura me strukturën kulturore. Ndërkohë, në kuadër të shtetit modern, figura e plakut është ose toleruar në heshtje në çështje që i përkasin “zakoneve të mira”, ose shteti nuk ka arritur të shtrijë autoritetin e tij mbi këto zona të së drejtës. Në raste të tjera, plaku tolerohet vetëm kur vepron si ndërmjetësues. Për çështje që bien brenda monopolit të shtetit për dhënien e drejtësisë, ai përjashtohet plotësisht dhe veprimtaria e tij konsiderohet e paligjshme ose antiligjore (Bardhoshi, 2016). Të tri këto figura ndajnë një funksion të përbashkët: ato ndërmjetësojnë midis botëve dhe kozmovizioneve dhe kozmologjive të ndryshme – ndërmjet botës metafizike, religjoze apo botëkuptimore dhe aktit të dhënies së drejtësisë. Ka shumë më tepër për të thënë rreth procesit të legjitimimit, mbledhjes së fakteve, zbulimit të së drejtës dhe të së vërtetës. Megjithatë, sjellja e këtij trinomi këtu, synon të vërë në dukje procesin historiko-kulturor dhe rolin e gjyqtarit në mes të normës dhe procesit të dhënies së drejtësisë. Kjo nënvizon, ndër të tjera, faktin se vetë kuptimi i drejtësisë ndryshon jo vetëm brenda së njëjtës shoqëri, por edhe përgjatë kohës. Njohja e këtyre proceseve ndihmon në formësimin e imagjinatës kolektive për figurën e gjyqtarit, ligjit dhe drejtësisë. Sa më thellë të zhvillohet imagjinata historike dhe antropologjike, aq më e gjerë bëhet mundësia për zgjerimin e imagjinatës interpretative.Gjyqtari në shoqërinë liberal-demokrate: një institucion i kthimit të ligjit në të drejtë. Gjyqtari, e drejta, Integrimi në Bashkimin Europian Në këtë pjesë, do të ndalem të periudha bashkëkohore, ku do të nënvizoj tri dimensione që lidhen me rolin e gjyqtarit në shndërrimin e ligjit në të drejtë, në kushtet e sotme. Për të realizuar këtë reflektim, kërkohet ndërthurja e tri sferave: njohjes së shoqërisë, njohjes së ligjit, dhe kuptimit të rolit që duhet të ketë gjyqtari në këtë marrëdhënie. Edhe pse gjyqtari, në sistemin kontinental, ka një hapësirë të kufizuar për të luajtur rol aktiv në “zbulimin” e së drejtës – për shkak të natyrës thellësisht pozitiviste dhe legaliste të këtij sistemi – nuk duhet harruar dy fakte të rëndësishme. Së pari, Bashkimi Europian është një bashkësi me një etos disi të trazuar, por që është përpjekur të përvetsojë filozofinë kantiane të paqes së përjetshme (Habermas, 2012, Williams, 2012). Kjo paqe ka në themel të saj një rikthim të së drejtës natyrore, të artikuluar përmes paketës së të drejtave të njeriut. Në këtë mënyrë, mbi rendet kombëtare të karakterit pozitivist ngrihet një rend universalist i të drejtave të njeriut. Kësisoj, nëse këto të drejta harrohen nga gërma e ligjit, kujtesa, vëmendja dhe imagjinata e gjyqtarit duhet të shërbejnë si garanci e fundit. Së dyti, gjyqtari mund të gjejë hapësira krijuese dhe interpretuese në një konstelacion juridik të dendur – kombëtar dhe europian – i cili i ofron atij mundësi për të zhvilluar një jurisprudencë që thellohet në kuptim dhe sens. Së treti, një tjetër hapësirë interpretuese krijohet nga kompleksiteti gjithnjë e më i madh i palëve, ndarjes së juridiksioneve dhe ndërlidhjes së marrëdhënieve ekonomike dhe sociale. Ky kompleksitet pritet të thellohet edhe më tej, për së paku tri arsye: 1. Shoqëria bashkëkohore nuk është vetëm në lëvizje, por ka marrë përmasa të shoqërisë globale dhe të qytetarisë së “lëngët”, e cila qëndron në kufijtë e përhershëm të kalimit dhe transformimit (Bauman 2000). Tranzicionit kombëtar të vendeve si Shqipëria i mbivendosen ritmet e shndërrimeve shoqërore dhe jurisprudenciale që ndodhin globalisht. 2. Shtetasit shqiptarë shpesh kanë një mori shtetësish. Nuk është e rrallë që prindërit dhe fëmijët të kenë shtetësi të ndryshme dhe të jetojnë në vende të ndryshme, me status juridik të ndryshëm. Këto subjekte shfaqen si palë në konflikt juridik, edhe pse përditshmëria e tyre zhvillohet në juridiksione të veçuara. 3. Kompleksiteti rritet me zhvillimin e ekonomisë dhe teknologjisë, të cilat krijojnë marrëdhënie dhe konflikte të reja.
