Te fundit
Futbolli në Shqipërinë staliniste: 90 minutat e vetme kur njerëzit mund të ishin vetvetja
16 Maj 2024, 20:41Sport
TEMA
Phil Harrison - The Guardian
Futbolli në Shqipëri është një obsesion kombëtar. Megjithatë, midis fundit të viteve 1960 dhe vdekjes së ngadaltë e të zgjatur të stalinizmit në 1991, ai u bë më shumë se një fiksim i thjeshtë. Në një vend ku rishkrimi i kushtetutës në vitin 1967 u mohoi njerëzve lirinë e besimit, futbolli u bë feja e re, me pelegrinët nga Gjirokastra në Shkodër, Lezha në Sarandë, që mbushnin stadiumet çdo të dielë pasdite në adhurim të “perëndive” të tyre të reja.
Në ato momente të kaosit të urdhëruar, shqiptarët u shfaqën të lirë nga sprovat dhe padrejtësitë e jetëve të tyre të varura, të mbytura nga regjimi, duke transportuar nëpërmjet futbollit dhe përvojës së përbashkët njerëzore, në një fushë më të lartë, atë të gjelbërt; një pamje harmonie dhe lirie.
Për tifozin e mirënjohur të futbollit që jeton në Tiranë, përgatitjet për ditën e ndeshjes nisnin pasditen e së mërkurës.
Në orën 17:00, nga e hëna në të shtunë, sheshi Skënderbej u zhytej në një valë trafiku njerëzor, ndërsa punëtorët e Shqipërisë u larguan nga puna e qytetit si funksionarë të regjimit, duke bërë shëtitjet e tyre të shkurtra, ose xhirot me biçikleta nëpër bulevardet e brendshme me pemë në Tiranë, në apartamentet e tyre parafabrikate të ndërtuara nga sovjetikët në periferi të qytetit.
Në atë kohë nuk kishte makina, përveç turbullirës së të automjeteve shtetërore me dritare të zeza që dërgonin personalitete në zyrat e tyre të Partisë, ose ulërima e papërmbajtura të kamionëve GAZ-69 në “vrapimet” e tyre të përditshme të municioneve. Autobusët ishin të paktë, taksitë inekzistente.
E mërkura, çdo dy javë, ishte ditë pagese. Pas marrjes së shpërblimit për orët e investuara në kryerjen e roleve të tyre të vogla në realizimin e ëndrrës socialiste të Enver Hoxhës, punëtorët e Shqipërisë, siç është ritual në të gjitha shoqëritë, do të shpenzonin.
Rrugët për shprehjen e vetë-kënaqësisë ishin të kufizuara; një paketë cigare, një revistë e zgjedhur ndoshta, por për sportdashësit e zjarrtë në qytetin më të madh të Shqipërisë, dita e pagesës zakonisht paraprihej nga një vizitë në kioskën e Gimit, pak larg nga Sheshi Skënderbej, nën hijen e Ushtarit të Panjohur.
Gimi, një partizan nga ditët e revolucionit, drejtonte një kioskë metalike vertikale të zgjatur, afërsisht sa një kabinë standarde telefonike. E ngulitur me fjalët ‘Gazeta Revista’, kioska shiste gazetën kombëtare “Zëri i Popullit” dhe revista rekreative, por për sportdashësit në dijeni ajo shërbeu edhe si bileta e miratuar nga qeveria për Federatën Shqiptare të Futbollit.
Futbolli u bë një çlirim social thelbësor për meshkujt shqiptarë, veçanërisht, dhe stadiumet, pa përjashtim ishin plot, me shumicën e tifozëve që merrnin biletat nga Gimi ditë më parë. Ishte e zakonshme që një mbështetës të bllokonte blerjen, zakonisht pesë bileta në të njëjtën kohë: tre për blerësin plus miqtë, përgjithësisht me shtimin e një komisioni prej pesë lekësh. Një çmim i lirë, ndonëse ishte ndër të pakta gjëra në Shqipërinë staliniste. Thjesht duhej të siguroheshe që të mos të kapnin në stadium, ku bashkë me tifozllëkun të flisje diçka më tepër si shfryrje.