Po kështu, migrimi – i punëtorëve të ligjshëm apo të parregullt, dhe i qytetarëve të BE-së që vijnë në Shqipëri për shërbime të ndryshme – sjell një prani njerëzore të re që përfshin një potencial të lartë për konflikte që kërkojnë zgjidhje të drejta. Ky kompleksitet, shpesh, shtyn drejt një tendence për t’u mbështetur tek një zbatim sa më strikt, fjalëpërfjalë i ligjit – një pozitivizëm formal. Por, sugjerimi ynë shkon në drejtim të kundërt: gjyqtari duhet të jetë ndërmjetës midis ligjit dhe kuptimit të tij, midis përmbajtjes së ligjit dhe mënyrës si palët e kuptojnë drejtësinë. Në nivel mikro, kjo do të thotë të japësh drejtësi të kuptuar dhe të ndjerë nga palët. Në nivel makro, nënkupton një dëshirë për zhvillim shoqëror, për të ndërtuar një hapësirë të re imagjinative për të drejtën – një imagjinatë që të jetë në të njëjtën kohë shprehje e dijes. (shih edhe Kahn, 1999). Në kuadër të një projekti kërkimor janë realizuar studime në terren, përfshirë edhe vëzhgime të proceseve gjyqësore. Rastin më të detajuar që kemi studiuar si process reagimi të komunitetit, si process gjyqësor, si reagim ekspertësh etj, është ai mbi lumen Zallgjoçaj, në rrethin e Matit [2020-2025]. Ky projekt synon të shqyrtojë zhvillimet në fushën e së drejtës së mjedisit, veçanërisht rastet e dhënies me koncesion të lumenjve të vegjël. Për shkak të kuadrit ligjor dhe politikave koncesionare, lindin disa zona potenciale për përplasje ndërmjet vlerave komunitare në nivel lokal dhe normave ligjore. Përplasja e parë ndodh sepse legjislacioni u jep mundësi palëve të treta të marrin në koncesion ujin e lumit. Konflikti thellohet pasi uji është një burim jetësor – në kuptimin më të drejtpërdrejtë ekzistencial – për njerëzit, për ekonominë dhe për vetë të drejtën e banimit. Për të shmangur përplasjet, legjislacioni përcakton një “masë ekologjike” që duhet lënë në rrjedhën e lumit, e cila supozohet të ruajë bazën jetësore si për natyrën, ashtu edhe për ekonominë njerëzore. Përtej të drejtave të njeriut, si qytetar apo komunitetit, një pjesë e mirë e lumenjve të dhënë me koncesion ndodhen brenda zonave të mbrojtura. Kjo faktikisht sjell në vëmendje të drejtën mjedisore. E drejta mjedisore, njësoj si të drejtat e njeriut, është pjesë e një konstelacion juridik kompleks: ajo përfshin ligje të posaçme për mjedisin, për burimet ujore dhe për lumenjtë. Në këtë ndërlidhje të ligjit, drejtësisë, shoqërisë dhe natyrës, gjyqtari merr një rol të pazëvendësueshëm – jo thjesht si interpretues i normës, por si ndërmjetës i domethënies dhe vendimarrës në dhënien e drejtësisë në kohë të trazuara dhe kontekste në ndryshim. Banorët që kundërshtojnë devijimin e një lumi mbështeten shpesh në të drejta themelore, si ajo për qasje në: 1. ujë të pijshëm; 2. ujë për ujitje, i domosdoshëm për bujqësinë, blegtorinë dhe jetesën. 3. Në të drejtën historike të përdorimit, dhe rrjedhimisht në të drejtat e derivuara prej saj, ligji shtetëror ka krijuar një shkëputje – herë të drejtpërdrejtë e herë të tërthortë – nga këto norma lokale. Madje, edhe brenda vetë ligjit shtetëror ekziston një mori normash që qëndrojnë të shkëputura ose të papërdorshme nga gjyqësori, pasi perceptohen si të largëta apo të huaja për realitetin shoqëror. Si rrjedhojë, vendimet gjyqësore në këto raste kanë qenë shpesh në kundërshtim me vullnetin e komunitetit.
Megjithatë, disa prej tyre kanë dëshmuar ndjeshmëri ndaj mjedisit, si edhe një vëmendje të veçantë ndaj të drejtave komunitare mbi burimet natyrore – ujërat, kullotat dhe pyjet. E deri këtu nuk kemi hyrë në pretendimet shpesh të provuara, se institucionet shtetërore dhe kompanitë private, kanë konsumuar vepra korruptive. Në nivel ndërkombëtar, jurisprudenca për çështjet mjedisore – veçanërisht për lumenjtë – ka ndjekur trajektore gjithnjë e më radikale (Strang, 2020). Rasti i Zelandës së Re (2017), ku lumit Whanganui iu njoh ligjërisht si subjekt juridik, është shëndërruar në emblemë ndërkombëtare të kësaj prirjeje, por nuk është përpjekja e parë. Me “qasjen radikale” nënkuptohet një kapërcim drejt asaj që njihet si e drejta me tipare post-humane: në të, tejkalohet ideja se vetëm njeriu është subjekt i së drejtës. Tiparet e personit juridik i njihen edhe entiteteve të tjera – lumenjve, maleve, kafshëve të egra, madje edhe qenieve mitike. Në të ardhmen e afërt, në jurisprudencën post-humaniste, mund të ndërfuten si subjekte të së drejtës edhe qeniet e krijuara nga inteligjenca artificiale apo produkte të tjera të teknologjisë së avancuar. Të gjitha këto zhvillime flasin për nevojën e pasurimit të spektreve ligjore – por, njëherazi, për nevojën që po përpiqemi të nënvizojmë: formimin e një trupi magjistratësh të pajisur me një imagjinatë të re interpretative ligjore dhe njeheraz sociale dhe post-humane. Kjo imagjinatë e re, sociale dhe post-humane, lipset të shprehet si në procedurë, ashtu edhe në përmbajtjen e vendimeve gjyqësore. Në aspektin procedurial, kjo nënkupton përpjekjen për të sqaruar palët në konflikt dhe jo thjesht një lexim të shkurtuar apo të mbyllur të vendimmarrjes. Në përmbajtje, zhdërvjelltësia dhe qartësia në referimin e bazës ligjore, si dhe në mënyrën e të shkruarit të vendimeve, përbëjnë disa nga mjetet kryesore përmes të cilave shprehet kjo imagjinatë interpretative. Për t’iu rikthyer Hart-it dhe konceptit të ligjit të shkruar, vlen të theksohet se ai e fleksibilizon pozitimin ligjor pikërisht duke njohur faktin se teksti ligjor është i hapur ndaj interpretimit (open texture of law). Me fjalë të tjera, tekstet ligjore, sado rigjide të shfaqen në pamje të parë, mbajnë brenda vetes kapacitetin për të qenë shumëfish të interpretueshme (Bix, 1999). Kjo interpretueshmëri është, në fakt, një nga atributet më aktive të gjyqtarit. Drojes prej teprisë së lirisë interpreative, i vën fre natyra biindëse e fakteve. Së bashku me nevojën për një imagjinatë të re, duhet të vijojë edhe puna për ndërtimin e një autoriteti moral dhe publik të gjyqtarit. Ky autoritet lidhet ngushtë me aftësinë për të demonstruar dije dhe integritet profesional. Imagjinata dhe autoriteti moral i japin gjyqtarit legjitimitet dhe mirëbesim. Legjitimiteti dhe mirëbesimi, ndërtohen si nëpërmjet përmbushjes së kritereve ligjore, ashtu edhe atyre komunitare e sociale. Komuntare duke u shfaq si qytetar model dhe i përfshirë në komunitet, si gjyqtar që nuk komprentohet, por edhe si njeri i ditur. Këto tipzre janë në dorë dne në funksion të trupës së magjistratëve dhe të magjistratit në vetë të parë. Ligjet autoritare – qofshin në përmbajtje, përfytyrim apo në procedurë – kur perceptohen si të huaja apo të largëta nga kuptimet kulturore (si, për shembull, heqja e dënimit me vdekje, barazia gjinore në të drejtat pronësore, apo privatizimi i burimeve ujore që përjashton komunitetet historike), mund të zbuten dhe kontekstualizohen përmes një qasjeje interpretuese të hapur nga ana e gjyqtarit.