Biletat ishin përgjithësisht të disponueshme për tre seksionet e stadiumit: prapa portës dhe një tribunë karshi, ndërkohë, Tribuna, që quhej një zonë e mbuluar, ishte e rezervuar ekskluzivisht për ushtrinë, policinë dhe anëtarët e Partisë.
Tribunat me stola druri të zëna nga proletariati quheshin njëzet, 20-tshe pasi biletat kushtonin 20 lekë. Në njëzetshet, rreshtat dhe numrat e karrigeve nuk përfilleshin, përleshja para ndeshjes për ulëset më të mira, një akt javor i supozuar anarkie. Në rrethinat e regjimentuara të Shqipërisë staliniste, me të gjitha rregullat dhe kufizimet e saj, askush nuk e pranoi konceptin e radhës.
Vendi i vetëm që u vu re numrat e vendeve ishte në Tribuna. Nga njëzetshet, punëtorët mund të shikonin të pranishmit në Tribuna: ambasadorë të virtytshëm, të nderuar të Partisë, të veshur me palltot e tyre të mira dhe këpucët italiane, të mbrojtur nga elementët natyrorë nga mbulesa e sipërme.
Për ata që ishin mjaft të pakujdesshëm për të mos blerë bileta para ndeshjes, pasonte një përleshje e detyrueshme të dielën për çfarë kishte mbetur të disponueshëm nëpërmjet kapakut të vogël në kioskën e Gimit.
Skenat i ngjanin orëve të hapjes në bursën e Nju Jorkut. Në Shqipërinë staliniste, ku mosmarrëveshjet publike thuajse mungonin, zënkat ndodhnin rregullisht në shesh, pasi mbi 1000 tifozë patën privilegjin javor për të parë heronjtë e tyre të futbollit në veprim.
Ndodhnin edhe arrestimet, Sigurimi (policia sekrete shqiptare) zgjodhi të mbyllte një sy ndaj akteve të sjelljes së kqija të turmës jo-ideologjikisht të motivuar.
Ata që dështuan në kërkimin e biletave të ditës së ndeshjes do të duhej të provonin fatin tek shitësit e tjerë të Tiranës: vrima të vogla në mur, poshtë shkallëve në Stadiumi Dinamo ose Stadiumi Qemal Stafa.
Erdhi e diela, Tirana u gjallërua; një zhurmë e dukshme e emocioneve kolektive që përfshin qytetin. Tifozët mblidheshin në sheshin Skënderbej disa orë para fillimit të ndeshjes në orën 15:00 për të pirë cigare dhe për të diskutuar mbi rezultatin e ndeshjes së ditës.
Por si dukeshin lojërat gjatë këtyre kohërave të errëta e të zhdrejta? Miku im Irvin më tha: “Megjithëse fushat ishin në gjendje të mjerueshme, futbolli ishte i bukur, shumë konkurrues, plot cilësi, inteligjencë dhe aftësi. Dhe atmosfera ishte gjithmonë e mahnitshme; ne praktikisht jetuam për fundjavën. Ishin të vetmet 90 minuta të javës që njerëzit mund të ishin vetvetja; harrojnë jetën dhe gjithçka tjetër, dhe bërtasin e këndojnë.”
Gëzimi, megjithatë, ishte gjithmonë i matur, pasi një koment i gabuar dhe i kundërt me sistemin, mund të kishte pasoja të tmerrshme.
“Nëse do të bënit një vërejtje negative për qeverinë, një spiun në turmë do të thërriste një agjent të Sigurimit i cili do të ndërhynte,” tha Irvin.
Golat u festuan në mënyrë euforike.