Si pikë referimi, si për marrëdhëniet ndërmjet njerëzve, ashtu edhe për raportin e njerëzve me natyrën, kafshët, apo edhe me entitete mitike apo teknologjike, mund të zëvendësohet nocioni i “reasonable man” i Max Gluckman me një “reasonable perspective” – një këndvështrim i arsyeshëm që mundëson ndërmjetësimin, pajtimin dhe drejtësinë (Gluckman 1967). Në këtë mënyrë, gjyqtari i ri rimerr në dorë rolin interpretues – jo si një zgjatim i vullnetit legjislativ, por si një figurë që vendos në qendër të reflektimit: dinjitetin e njeriut, dinjitetin e natyrës, të mirën publike, paqen dhe përparimin shoqëror e natyror. Konkluzione Propozimi konkret që sjellim në këtë ese është se gjyqtari, dhe veçanërisht një klasë e re gjyqtarësh, mund të shërbejë si urë që pajis normën ligjore me aftësinë për të qenë e drejtë. Për një normë që synon të jetë, apo të shprehet si e drejtë, ajo duhet të sjellë drejtësi. Jo pa qëllim kemi përmendur situatën e luftës, prej së cilës njerëzia kërkon të dalë duke hyrë në botën e ligjit. Por jo rrallë, bota e ligjit nuk është bota e së drejtës dhe e drejtësisë për njerëzit. Le të lëmë mënjanë rendet jo-demokratike; edhe shoqëritë që synojnë të jenë demokratike, jo rrallë miratojnë ligje që shpesh perceptohen si të largëta apo të papajtueshme në kuptimet kulturore – ajo që në literaturë është cilësuar si “ligj autoritar” – dhe që shpesh u mungon kuptimi social, legjitimiteti moral dhe kapaciteti për të prodhuar drejtësi në rast konflikti. Për të kontribuar në këtë “urëlidhje”, gjyqtari duhet, para së gjithash, të jetë i vetëdijshëm për rolin e tij social, përtej zgjidhjes teknike të çështjes konkrete. Një gjyqtar me këtë vetëdije do të mund të arsyetojë mbi bazën e parimeve të së drejtës dhe traditës pozitiviste, por njëkohësisht të ndërtojë mbi to, duke e kuptuar veten si një figurë me peshë kulturore dhe me projektim shoqëror. Ky funksion social, i parë edhe përtej sferës ligjore, arrihet kur autoriteti dhe imagjinata jurisprudenciale arrijnë ta pajisin vendimmarrjen gjyqësore me legjitimitet moral. Kjo e fundit nuk buron vetëm nga procedura apo saktësia e zbatimit të ligjit, por nga vetë figura e gjyqtarit si mishërim i paanësisë, integritetit moral dhe dijes – si dijes ligjore, ashtu edhe dijes mbi rastin konkret dhe strukturat sociale përreth. Në këtë mënyrë, gjyqtari operon mbi dy plane të shoqërisë: mbi shoqërinë reale – në kuptimin e vlerave dominuese, praktikave të përditshme dhe konfliktualitetit ekzistues – dhe mbi shoqërinë e imagjinuar, si një horizont normativ që ligji synon ta ndërtojë, një projektsion drejt të ardhmes së dëshiruar. Kësisoj, gjyqtari bëhet jo vetëm interpretues i ligjit, por edhe ndërmjetës i një morali juridik që kërkon të pajtojë rregullin pozitiv me drejtësinë sociale dhe vizionin transformues.