“Kafenetë dhe baret në rrugën e Elbasanit dhuronin disa letra, ose tifozët prisnin gazetat në copëza të vogla për t'i hedhur kur skuadra e tyre shënonte. Por forma më imagjinative e festës ishin pëllumbat. Çdo familje në Shqipëri vazhdon të garojë me pëllumba edhe sot e kësaj dite, dhe shumë tifozë do t'i lidhin shirita me ngjyrat e ekipit në këmbë pëllumbave dhe do t'i lëshonin në stadium. Ata do të të prisnin në kafazin e tyre të pëllumbave kur të mbërrije në shtëpi.”
Tifozët do t'i ndjenin ngjarjet në terrenet anembanë vendit duke marrë radiot e tranzistorit të prodhuar në Shqipëri, sa një tullë shtëpie, përthithës valësh primitive me antena të gjata që u montoheshin nëpër tarraca e çati jashtë si shpata duelesh. Në arkivat e videove të epokës, ju mund të shihni dukshëm një legjion thumbash të drejta që shkëlqejnë në diellin e mesditës.
Pak shqiptarë dinin për futboll jashtë kufijve të mbyllur hermetikisht të vendit. Kanë ekzistuar disa njohuri të pëshpëritura për futbollin jugosllav dhe italian, antena të bëra vetë nga konservat e sardeleve apo kanaçet me shkëlqim këpucësh që ofronin njohuri për një botë përtej bunkerëve dhe telave me gjemba. Dita e ndeshjes në Shqipëri rrëmbeu shpirtin e fshehur të një populli që ishte mësuar të bënte atë që i thuhej. Fëmijë të një republike, të cilët, një herë në javë, lejoheshin të dilnin për të luajtur, për të qenë një version i vërtetë i vetvetes. Dhe kjo ndodhte çdo të diel.
12 Komente
Lini një Përgjigje
Më të lexuarat
24 oret e fundit
Javen e fundit
Blog Tema
E paska shfrenuar fantazine
Më tregonte Mersini, vlonjati i kombëtres, se as në shkallaret e stadiumit tifozët nuk ishin të lirë e të manifestonin entusiazmin kombëtar se partiamuti manifestimin e tillë e trajtonte si nacionalizëm dhe, ministri i sporteve etj, cohej në këmbë dhe kthehej nga masa e tifozerisë duke i kërcënuar se do ua këpuste qafën... Me kombëtaren, më duket ishte viti 1980, në Hotel Moska të Sofjes, isha së bashku me lojtarët dhe stafin (Zyber Konci trajner) nuk bënin zë para një "komisari politik" sigurims dhe ai i paralajmëronte lojtarët (Balgjini, Berisha, Kaci, Përnaska etj) se do luajnë për partinë, si kundërpërgjegje mua, të Dardanisë, se ata do luajnë për dinjitetin kombëtar...
ju bythqira muti na pershkruani si qenie me bisht.Medemek po shani komunizmin por ne te vertete na na shani rracen e kombin,si kokeulur dhe te bindur.E pame dhe e jetuam parajsen tuaj.Ne na paraqisni bardh e zi kurse ju me ngjyra.Kane kaluar mbi 30 vite e ju i bini cyles me nje vrime,aq cjerre dhe monotonisht saqe brezat e rinj besojne deri ne marezi ,se ne nuk kemi jetuar...
Fantastik! Kush esht ky tipi edhe a jane te gjitha te vërteta ato që shkruan?
Te te thon keta Tironsat zeshkan Malok, esht kulmi !!!