Referencat
1. Bauman, Zygmunt. 2006 [2000]. Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press. 2. Bardhoshi, Nebi. 2016. Antropologji e Kanunit, Pika Pa Sipërfaqe. 3. Bix, Brian. 1993. Language and Legal Determinacy, Clarendon Press. 4. Cotterrell, Roger. 2023 [2006]. Living Law: Studies in Legal and Social Theory. London: Routledge. 5. Gellner, Ernest. 2006 [1983]. Nations and Nationalism. Oxford: Blackwell. 6. Gluckman, Max. 1967. The Judicial Process Among the Barotse of Northern Rhodesia. 2nd ed. Manchester: Manchester University Press. 7. Glenn, Patrick. 2000. Legal Traditions of the World: Sustainable Diversity in Law. Oxford: Oxford University Press. 8. Habermas, Jürgen. 2012. The Crisis of the European Union: A Response. Cambridge: Polity Press. 9. Hart, H. L. A. 1961. The Concept of Law. Oxford: Clarendon Press. 10. Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. 1991 [1821]. Elements of the Philosophy of Right. Edited by Allen W. Wood. Cambridge: Cambridge University Press. 11. Hertogh, Marc. 2009. Living Law: Reconsidering Eugen Ehrlich. Oxford: Hart Publishing. 12. Hobbes, Thomas. 2017 [1651]. Leviathan. London: Penguin Books. 13. Kahn, Paul W. 1999. The Cultural Study of Law: Reconstructing Legal Scholarship. Chicago: University of Chicago Press.Kant, Immanuel. 1950. The Philosophy of Law: An Exposition of the Fundamental Principles of Jurisprudence as the Science of Right. Edinburgh: T. & T. Clark. 14. Kant, Immanuel. 1965 [1797]. The Metaphysical Elements of Justice: Part I of the Metaphysics of Morals. Translated by John Ladd. Indianapolis: Bobbs-Merrill. 15. Kapferer, Bruce. 2024. “Introduction: Liminality, Structure/Anti- Structure and Egalitarian Dynamics.” In Egalitarian Dynamics: Liminality, and Victor Turner’s Contribution to the Understanding of Socio-Historical Process, edited by Bruce Kapferer and Marina Gold, 1–30. New York–Oxford: Berghahn. 16. Kelsen, Hans. 1955. The Communist Theory of Law. London: Stevens & Sons Ltd. 17. Pospisil, Leopold. 1971. Anthropology of Law: A Comparative Theory. New York: Harper & Row. 18. Ricœur, Paul. 1995. Le Juste. Paris: Éditions Esprit ———. 2000. The Just. Translated by David Pellauer. Chicago: University of Chicago Press. 94
19. Rosen, Lawrence. 1989. The Anthropology of Justice: Law as Culture in Islamic Society. Cambridge: Cambridge University Press. 20. Strang, Veronica. 2019. “The Rights of the River: Water, Culture and Ecological Justice.” In Conservation: Integrating Social and Ecological Justice, edited by H. Kopnina and H. Washington. New York: Springer. 21. Szakolczai, Arpad. 1996. In Permanent State of Transition: Theorizing the East European Condition. EUI Working Paper SPS No. 96/9. European University Institute. https://cadmus.eui.eu/handle/1814/276. 22. Szakolczai, Arpad. 2009. “Liminality and Experience: Structuring Transitory Situations and Transformative Events.” International Political Anthropology 2(1): 141–172. 23. Thomassen, Bjørn. 2009. “The Uses and Meanings of Liminality.” International Political Anthropology 2(1): 5–27. 24. Thomassen, Bjørn. 2014 [2018]. Liminality and the Modern: Living Through the In-Between. London: Routledge. 25. Williams, Andrew. 2010. The Ethos of Europe: Values, Law and Justice in the EU. Cambridge: Cambridge University Press.
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
Lini një Përgjigje