Car me zile ky që ka bërë këtë artikull. Që në Shqipëri ka patur kufizime kjo është e vërtetë. Por jo që mungonte informacioni mbi botën, aq më tepër për sportin. Në stadium është bërë tifozllëk si në asnjë vend. Karshia ishte spektakël më vete. Nga ana e kodrave të liqenit koreografia e Partizanit . Këndohej himni i skuadrës përkatëse. Kështu ka ndodhur në Shkodër, Elbasan, Durrës apo gjetkë. TV shtetëror transmetonte një numër të madh takimesh ndërkombtare. Përfshi kupat, botërorin, Europiani, olimpiada, e plotë të tjera. Dhe mos na trani çapin se nuk kemi lindur dje . Nuk e kuptoj kujt i intereson të sillet si kau në lëmë, duke përsëritur gjëra që nuk kanë kurrfarë rëndësie sot. Dhe nuk e di kush është brezi i humbur. Ata që shijuan stadiumet plotë, apo këto sot që mezi bëhen 30 vetë me gjithë policët ? Brezi i djeshëm që mbushte bulevardet, plazhet, kinematë e teatrot, apo këta pafillot që gdhihen e ngrysen me smart , e që nuk bëjnë një ndeshje futbolli mes shokësh. Po të paktën kurseja bojën gazetës me këto krahasime e tregime prej diletantësh. Shif o car, se kërkon sy po heq vetulla. E ke ditën të mbushur me vrasje o krriç. Nuk i dihet kush e ka radhën nesër, pasnesër, pastaj e më pastaj.
Kohe muti ishin ,te vjen ndoht ti kujtosh.
Ku ke jetu ti plako ne Spac apo akoma s'kishe dale nga pidhi i sateme
Ti duhet kesh jetuar ne psikiatri qe komunizma te paska pelqyer kaq shume .
Ja paska futur pak kot ky zoteria. Biletat e tribunes kane qene per gjithe popullin, jo vetem per partine etj. Ne tribune nuk shkoje po te ishe tifoz se kenaqesia ishte tek 20-cja, te Moli, valuta Tirones :) etj, etj. O eshte bere tifozllik ne ate kohe, sot as me dylbi nuk i sheh superiorja aq tifoze. Kur shkonin autobuzat ne Lac, ktheheshin me xhama te thyer (Industrial, Industrial, o fitore o skandal) Jemi ende gjalle ne, nuk mund ta shtremberojne ne kete fare menyre realitetin e sportit ne ato kohera.
Ja paska futur pak kot ky zoteria. Biletat e tribunes kane qene per gjithe popullin, jo vetem per partine etj. Ne tribune nuk shkoje po te ishe tifoz se kenaqesia ishte tek 20-cja, te Moli, valuta Tirones :) etj, etj. O eshte bere tifozllik ne ate kohe, sot as me dylbi nuk i sheh superiorja aq tifoze. Kur shkonin autobuzat ne Lac, ktheheshin me xhama te thyer (Industrial, Industrial, o fitore o skandal) Jemi ende gjalle ne, nuk mund ta shtremberojne ne kete fare menyre realitetin e sportit ne ato kohera.
Tifozlliku ishte ne kulm nuk kemi vdekur akoma qe te besohen keto prralla.Mund te flasesh per plot mangesi por sporti ishte si oaz ku askush nuk i fshehte pelqimet per skuadrat vendase apo te huaja.Tani ky bolja dhe kjo gazete po i meshojne fort faktit te nxirrjes ky eshte nje absurditet nje komentues me lart e tha mjaft sakte qe atehere lojrat ishin per te gjithe dhe stadiumet dhe pallatet e sportit gjithmone plot tani kane nje djall ne dore dhe tik tok aspak biseda midis tyre me ore te zgjatura pa folur mungon esenca e jetes fjala.Atehere luanim sa lodheshim skishe nevoje per terrene te gjithe merreshin me dicka pavarsisht statusit dhe pozites kishte varferi kishte nuk mohohet por nuk theriste njeri rrofte partia kur behej gol mos ja fusni pordhes.Ka pasur jete dhe me e bukur se sa sot prandaj mos na cani karrin me te tilla shkrime.Po vriten njerzit si qen dhe tjetri lavderohet qe i tregoi vendin nuk i dihet kush e ka rradhen neser ju muter na tregoni per ate kohe kur nje polic mbante nje lagje te tere.